T├╝rk ├çocuklar─▒n─▒n Ses Geli┼čim ├ľzellikleri ve ─░lk Okuma Yazma ├ľ─črenme

2.255 okundu

Ali Osman ├ľZCAN* ve Aysel Ferah ├ľZCAN**
Bu makalede sese dayal─▒ olarak T├╝rk├že ├Â─čretebilmek i├žin ihtiya├ž duyulan
ara┼čt─▒rma konular─▒ ele al─▒nm─▒┼čt─▒r. T├╝rk├že seslerin ├ž─▒k─▒┼č ├Âzellikleri, ├žocuklarda
T├╝rk├že seslerin geli┼čimi ve bunlar─▒n edinimleri konusundaki ara┼čt─▒rmalar─▒ dikkate
almadan T├╝rk├že ilk okuma yazma ├Â─čretimini sese dayal─▒ olarak do─čru bir ┼čekilde
yapabilmek pek m├╝mk├╝n de─čildir. T├╝rk├že seslerin zihinde i┼členi┼čleri konusunun
gereklili─čine de de─činilerek T├╝rk├že ilk okuma yazma ger├žekli─činin ses alan─▒
derinlemesine de─čerlendirilmi┼čtir.
Anahtar S├Âzc├╝kler: T├╝rk├že ─░lk Okuma Yazma, Sesbilim, Dil Edinimi,
Zihinsel ─░┼člemler, Ses Alg─▒s─▒, Ses Fark─▒ndal─▒─č─▒
Sound Developmental Characteristics of Turkish Children and
Literacy Learning
Abstract
In this paper, research topics that are necessary for sound-based Turkish
teaching are addressed. It is impossible to properly carry out a sound-based
literacy instruction in Turkish without paying particular attention to the
articulation characteristics of the sounds and the research regarding the sound
development and phonetic acquisition in Turkish. The sound field of literacy
acquisition phenomenon in Turkish is thoroughly studied in this article by
mentioning the significance of cognitive processing of Turkish sounds.
Keywords: Literacy Acquisition in Turkish, Phonology, Language
Acquisition, Cognitive Processes, Sound Recognition, Sound Awareness
* Prof. Dr., ─░stanbul Geli┼čim ├ťniversitesi ─░ktisadi ─░dari ve Sosyal Bilimler Fak├╝ltesi
Psikoloji B├Âl├╝m├╝. E-posta: aliosmanozcan@yahoo.com
** Okt., Sakarya ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi. E-posta: ayselferah@yahoo.com
Ali Osman ├ľzcan, Aysel Ferah ├ľzcan

Giri┼č
├çocuklar─▒n ses alan─▒na ait bilgi sistemlerini olu┼čturmalar─▒nda
T├╝rk├žedeki seslerin kullan─▒m s─▒kl─▒klar─▒n─▒n ve bu seslerin s├Âyleni┼č ve
s├Âyleyi┼č ├Âzellikleriyle ilk kavran─▒lan seslerin hangileri oldu─čunun ve daha
sonraki s─▒ralan─▒┼člar─▒n─▒n bilinmesi, T├╝rk├že ilk okuma yazma ├Â─čretiminin
temellendirilmesinde ├Ânemli bir i┼čleve sahiptir. Bu ├Â─čretim T├╝rk├že ses ve
harflerin ├Â─čretim s─▒ralar─▒na g├Âre ┼čekillendirilir. ÔÇťSesten hareket eden bir ilk
okuma yazma ├Â─čretimi sadece harflerin yaz─▒m kolayl─▒─č─▒n─▒ (g├Ârsel ve
sanatsal yaz─▒) de─čil; ses-s├Âzc├╝k s─▒kl─▒klar─▒, ├žocuklarda seslerin geli┼čimi,
seslerin ├ž─▒kar─▒l─▒┼č kolayl─▒─č─▒ ve benzeri hususlar─▒ da dikkate almal─▒d─▒rÔÇŁ1. Hangi
y├Ântemle ├Â─čretilirse ├Â─čretilsin, T├╝rk├že seslerin ├žocuklardaki geli┼čim
s─▒ralar─▒n─▒n ve harflerin yaz─▒m kolayl─▒klar─▒n─▒n bilinmesi ilk okuma yazma
├Â─čretiminde yol g├Âsterici olabilir.
├çocuklar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču ilk okuma yazma ├Â─črenmeye
ba┼člad─▒klar─▒nda ses ├ž├Âz├╝mlemesini yapabilecek olgunluktad─▒rlar. Buna
ra─čmen baz─▒ ├žocuklar─▒n sesbilgisel fark─▒ndal─▒─č─▒n─▒n d├╝┼č├╝k oldu─ču da
ara┼čt─▒rmalarda vurgulanmaktad─▒r. Okuma g├╝├žl├╝─č├╝ olan ├žocuklarda
sesbilgisel fark─▒ndal─▒k daha ge├ž geli┼čmektedir. ─░lk okuma yazma
├Â─črenmenin ba┼člang─▒c─▒nda sesin daha ileri kullan─▒m─▒n─▒ gerektiren
par├žalar├╝st├╝ b├╝r├╝nleri uygulamakta ve kelimeler i├žinde seslerin ay─▒rt
edilmesinde ├žocuklar─▒n daha fazla zorlanacaklar─▒ da bir ger├žektir. T├╝rk
├žocuklar─▒nda hangi seslerin daha ├Ânce kazan─▒ld─▒─č─▒ ve seslerin
├Â─črenilmesinde hangi a┼čamalarda ├žocuklar─▒n zorland─▒klar─▒ ile ilgili 6ÔÇô12
ya┼č d├Ânemlerini kapsayan ara┼čt─▒rmalar da fazla de─čildir. ─░lk okuma ve
yazma eylemleri d├╝zenlenirken sesbirimlerin s├Âzc├╝k konumlar─▒na g├Âre
i┼členmesine ├Âzen g├Âsterildi─činde, ilk okuma yazma ├žocuklar i├žin daha kolay
ve e─členceli bir eyleme d├Ân├╝┼čecektir.
─░lk okuma yazma ├Â─čretiminde, ├žocuklar─▒n a┼ča─č─▒da s─▒ralanan t├╝rden
kazan─▒mlar─▒ edinmeleri beklenir:
Ses alan─▒n─▒ ke┼čfetme, sesleri ay─▒rt edip do─čru ├ž─▒karabilme, Seslerin
├Âzde┼člik, benzerlik ve farkl─▒l─▒kla ilgili renklerini, tonlar─▒n─▒ vb. ay─▒rt edebilmeye
ilgi duyma.
Kalem-k├ó─č─▒t, yaz─▒- resim ve i┼čaret kavramlar─▒n─▒ ay─▒rt edebilme.

Alfabedeki harflerin sesleri yans─▒tt─▒─č─▒n─▒ kavrayabilme; harflerin
d─▒┼č─▒ndaki nokta, virg├╝l, ├╝nlem gibi i┼čaretler hakk─▒nda bilgi ve beceri
kazanma; resim-yaz─▒ ├Âzde┼čli─čini ve benzerli─čini birbirinden ay─▒rt etme.
Hece ve c├╝mleleri olu┼čturan ses i┼čaretlerinin soldan sa─ča do─čru
yaz─▒ld─▒klar─▒n─▒, sat─▒rlar ├╝zerine yaz─▒lmalar─▒ gerekti─čini ve bunlar─▒n
bi├žimleni┼člerini as─▒llar─▒na ├Âzg├╝ kurallar─▒ oldu─čunu kavrama.
Seslerden hece, kelime ve c├╝mle b├╝t├╝nleri olu┼čtu─čunu fark etme ve bu
b├╝t├╝nleri seslere ay─▒rabilme.
S├Âzc├╝k ba┼č─▒, ortas─▒ ve sonunda da olsa sesin ayn─▒ ses oldu─ču ger├že─činin
de─či┼čmezli─čini kavrama.
C├╝mle ba┼č─▒, ortas─▒, sonunda yer alan seslerin ortografik ├Âzelliklerinin
s─▒ra, seri ve gruplar─▒n─▒ ay─▒rt etme.
Alfabe birimlerinin anlam ba─člamlar─▒n─▒ kavrama.
├çocu─čun seslerin i┼čaretlerini s─▒raya koyma, d├╝zenleme, birle┼čtirme,
ay─▒rma ve kendi aralar─▒ndaki ili┼čkileri kurarken ortaya koydu─ču yap─▒lar,
onun zihin ile ilgili i┼člemlerini yans─▒t─▒r. ─░lk okuma-yazmay─▒ ├Â─črenirken
alfabeyi olu┼čturan i┼čaretler aras─▒ ili┼čkileri kurup harflerin-seslerin
i┼člevleriyle zihin ile ilgili i┼člemlerini do─čru bir ┼čekilde yapmak zorundad─▒r.
Zihin kendi i├žinde harfler aras─▒nda kar┼č─▒la┼čt─▒rma yaparak, ilk okuma
yazmaya ait belirli ili┼čki kavramlar─▒n─▒ elde eder. Bu kar┼č─▒la┼čt─▒rmay─▒
yapabilme ├žocuklar─▒n dildeki ili┼čki s├Âzc├╝klerini kavray─▒┼člar─▒yla da (edatlar,
ba─čla├žlar) ili┼čkilidir. Bu etkinlik esnas─▒nda ├Ânce bir i┼čareti di─čerinin yan─▒na
getirir ve onu ortaya koyduktan sonra dikkatini di─čerlerine y├Âneltir ve
onlar aras─▒nda kendine g├Âre bir ilintiyi belirler. ─░lk okuma ve yazma
├Â─čretiminde ses ├Â─čretiminde sesbilgisi ile ilgili i┼člemleme ├Âzellikleri g├Âz
ard─▒ edilmemelidir.
─░lk okuma yazma etkinli─či; T├╝rk alfabesindeki harflerin birbirleriyle
ili┼čkilerini tan─▒yarak, harflerin ba─čl─▒ bulundu─ču dille ilgili birimleri yaz─▒
i├žinde ay─▒rt ederek, yaz─▒l─▒ metnin i├žeri─čini kavrama olarak tan─▒mlanabilir.
Harfleri temel alarak i├žerikteki anlam─▒ kavray─▒┼č etkinli─či de ilk okuma
anlam─▒na gelir. Harflere dayal─▒ olarak yap─▒lan eylemlere ve bunlar─▒n
dilbilim de─čerlerini kavrama etkinli─čine de ilk okuma diyebiliriz. Okutma;
├Â─črencileri okuma eylemine y├Ânlendirmek, dil birimlerinin yaz─▒ya d├Âk├╝len
bi├žimlerinin i├žeriklerini ├ž├Âz├╝mletmek olarak tan─▒mlanabilir. Bilgi i┼člem
yakla┼č─▒m─▒na g├Âre okuma; ├žocu─čun zihnine dilin s├Âzl├╝ birimlerinin yaz─▒ya
d├Âk├╝lm├╝┼č bi├žimlerini sunarak ├žocu─ča zihin ile ilgili i┼člemler yapt─▒rma
etkinli─čidir.

Yazma; s├Âzleri ve d├╝┼č├╝nceleri alfabenin harfleriyle ifade edebilmek;
yani yazıya aktararak anlatmak olarak tanımlanabilir. Çocuklar, Türk
alfabesindeki i┼čaret ve harfleri yaz─▒ya d├Âkerek yaz─▒ i├žinde
anlatabildiklerinde yazma becerisini kazanm─▒┼č olurlar. T├╝rk alfabesi,
T├╝rk├ženin yaz─▒ sistemini ifade eder. Yaz─▒l─▒ bir ┼čeyi okuyamama durumuna
ÔÇťYaz─▒y─▒ s├ÂkememeÔÇŁ denir. Yaz─▒, s├Âzlerin ├žizgilerle g├Âsterilme ve
anlamland─▒r─▒lma sistemidir. Harfler, s├Âzlerin yaz─▒ i┼čaretleriyle e┼čde─čerlilik
ili┼čkisi kuruldu─čunda; yani zihinde simgeler olu┼čturduklar─▒nda okuman─▒n
temelini olu┼čtururlar. Bu bak─▒mdan ilk okuma yazma ├Â─čretiminde, harflerin
├Â─čretim s─▒ras─▒ ├Ânem ta┼č─▒r. Bu makalede T├╝rk ├žocuklar─▒n─▒n ses geli┼čim
├Âzellikleri ve bunlar─▒n ilk okuma yazma ├Â─čretimindeki yans─▒malar─▒ ele
al─▒nmaya ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.
T├╝rk ├çocuklar─▒n─▒n Ses Geli┼čimi ├ľzellikleri ve ─░lk Okuma Yazma
├çocuklarda ses geli┼čimi denilince ilk olarak sese kar┼č─▒ duyarl─▒l─▒k
(alg─▒lama, tan─▒ma, hat─▒rlama), seslerin bo─čumlanmas─▒ ve seslerin par├žalar
├╝st├╝ b├╝r├╝nlerinin konu┼čmada do─čru kullan─▒lmas─▒ akla gelmektedir. ÔÇťSes
alg─▒s─▒nda; seslerin gruplanmalar─▒, tam alg─▒lanmayan seslerin
tamamlanmas─▒, seslerin s├╝reklili─či, yak─▒nl─▒k ve benzerlik ili┼čkileri, seslerin
iyi bir ┼čekilde gruplanmas─▒ gibi alg─▒sal d├╝zenlemeleri yapabilen ├žocuklar,
ilk okuma-yazma ├Â─črenmede ba┼čar─▒l─▒ olurlar ÔÇŁ2. Sesler, belirli bir d├╝zenle
bir araya gelerek anlaml─▒ yap─▒lara d├Ân├╝┼čmektedirler. Ses geli┼čimi ile ilgili
yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar ÔÇť├çocuklar─▒n sesi ay─▒rt etmeleri-tan─▒malar─▒-edinmeleriÔÇŁ
sorununa odaklanm─▒┼čt─▒r. Seslerin bo─čumlanmas─▒ ve s├Âyleyi┼č ├Âzellikleri
konusunda da baz─▒ ara┼čt─▒rmalar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ dikkati ├žekmektedir. Ancak
T├╝rk├že seslerin bo─čumlanmalar─▒ ile ilgili ara┼čt─▒rmac─▒lar aras─▒nda g├Âr├╝┼č
birli─či olmad─▒─č─▒ gibi ├╝nl├╝ ve ├╝ns├╝z say─▒s─▒ konusunda da g├Âr├╝┼č birli─či
bulunmamaktad─▒r. Ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n T├╝rk├že sesler alan─▒na yakla┼č─▒mlar─▒nda
da g├Âr├╝┼č ayr─▒l─▒klar─▒ s├Âz konusu oldu─ču g├Âr├╝lmektedir.
ÔÇťFizyolojik bili┼čsel ve sosyal olarak genel geli┼čim s├╝recinde sesbilgisi
edinimi ├žocu─čun ├╝stesinden gelmesi gerekti─či ├Ânemli s├╝reci i├žermektedir.
Birincisi, anadilin anlam ay─▒r─▒c─▒ ├Âzellikli sesbirimlerini ve bunlar─▒n anlam
aktarma (kar┼č─▒tl─▒k) i┼člevlerini ay─▒rt edebilme ve ├╝retebilme s├╝recidir. Bu
s├╝re├žte alg─▒sal olarak, ├žocu─čun kar┼č─▒tl─▒k i┼člevi i├žinde bulunan par├žasal
birimleri ve par├žalar├╝st├╝ birimleri akustik parametrelerine g├Âre
ayr─▒┼čt─▒rmas─▒, k├╝meleyebilmesi gerekmektedir. ├ťretimsel olarak ise, ├žocuk
s├Âz zinciri i├žinde sesbilgisel kar┼č─▒tl─▒klar─▒ ger├žekle┼čtirebilmek i├žin gerekli
sesletim parametrelerini otomatik olarak kontrol edebilmeyi ├Â─črenmek
durumundad─▒r. Bu s├╝re├žle ba─čda┼č─▒k olarak ├žocu─čun ayn─▒ zamanda

├╝stesinden gelmesi gerekti─či ikinci sorun, edinmekte oldu─ču sesbilgisel
kar┼č─▒tl─▒klar─▒ dilinin kurallar─▒na g├Âre ├Ârg├╝tleyebilme ve kullanabilmedir.
Ba┼čka deyi┼čle ├žocuk, dilinin dizimsel yap─▒s─▒n─▒ olu┼čturan sesbirim dizge
bilgisini de edinmek durumundad─▒r ÔÇŁ3.
Sese kar┼č─▒ duyarl─▒l─▒k, seslerin do─čru bo─čumlanmas─▒, ay─▒rt edilmesi ve
par├žalar├╝st├╝ b├╝r├╝nlerin konu┼čmada kullan─▒lmas─▒ a┼čamal─▒ olarak geli┼čen
becerilerdir. ├çocuklar─▒n s├Âzc├╝klerin seslerden ve hecelerden olu┼čtu─čunu
fark etmelerinin ya┼ča ba─čl─▒ olarak geli┼čti─či ara┼čt─▒rmalarla ortaya
konulmu┼čtur. ├çocuklar, ├Ânce s├Âzc├╝klerin hecelere ayr─▒labildi─čini sonra
hecelerin seslerden olu┼čtu─čunu ya┼ča ba─čl─▒ olarak kavramaktad─▒rlar. Yani
b├╝t├╝nden par├žaya do─čru bir geli┼čimden s├Âz edilmektedir. Asl─▒nda burada
par├ža-b├╝t├╝n, b├╝t├╝n-par├ža aras─▒ ili┼čkileri belirleyebilmek de tam olarak olas─▒
g├Âz├╝kmemektedir. Ancak s├Âzc├╝kleri seslerine ay─▒rmak k├╝├ž├╝k ├žocuklar i├žin
olduk├ža zor bir eylemdir.
ÔÇťHaskell ve Barrett (1989) ├žocuklarda ses fark─▒ndal─▒─č─▒ ile ilgili ┼ču
g├Âr├╝┼čleri ileri s├╝rmektedirler: ├çocuklar genellikle s├Âylenen hecelerin
sesbirimlerden olu┼čtu─čunu anlayamazlar. Fark─▒ndal─▒─č─▒n daha genel olan bu
seviyesinde ├žocuklar birbiri ile uyakl─▒ olan iki s├Âzc├╝─č├╝ tan─▒may─▒ veya bir
di─čerinden daha uzun olan s├Âzc├╝─č├╝ bulmay─▒ anlayabilirler. Bununla birlikte
sesbirimleri s─▒n─▒fland─▒rma ve izole etme gibi daha hassas beceriler be┼č
ya┼č─▒ndan ├Ânce nadiren g├Âr├╝lmektedir ve yaz─▒ yazman─▒n kazan─▒m─▒ndan ├Ânce
ortaya ├ž─▒kmamaktad─▒rÔÇŁ4. Bu durum s├Âzc├╝klerin seslerden olu┼čtu─ču
olgusunu, zihinsel geli┼čime paralel olarak, ├žocuklar─▒n ancak be┼č ya┼člar─▒nda
kavramaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Bu ya┼člarda ninni ve tekerlemelerin
├žocuklar taraf─▒ndan sevilmesinin alt─▒nda da herhalde bu ses tekrarlar─▒n─▒n
olmas─▒ yatmaktad─▒r, denilebilir. Bu geli┼čim yaz─▒l─▒ dilde ilk okuma yazma
├Â─črenme s├╝recinde de devam etmektedir.
Dilin ediniminde evrensel ├Âzellikler g├Âr├╝lmekle birlikte nitelikleri
bak─▒m─▒ndan k├╝lt├╝rel etkilerin bask─▒nl─▒─č─▒ndan da s├Âz edilmektedir. Bu
bak─▒mdan seslerin edinimi ile ilgili ├žal─▒┼čmalar mill├« dilin kendine has yap─▒s─▒
├╝zerine odaklanarak yap─▒ld─▒─č─▒nda; ├Â─čretimiyle ilgili daha bilimsel sonu├žlar
elde etmek de m├╝mk├╝n olacakt─▒r. Durguno─člu ve ├ľney (2000)5 yapt─▒klar─▒
3 Seyhun Topba┼č, ÔÇťKonu┼čma Sorunlar─▒nda Sesbilgisel Yakla┼č─▒mÔÇŁ, Anadolu
├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Dergisi, 1992, 5(1-2), s. 132.
4 G├Âzde G├╝l, Hafif Derecede Zihinsel Engelli ├çocuklar─▒n Okuma Becerilerine Ses
Bilgisel Fark─▒ndal─▒k Becerileri E─čitiminin Etkisinin ─░ncelenmesi, Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek
Lisans Tezi, Hacettepe ├ťniversitesi Sa─čl─▒k Bilimleri Enstit├╝s├╝ ├ľzel E─čitim Bilim
Dal─▒, Ankara, 2006.
5 Ayd─▒n Durguno─člu ve Banu ├ľney, ÔÇťLiteracy development in two languages:
cognitive and sociocultural dimensions of cross-language transferÔÇŁ, In Edit├Âr

ara┼čt─▒rmada T├╝rk ├žocuklar─▒n─▒n fonolojik duyarl─▒l─▒k becerilerinin ─░ngilizce
konu┼čan ├žocuklara g├Âre okumay─▒ ├Â─črenmede daha etkili oldu─čunu ortaya
koymu┼člard─▒r. T├╝rk├ženin yap─▒s─▒ndan dolay─▒ okuma-yazmaya daha ├žabuk ve
kolay ge├žildi─čini ifade etmi┼člerdir. Dolay─▒s─▒yla T├╝rk├že ilk okuma yazma
├Â─čretiminde de T├╝rk├ženin edinimine dayal─▒ ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒ndan
istifade edilerek uygulamalar─▒n yap─▒lmas─▒ dilimizi do─čru, kurall─▒ ve etkili
├Â─čretebilmek bak─▒m─▒ndan gereklidir.
├çocuklar─▒n sesleri edinimi ile ilgili ara┼čt─▒rmalarda T├╝rk ├žocuklar─▒n─▒n
erken edindikleri ses birimleri belirlenmi┼čtir. K├╝nd├╝k (1990), yapt─▒─č─▒ bir
ara┼čt─▒rmada 2;6 ile 3;6 ya┼člar─▒ aras─▒ndaki T├╝rk ├žocuklar─▒n─▒n /k, t, d, m/
sesbirimlerini di─čerlerinden daha erken kazand─▒klar─▒; T├╝rk dilinin baz─▒
├Âzelliklerinin sesbirimlerin edinimini kolayla┼čt─▒rabilece─či sonucuna
ula┼čm─▒┼čt─▒r6. G├Âr├╝ld├╝─č├╝ ├╝zere ÔÇťk, t, d ve mÔÇŁ sesleri T├╝rk├ženin yap─▒s─▒na ba─čl─▒
olarak erken d├Ânemlerde edinilen seslerdir. T├╝rk├že seslerin kullan─▒m
s─▒kl─▒klar─▒na dayal─▒ ara┼čt─▒rmalarda da ÔÇťk, t, d ve mÔÇŁ7 seslerinin en s─▒k
kullan─▒lan seslerin ba┼č─▒nda geldi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. Ses s─▒kl─▒─č─▒ ve erken
edinilen sesler aras─▒nda paralellik oldu─ču dikkati ├žekmektedir. ├çocuklar bu
sesleri k├╝├ž├╝k ya┼člarda edinmektedirler. Ancak bu seslerin T├╝rk├ženin ses
de─čerlerine uygun olarak ├ž─▒kar─▒l─▒p ├ž─▒kar─▒lmad─▒─č─▒ da ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼č de─čildir.
Topba┼č (2006) 2ÔÇô8 ya┼člar─▒ aras─▒ndaki ├žocuklar ├╝zerinde yapt─▒─č─▒
ara┼čt─▒rmada erken edinilen sesbirimleri ┼č├Âyle s─▒ralamaktad─▒r: ÔÇťGenizsi
sesler> patlamal─▒-durak sesleri> ak─▒c─▒ daralmal─▒> yan daralmal─▒> durak
s├╝rt├╝nmeli> s├╝rt├╝nmeli> tek vuru┼člu/. Genel olarak ├Ât├╝ml├╝ sesler s├Âzc├╝k
ba┼č─▒, ├Ât├╝ms├╝z sesler s├Âzc├╝k sonu konumunda daha erken edinilmekte ve
sesbirimlerin ediniminde s├Âzc├╝k konumu belirleyici fakt├Âr olmaktad─▒r ÔÇŁ8.
Uluslararas─▒ transkripsiyon alfabesinde genizsi sesler /m/, /n/; patlamal─▒
durak sesleri /p/, /b/; daralmal─▒ sesler /l/, /r/, /y/; s├╝rt├╝nmeli sesler /s/,
/z/, /v/ ve /c/ olarak g├Âsterilmektedir. Bu seslerin baz─▒lar─▒n─▒n
gruplanmalar─▒ konusunda g├Âr├╝┼č birli─či olmad─▒─č─▒ da anla┼č─▒lmaktad─▒r.
Sesin edinilmesinde hangi ├Âzelliklerin etkili oldu─ču da tart─▒┼čma
konusudur. ÔÇťHo┼čg├ÂrÔÇÖ├╝n (1991), 2;0 ve 3;0 ya┼člar─▒ aras─▒ndaki ├žocuklarla
Proceedings of the A Research Symposium on High Standards in Reading for
Students From Diverse Language Groups, 2000, ss. 78ÔÇô99.
6 Seyhun Topba┼č, Dil ve Konu┼čma Sorunlu ├çocuklar─▒n Sesbilgisel ├ç├Âz├╝mleme
Y├Ântemi ile De─čerlendirilmesi ve Konu┼čma ├ľr├╝nt├╝lerindeki Sesbilgisel ├ľzelliklerin
Betimlenmesi, Bas─▒lmam─▒┼č Doktora Tezi, Anadolu ├ťniversitesi Sosyal Bilimler
Enstit├╝s├╝, Eski┼čehir, 1994, s. 40.
7 Canan ├çimen vd., ┼×ifrelerin Matemati─či: Kriptografi, ODT├ť Yay─▒nc─▒l─▒k, Ankara,
2008.
8 Seyhun Topba┼č, ÔÇťT├╝rk├že Sesletim-Sesbilgisi Testi: Ge├žerlilik-G├╝venirlik ve
Standardizasyon ├çal─▒┼čmas─▒ÔÇŁ, T├╝rk Psikoloji Dergisi, 2006, 21(58), s.53.

yapt─▒─č─▒ bir ara┼čt─▒rmada vurgu ve s├Âzc├╝k uzunlu─ču biti┼čik ├╝ns├╝zlerin
ediniminde etkili bir fakt├Âr olarak bulunmam─▒┼č; ancak ├žocuklar─▒n ├╝├ž heceli
s├Âzc├╝klerinde daha fazla sesbilgisi ile ilgili i┼člem kulland─▒─č─▒ g├Âzlenmi┼čtir.
Yaln─▒zca biti┼čik ├╝ns├╝zlerin ediniminde incelenen i┼člemler hata say─▒s─▒na
g├Âre ┼ču ┼čekilde s─▒ralanm─▒┼čt─▒r: Ak─▒c─▒lar─▒n d├╝┼č├╝r├╝lmesi, damaks─▒la┼čma,
├Ât├╝ml├╝le┼čme, benze┼čim, ├Ânle┼čtirme, ak─▒c─▒lar─▒n kaymas─▒, durakla┼čt─▒rma,
genizsilerin d├╝┼č├╝r├╝lmesi, durak s├╝rt├╝nmeliye d├Ân├╝┼čme, durak seslerinin
d├╝┼č├╝r├╝lmesi, ekleme ÔÇŁ9. Dolay─▒s─▒yla seslerin ediniminde hece veya kelime
uzunlu─ču ile sesin yap─▒s─▒ndan kaynaklanan ├Âzelliklerin etkili oldu─ču
anla┼č─▒lmaktad─▒r. ─░lk okuma ve yazma ├Â─čretiminde de ├žocuk, sesleri hece,
kelime ve c├╝mleler i├žinde tan─▒mak, ay─▒rt etmek, birle┼čtirmek ve kullanmak
zorundad─▒r. Sese duyarl─▒l─▒k kadar seslerin ├Âzelliklerine de duyarl─▒l─▒k ilk
okuma yazma ├Â─črenmek i├žin gerekli bir beceridir.
Fonemlerin ├Â─črenilmesi ile ilgili 2568 denek kullan─▒larak yap─▒lan bir
ara┼čt─▒rmada erken edinilen ve ge├ž edinilen sesler ile ilgili ├Ânemli sonu├žlar
elde edilmi┼čtir. ÔÇťGenizsilerin, patlamal─▒-kapant─▒l─▒ seslerin ve yar─▒ ├╝nl├╝/y/
sesinin pek ├žok dilde oldu─ču gibi erken edinilen sesler oldu─ču g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.
S├╝rt├╝nmeliler i├žinde /s/ ve /z/ seslerinin en zor sesler oldu─ču
anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Artik├╝lasyon yeri a├ž─▒s─▒ndan da dudak seslerinin ├Âncelikli
oldu─ču, arkas─▒ndan di┼čyuvas─▒llar─▒n erken ya┼člarda edinildi─či g├Âzlenmi┼čtir.
T├╝rk ├žocuklar─▒ alt─▒ ya┼č─▒nda da /r/ sesinin kazan─▒m─▒n─▒ tamamlamaktad─▒rlar.
Yedi ya┼č─▒na bas─▒nca t├╝m sesler edinilmi┼čtirÔÇŽ ─░ki ├╝nl├╝ aras─▒ pozisyon
edinilmi┼č ses da─čarc─▒─č─▒ a├ž─▒s─▒ndan k─▒s─▒tl─▒ kalmaktad─▒r. Erken edinilen
seslerden dudaks─▒l patlamal─▒/kapant─▒l─▒ sesler iki ├╝nl├╝ aras─▒ pozisyonda iki
ya┼č grubunda g├Âr├╝lmemektedirÔÇŽ. Sonu├žlar ÔÇśs├Âzc├╝k ba┼č─▒ en kolay
pozisyondurÔÇÖ varsay─▒m─▒n─▒ da hakl─▒ ├ž─▒karmamaktad─▒r. /k/, /l/, /v/, /r/ ve
/n/ sesleri ├Ârneklerinde oldu─ču gibi, baz─▒ seslerin di─čer pozisyonlarda
s├Âzc├╝k ba┼č─▒ pozisyondan daha erken kazan─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. T├╝rk
├žocuklar─▒n─▒n T├╝rk├že ├╝ns├╝zleri s├Âzc├╝k ba┼č─▒, iki ├╝nl├╝ aras─▒ ve s├Âzc├╝k sonu
edinim ya┼č ve s─▒ralar─▒ a┼ča─č─▒daki tablo da g├Âsterilmi┼čtir ÔÇŁ 10:
9 Topba┼č, a.g.e., 1994, s 45.
10 P─▒nar Ege, ÔÇťT├╝rk├žede Fonemlerin EdinimiÔÇŁ, 2. Ulusal Dil ve Konu┼čma
Bozukluklar─▒ Kongresi Bildirileri, K├Âk Yay─▒nc─▒l─▒k, Ankara, 2005, ss. 139-140.
Ali Osman ├ľzcan, Aysel Ferah ├ľzcan

Tablo 1. T├╝rk├žede ├ťns├╝z Fonemlerin %85 Kriterine G├Âre Edinilmesi
Ya┼č Grubu S├Âzc├╝k Ba┼č─▒ ─░ki ├ťnl├╝ Aras─▒ S├Âzc├╝k Sonu
2 m, p, b, t, y N, t,d m, n, p, t, k, v, y
3 d, k, g, f, v, s, n, c, ├ž,
┼č, h
m, p, b, k, g, f, v, z, ├ž, c,
┼č, y
s, ├ž, ┼č, l
4 Z s,l f, r
5 L H z, h
6 R R
Tablo1 incelendi─činde; ├žocuklar─▒n /b/, /t/, /m/, /p/ seslerini /s/,
/z/, /l/, /k/, /r/ seslerinden ├Ânce edindikleri anla┼č─▒lmaktad─▒r. Seslerin
bo─čumlanma noktalar─▒n─▒n edinilmelerinde etkili oldu─ču s├Âylenebilir.
T├╝rk├že seslerin ediniminde sesin s├Âzc├╝kte ge├žti─či yerin de ├Ânemli oldu─ču
anla┼č─▒lmaktad─▒r. ─░lk okuma yazma ├Â─črenmede sesin s├Âzc├╝─č├╝n, c├╝mlenin
ba┼č─▒nda, ortas─▒nda ve sonundaki pozisyonlar─▒n─▒n ├Â─čretilmesi sesin
de─či┼čmezli─čini kavramay─▒ ve alfabetik bilgi (harf ad─▒ bilme) ile sesin
e┼čle┼čtirilmesini kolayla┼čt─▒r─▒c─▒ al─▒┼čt─▒rmalard─▒r.
─░lk okuma ve yazma a├ž─▒s─▒ndan da seslerin ba┼čta-ortada ve sonda
verildi─či durumlardan hangisinde daha kolay ├Â─črenildi─či konusu da
ara┼čt─▒r─▒lmaya de─čer bir konudur. ├ľztun├ž (1994)11 taraf─▒ndan yap─▒lan bir
ara┼čt─▒rmada da alt─▒ ya┼člar─▒ndaki ├žocuklar─▒n b├╝y├╝k-k├╝├ž├╝k harf kar┼č─▒l─▒klar─▒
hakk─▒ndaki bilgiyi kar─▒┼čt─▒rd─▒klar─▒; kelime kavram─▒ ile ilk ve son harf
kavramlar─▒nda zorland─▒klar─▒; harf ve kelime kavramlar─▒n─▒ birbirine
kar─▒┼čt─▒rd─▒klar─▒ tespit edilmi┼čtir. Bu kavramlar yaz─▒ ├Â─črenildikten sonra
geli┼čmektedir. K├╝├ž├╝k ya┼čtaki ├žocuklar ilk ve son gibi kavramlar─▒ anlamakta
zorland─▒klar─▒ndan ilk veya son ses kavram─▒n─▒ da anlamland─▒rmakta
zorlanmaktad─▒rlar. ─░lk okuma yazmaya haz─▒rl─▒k d├Âneminde ├žocuklarda
harf-ses-kelime kavramlar─▒n─▒n hen├╝z tam geli┼čmedi─či bir ger├žektir.
11 Selda ├ľztun├ž, Okuma Kavramlar─▒ Testinin T├╝rk ├çocuklar─▒na Uyarlanmas─▒,
Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi, Marmara ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝
S─▒n─▒f ├ľ─čretmenli─či Ana Bilim Dal─▒, ─░stanbul, 1994.
T├╝rk ├çocuklar─▒n─▒n Ses Geli┼čim ├ľzellikleri ve ─░lk Okuma Yazma ├ľ─črenme

ÔÇťOkuma yazma ├Â─črenmek i├žin seslerin fark─▒ndal─▒─č─▒n─▒n yeterli
olmad─▒─č─▒ harfleri adland─▒rmayla da ili┼čkili oldu─ču belirtilmektedirÔÇŁ12.
T├╝rkiyeÔÇÖde de benzer ara┼čt─▒rmalar yap─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ľrne─čin Karakelle (2004)13
okuma h─▒z─▒ ├╝zerinde, ├Â─čretim y─▒l─▒ ba┼č─▒nda harf isimleri bilmenin ve
s├Âzc├╝klerin ses-s├Âyleyi┼č ├Âzelliklerinin fark─▒nda olman─▒n etkili oldu─ču
sonucuna ula┼čm─▒┼čt─▒r.
Acarlar ve ark. (2002) yapt─▒klar─▒ bir ara┼čt─▒rmada 3ÔÇô8 ya┼člar─▒
aras─▒ndaki 65 ├žocuk ├╝zerinde ├╝st dil becerilerinin geli┼čimi ve okuma
ili┼čkisini ara┼čt─▒rm─▒┼člard─▒r. ÔÇťSonu├žta 3ÔÇô8 ya┼člar─▒ aras─▒ndaki anadili T├╝rk├že
olan ├žocuklar─▒n ├╝stdil becerilerinin ya┼člara g├Âre geli┼čiminin di─čer dillerle
benzer bir seyir izledi─či g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. S├Âzc├╝─č├╝ hecelere b├Âlme 3 ya┼č─▒ndan
itibaren yap─▒labilmesi nedeniyle en kolay i┼člem olup c├╝mleyi s├Âzc├╝klere
b├Âlme de 3 ya┼č─▒ndan itibaren h─▒zla geli┼čmekte olan ve s├Âzc├╝kleri tan─▒ma
okumadan ba─č─▒ms─▒z olarak ortaya ├ž─▒kan ancak okumadan olumlu etkilenen
bir beceridir. S├Âzc├╝─č├╝ seslerine ay─▒rma ve verilen sesin sonda oldu─ču
s├Âzc├╝kler bulma i┼člemlerinde okul ├Âncesi d├Ânemde ├žocuklar─▒n zorlanmas─▒
okuma kazan─▒m─▒ ve sesbilgisi ile ilgili fark─▒ndal─▒k aras─▒nda ├Ânemli bir
ili┼čkinin varl─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Ancak verilen sesle ba┼člayan s├Âzc├╝k
bulman─▒n daha erken ya┼člarda yap─▒labilmesi, bu becerinin bili┼čsel ve
dilbilimsel etmenlerle ili┼čkili oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝rtmektedir. Basit ve k─▒sa
hece yap─▒lar─▒ T├╝rk├žede alg─▒lama kolayl─▒─č─▒ sa─člamaktad─▒r. Bu ├Âzelli─čin heceyi
fark etmede oldu─ču kadar heceyi olu┼čturan seslerin, ├Âzellikle ba┼čtaki sesin
fark edilmesini kolayla┼čt─▒rd─▒─č─▒ verilen sesle ba┼člayan s├Âzc├╝k bulman─▒n okul
├Âncesi ya┼člarda ba┼čar─▒labilmesinden anla┼č─▒lmaktad─▒r.
Okul├Âncesi d├Ânemde sesbilgisi ile ilgili ├╝stdil i┼člemlerinin
vurgulanmas─▒n─▒n sesbirim fark─▒ndal─▒─č─▒ ve sesbirimlerin g├Ârsel simgeleri,
yaz─▒ birim fark─▒ndal─▒─č─▒n─▒n kazan─▒lmas─▒n─▒ destekleyece─či ve okuma/yazma
olgusunu h─▒zland─▒raca─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒rÔÇŁ14. Ancak ilk okuma yazma
├Â─črenirken sesin hecenin sonunda oldu─ču pozisyonu ├ž├Âz├╝mlemek do─čru
seslendirme a├ž─▒s─▒ndan gerekli bir beceridir.
├çocuklar─▒n sesleri edinimi kadar sesbilgisi ile ilgili i┼člemleri edinimi
de ├Ânemlidir. Ara┼čt─▒rmalar dizisel i┼člemler (├Ânle┼čtirme, art-damaks─▒lla┼čma,
durakla┼čt─▒rma, s├╝rt├╝nmelilerin kaymas─▒, ak─▒c─▒lar─▒n farkl─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒
12 C.J. Lonigan, vd, ÔÇťDevelopment of emergent literacy and early reading skills in
preschool children: evidence from a latent-variable longitudinal studyÔÇŁ,
Development Psychology, 2000, 36 (5), pp. 596-613.
13 Sema Karakelle, ÔÇťFonolojik Fark─▒ndal─▒k ve Harf Bilgisinin ─░lk Okuma Becerisi
├ťzerindeki EtkisiÔÇŁ, ─░stanbul ├ťniversitesi Psikoloji ├çal─▒┼čmalar─▒ Dergisi, 2004, 24,
ss. 45-56.
14 Funda Acarlar vd. ÔÇťT├╝rk ├çocuklar─▒nda ├ťst Dil Becerilerinin Geli┼čimi ve Okuma ile
─░li┼čkisiÔÇŁ, T├╝rk Psikoloji Dergisi, 2002, 17(50), s. 71.

i┼člemlerinde) ve dizimsel basitle┼čtirme i┼člemleri bak─▒m─▒ndan (seslem yitimi
ve tekrarlama, ├╝ns├╝z d├╝┼č├╝r├╝lmesi, ├╝nl├╝le┼čme, ses aktar─▒m─▒, benze┼čim
i┼člemleri, ba─člam duyarl─▒-├Ât├╝ml├╝le┼čme-├Ât├╝ms├╝zle┼čme) ├žocuklarda
geli┼čimsel farkl─▒l─▒k olup olmad─▒─č─▒ sorununa da odaklanm─▒┼čt─▒r. 5;0ÔÇô8;0
ya┼člar─▒ndaki ├žocuklar─▒n sesbilgisi ile ilgili i┼člemleri ediniminde ÔÇťDizimsel
i┼člemler a├ž─▒s─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda ya┼č ve cinsiyet a├ž─▒s─▒ndan bir farkl─▒l─▒k
saptanm─▒┼čt─▒r. Dizisel basitle┼čtirme i┼člemleri a├ž─▒s─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda ise ya┼č
a├ž─▒s─▒ndan bir farkl─▒l─▒k oldu─ču belirlenmi┼čtirÔÇŁ15. ├ľrne─čin k-t, g-d gibi
├Ânle┼čtirme ve l-r gibi ak─▒c─▒lar─▒n farkl─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒ veya f, v, s, z, ┼č, j yerine t, d,
p, b gibi durak sesi ├╝retme i┼člemleri ya┼ča ba─čl─▒ olarak geli┼čmektedir.
├ťns├╝zlerin yumu┼čamas─▒ yani ├Ât├╝ml├╝le┼čmesi hadisesi de (p, ├ž, t, k yerine b,
c, d, g) ya┼ča ba─čl─▒ geli┼čen i┼člemlerdir. Sesbilgisi ile ilgili i┼člemleme
becerisinin sekiz ya┼člar─▒na kadar geli┼čmesi ilk okuma yazma etkinliklerinde
de bu becerinin geli┼čtirilmesine ├Ânem verilmesi gerekti─či sonucunu ortaya
├ž─▒karmaktad─▒r.
─░lk okuma yazmaya haz─▒rl─▒k d├Âneminde ├žocuklar s├Âzc├╝klerin ba┼č─▒nda
bulunan sesleri kolayl─▒kla ay─▒rt edebilmekte ve tan─▒maktad─▒rlar, denilebilir.
Sesin s├Âzc├╝─č├╝n sonunda ve ortas─▒nda yer ald─▒─č─▒ durumlarda sesi tan─▒ma,
ay─▒rt etme ve fark etme olgusunun ilk okuma-yazma ile beraber geli┼čti─či
anla┼č─▒lmaktad─▒r. S├Âzc├╝k tan─▒ma ile hece tan─▒ma birbirine
kar─▒┼čt─▒r─▒lmamal─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ bu ├žal─▒┼čmalar farkl─▒l─▒klar─▒ ve benzerlikleri ay─▒rt
etmeyi ve birle┼čtirmeyi gerektirir. Birinci s─▒n─▒f ├Â─črencilerinin fonolojik
fark─▒ndal─▒k d├╝zeyleri ve ilk okuma yazman─▒n ba┼člang─▒├ž a┼čamas─▒ndaki
becerileri aras─▒nda da bir ili┼čki oldu─ču ifade edilmektedir. ÔÇťFonolojik
fark─▒ndal─▒k becerisinin birinci d├Ânemin ortas─▒nda elde edilen yazma
ba┼čar─▒lar─▒ ├╝zerinde ├Ânemli bir rol oynad─▒─č─▒; ancak ikinci d├Ânem yazma
ba┼čar─▒lar─▒ ├╝zerinde ├Ânemli rol oynamad─▒─č─▒ sonucuna ula┼č─▒lm─▒┼čt─▒rÔÇŁ16. Yang─▒n
(2009)17 taraf─▒ndan yap─▒lan bir ba┼čka ara┼čt─▒rmada ise okula haz─▒r olu┼č
de─či┼čkeninin yazma performans─▒ ├╝zerinde yorday─▒c─▒ oldu─ču; harf-ses
ili┼čkisi ve ses fark─▒ndal─▒─č─▒ de─či┼čkeninin ise yazma becerisi ├╝zerinde ├Ânemli
birer yorday─▒c─▒ olmad─▒klar─▒ bulgular─▒ elde edilmi┼čtir. Dikkat edilecek olursa
sesbilgisel fark─▒ndal─▒k ilk okuma yazman─▒n ilerleyen a┼čamalar─▒nda
├žocuklar─▒n dil becerileri ├╝zerinde belirleyici ve etkileyici bir etmen de─čildir.
├ç├╝nk├╝ okuma yazmay─▒ ├Â─črenen ├žocuk, ├žocuk analizini ba┼čarm─▒┼č demektir.
15 Seyhun Topba┼č vd., ÔÇťGaziantep ─░linde Ya┼čayan 5:0ÔÇô8:0 Ya┼č ├çocuklar─▒n─▒n Dil
Geli┼čimlerinde Sesbilgisel ─░┼člemlerin ─░ncelenmesiÔÇŁ, 2. Ulusal Dil ve Konu┼čma
Bozukluklar─▒ Kongresi Bildirileri, K├Âk Yay─▒nc─▒l─▒k, Ankara, 2005, ss. 141-149.
16 ├ľzge Erdo─čan, ─░lk├Â─čretim Birinci S─▒n─▒f ├ľ─črencilerinin Fonolojik Fark─▒ndal─▒k
Becerileri ile Okuma ve Yazma Becerileri Aras─▒ndaki ─░li┼čki, Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek
Lisans Tezi, Hacettepe ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝, Ankara, 2009, s. IV.
17 Banu Yang─▒n, ÔÇťHaz─▒rbulunu┼čluk ile ─░lk Okuma ve Yazma Ba┼čar─▒mlar─▒ Aras─▒ ─░li┼čkiÔÇŁ,
Hacettepe ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Dergisi. 2009, 36, ss. 316-326.
T├╝rk ├çocuklar─▒n─▒n Ses Geli┼čim ├ľzellikleri ve ─░lk Okuma Yazma ├ľ─črenme

Sesbilgisel fark─▒ndal─▒k konusundaki ara┼čt─▒rmalar─▒n bili┼čsel boyutlar─▒
da dikkatte almas─▒ gerekmektedir. ÔÇťDilin i┼členmesi, bilgiyi i┼čleme ve
depolaman─▒n ├Ânemli bir unsurudur. ─░nsan dilinin geli┼čimi, bili┼čte temel olan
bir ├že┼čit soyutlamay─▒ temsil ederÔÇŁ18. Ancak bili┼č ile ilgili i┼člemlemeler ve
s├╝re├žlerle bilme i├žerikleri birbirinden farkl─▒d─▒r. T├╝rk├žede her harfin bir
sese kar┼č─▒l─▒k gelmesi ├žocuklar─▒n sesleri alg─▒lamas─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rmaktad─▒r. ─░lk
okuma ve yazmada sesin ba┼čta, ortada ve sonda verildi─či durumlarda
├žocuklar─▒n okuma ve yazmada zorland─▒klar─▒ s├Âylenebilir. Harf-ses
ba─člant─▒lar─▒ konular─▒nda ├Â─čretmenler farkl─▒l─▒klar─▒ ve benzerlikleri
kavratacak eylem ve etkinlikler d├╝zenlemelidirler. Bayd─▒kÔÇÖ─▒n (2002)19
ÔÇťOkuma G├╝├žl├╝─č├╝ Olan ve Olmayan ├çocuklar─▒n S├Âzc├╝k Okuma BecerileriÔÇŁ
ba┼čl─▒kl─▒ ara┼čt─▒rmas─▒nda, okuma g├╝├žl├╝─č├╝ olan T├╝rk ├žocuklar─▒n─▒n sesbilgisel
okumay─▒ ba┼čaramad─▒klar─▒ i├žin okuma-yazmaya ge├žemedikleri sonucuna
ula┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.
├çocuklar T├╝rk├ženin ses-harf yap─▒s─▒n─▒ kavrayamad─▒klar─▒nda, ses
├ž├Âz├╝mlemesini yapamad─▒klar─▒nda ilk okuma yazma ├Â─črenmekte
zorlanmaktad─▒rlar. Kesik├ži ve Amado (2005) yapt─▒klar─▒ bir ara┼čt─▒rmada ise,
├žocuklar─▒n fonolojik yaz─▒l─▒ bellekleri ile fonolojik s├Âzel belleklerini
kar┼č─▒la┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. ├çocuklar─▒n fonolojik s├Âzel bellek t├╝r├╝nde
daha fazla hata yapt─▒klar─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. ÔÇťBu da bize okuma g├╝├žl├╝─č├╝ sorunu
olan ├žocuklar─▒n fonemlerin(sesbirimlerin) harflere d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmesinde
normal ├žocuklara oranla daha fazla g├╝├žl├╝k ya┼čad─▒─č─▒n─▒ g├ÂstermektediÔÇŁ20. ÔÇť─░lk
Okuma Yazma ├ľ─čretimiÔÇŁnde ├žocuklar─▒n zorland─▒klar─▒ sesbilgisi i┼člemleri g├Âz
├Ân├╝ne al─▒nmak zorundad─▒r. ├ľzellikle okuma g├╝├žl├╝─č├╝ ├žeken ├žocuklar─▒n ses
analizlerini do─čru yapamamalar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra sesleri bellekte kodlamakta
da zorlanacaklar─▒ bir ger├žektir.
ÔÇť├çocuk, s─▒n─▒rl─▒ say─▒da ses birimlerini birbirine eklemleyerek, ses
zincirleri ve anlaml─▒ birimler olu┼čturur. ├ç├╝nk├╝ ses birimlerinin gruplar─▒,
sesin; vurgulu-vurgusuz, uzun-k─▒sa, y├╝ksek-al├žak, tiz-pes z─▒tl─▒klar─▒ dilin
anlam alan─▒nda kar┼č─▒tl─▒klar ortaya ├ž─▒kararak anlam─▒n─▒n olu┼čmas─▒n─▒
sa─člamaktad─▒r. Ses birimleri; sesli-sesli, sessiz-sesli, s├╝rekli-s├╝reksiz,
g─▒rtlak sesleri-g─▒rtlaktan olmayan sesler, keskin-bo─čuk, ├Ât├╝┼č├╝ml├╝├Ât├╝┼č├╝ms├╝z,
genizli-genizsiz, yo─čun-pes-tiz, bemolle┼čmi┼č-bemolle┼čmemi┼č,
diyezle┼čmi┼č-diyezle┼čmemi┼č, gergin-gev┼ček ├Âzelliklerine g├Âre hakk─▒
18 R. Solso vd., Bili┼čsel Psikoloji, ├žev. Ay┼če Ay├ži├že─či Dinn, Kitabevi Yay─▒nlar─▒,
─░stanbul, 2007, s. 382.
19 Berrin Bayd─▒k, Okuma G├╝├žl├╝─č├╝ Olan ve Olmayan ├çocuklar─▒n S├Âzc├╝k Okuma
Becerilerinin Kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒, Bas─▒lmam─▒┼č Doktora Tezi, Ankara ├ťniversitesi
E─čitim Bilimleri Enstit├╝s├╝, Ankara, 2002.
20 Hande Kesik├ži ve Sonia Amado, ÔÇťOkuma G├╝├žl├╝─č├╝ Olan ├çocuklar─▒n Fonolojik
Bellek, K─▒sa S├╝reli Bellek ve WISC-R Testi Puanlar─▒na Ait Bir ─░ncelemeÔÇŁ, T├╝rk
Psikoloji Dergisi, 2005, 20(55), s. 106.
Ali Osman ├ľzcan, Aysel Ferah ├ľzcan

verilerek seslendirilmesi gerekirÔÇŽ. C├╝mlelerin seslendirilmesinde baz─▒
heceler ├╝zerinde al├žalma veya y├╝kselmelerin olmas─▒, dil kurallar─▒n─▒n
├ž─▒kar─▒lan seslere bask─▒s─▒ sebebiyledir. Seslerin perde aralar─▒ndaki aral─▒klar─▒
sezmek, ak─▒c─▒ ve anlaml─▒ okuma i├žin de gereklidir. G├╝nl├╝k konu┼čmalarda
her t├╝rl├╝ ses tonu kullan─▒l─▒rken, okumadaki telaffuz davran─▒┼člar─▒ baz─▒ ses
tonlar─▒na izin vermez. Sesin ahenk ├Âl├ž├╝lerinin de─či┼čmemesi, ses
aral─▒klar─▒n─▒n dilin izin verdi─či ├Âl├ž├╝de ├ž─▒kar─▒lmas─▒ vb. ilkeleri ├žocuk,
tecr├╝beleriyle ├Â─črenecektir. K─▒sa heceleri k─▒sa, uzun heceleri de uzun
├ž─▒kararak, ses ini┼č-├ž─▒k─▒┼člar─▒ndaki tiz veya pes sesleri ay─▒rt ederek, sesleri
birbirine kar─▒┼čt─▒rmamay─▒ da ├Â─črenecektirÔÇŁ21. ─░lk okuma yazmada ses
birimlerine dikkat edilerek seslendirmelerin yap─▒lmas─▒ okuma ve yazma
├Â─črenmeyi destekleyici bir etkinlik olacakt─▒r. Par├žalar ├╝st├╝ dil birimlerinin
do─čru olu┼čturulmas─▒ da ilk okuma yazmada ses-anlam ili┼čkisinin do─čru
kurulabilmesinde etkilidir.
─░lk okuma ve yazmada ├žocuklar─▒n sesleri kar─▒┼čt─▒rmalar─▒nda sesin
yap─▒s─▒ndan kaynaklanan ├Âzelliklerin etkili olup olmad─▒─č─▒ da pek ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼č
de─čildir. ÔÇťSonu├žta sesleri tan─▒mayla okuma ve yazman─▒n ├Â─črenildi─či
anla┼č─▒lmaktad─▒r. Dikkat edilirse hatalar ├žo─čunlukla kelime birimleri
aras─▒ndad─▒r. Bu durumda ilk okuma yazma ├Â─črenmede hem g├Ârme hem ses
hem anlam ili┼čkisinin gerekli oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒rÔÇŁ22. Bu sebeple ilk
okuma yazmada sadece harflerin yaz─▒m kolayl─▒─č─▒ ve seslerin edinim s─▒ralar─▒
esas al─▒narak ├Â─črenme yakla┼č─▒mlar─▒ geli┼čtirmek yeterli de─čildir. Harf-sesanlam
ili┼čkisini g├Âz ├Ân├╝ne alacak ├Â─črenme yakla┼č─▒mlar─▒na ihtiya├ž vard─▒r.
ÔÇť├ľ─črencilerin konu┼čtu─ču dil; vurgu, ezgi vb. ├Âzellikler bak─▒m─▒ndan
tutumlu bir ┼čekilde kullan─▒lmaktad─▒r. ├çocuklar konu┼čurken sesleri kolay
├ž─▒karma, farkl─▒ sesleri birbirine yakla┼čt─▒rma ya da e┼č sesler ├ž─▒karma
davran─▒┼člar─▒yla, kelimeleri az ├žaba ile s├Âyleme e─čilimindedirler. Bu
bak─▒mdan birinci s─▒n─▒fta harf, hece, kelime ve c├╝mlelerin ├Â─čretiminde ses
uyumlar─▒; sessizlerin k├Âk, g├Âvde, ek ili┼čkileri; sert sessizlerle yumu┼čak
sessizler aras─▒ndaki farklar, ses benze┼čmeleri, (y) sessizinin s├Âyleni┼či, (─č)
nin s├Âyleni┼či, ├ ve oÔÇÖdan sonra gelen (─č) ├Ânem ta┼č─▒r. ─░ml├ó kurallar─▒na uygun
bir konu┼čmada dilin kullan─▒lmas─▒, konu┼čma dili seslerinin ├Â─črenciler
taraf─▒ndan hem konu┼čma hem yazma i├žin mesaj olarak alg─▒lanmas─▒nda
etkilidirÔÇŁ23.
21 Ferah, a.g.e., 2001, s. 28.
22 Aysel Ferah, ─░lk Okuma ve Yazma ├ľ─črenmede G├Ârsel Alg─▒ ve Zek├ón─▒n Yeri,
Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi, Marmara ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝,
─░stanbul, 1996, s. 128.
23 Ferah, a.g.e., 2001, s. 29.
T├╝rk ├çocuklar─▒n─▒n Ses Geli┼čim ├ľzellikleri ve ─░lk Okuma Yazma ├ľ─črenme

ÔÇťSemantik bellek; ger├žekler, kavramlar, kelimeler, tan─▒mlar ve
gramer kurallar─▒yla ilgili bilgileri kapsayan bir uzun s├╝reli bellek t├╝r├╝d├╝r.
S─▒n─▒fta ├Â─črendiklerimizin ├žo─čunlu─ču semantik belle─če aktar─▒l─▒r. (Schacter et
al. 2000)ÔÇŁ24. ├çocuklar ilk okuma yazma ├Â─črenirken harf-ses, hece, kelime
vb. dil birimlerine ait bilgileri semantik bellekte kodlarlar. Bu kodlama da
hatalar da ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. ├çocuklar─▒n temel zorluklar─▒ seslerin ├Âbekler
i├žindeki kullan─▒mlar─▒d─▒r. ├ľrne─čin ÔÇťportakalÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝n├╝ ÔÇťporkatalÔÇŁ
bi├žiminde s├Âyleyen bir ├žocuk, ses hatalar─▒ yap─▒yor demektir. Bu ├Ârnekte
├Âzellikle hece aktar─▒m─▒ veya hece kar─▒┼čt─▒rma olgusundan s├Âz edilebilir. Yine
ÔÇťko┼čÔÇŁ yerine ÔÇťgo┼čÔÇŁ diyen bir ├žocu─čun duraks─▒la┼čt─▒rma problemi ya┼čad─▒─č─▒
anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu geli┼čimin uzun y─▒llar devam etti─či s├Âylenebilir.
├çocuklar─▒n ilk okuma yazmay─▒ ├Â─črendikten sonra ├ževrede konu┼čtuklar─▒ gibi
yazma e─čiliminde olduklar─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nacak olursa bu s├Âyleyi┼č hatalar─▒
ayn─▒ zamanda yaz─▒m hatas─▒ olarak da kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kacakt─▒r. T├╝rk├že bir sesi
do─čru ├ž─▒kard─▒─č─▒ndan emin olan bir ├žocuk veya bir s├Âzc├╝─č├╝ do─čru
s├Âyledi─čine inanan bir ├žocuk, o ses veya s├Âzc├╝k ile ilgili bir kavram
├žer├ževesi olu┼čturur. Onlar hakk─▒nda yeni bir ┼čey duymadan ses veya
s├Âzc├╝klerin tekrar─▒ ile yetinir.
Çocukların ses perdeleri, hece uzunlukları-kısalıkları, tonlamaları ile
ilgili geli┼čimleri de ilk okuma yazma d├Ânemi i├žin ├Ânemli bir de─či┼čkendir.
ÔÇťDilimizin ahengi, her t├╝r sesin birbirine kar─▒┼čmas─▒na, bunlar─▒n ili┼čkilerinin
kurulmasına, birbirlerini takip ettikleri aralıklara imkân veren bir dildir. Bu
sebeple seslerin birbirleriyle kar─▒┼č─▒m─▒, ili┼čkileri ve aral─▒klar─▒na ait ilkelere
sayg─▒ g├Âsterme konusunda ├Â─čretmen titiz davrand─▒─č─▒nda, ├žocuklar da titiz
davranacaklard─▒rÔÇŁ25. T├╝rk├že ilk okuma yazmada hem ├žocuklardaki ses
edinimi hem T├╝rk├že seslerin kullan─▒m, s├Âyleyi┼č-s├Âyleni┼č s─▒kl─▒klar─▒ hem de
harflerin yaz─▒m kolayl─▒klar─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒narak yap─▒lacak bir ├Â─čretimin
├Ânemi kendili─činden anla┼č─▒labilir.
Ara┼čt─▒rmalar, okuma ├Â─črenmenin ├╝├ž farkl─▒ beyin b├Âlgesinin (sol alt
frontal girus, sol parietotemporal b├Âlge vd.) kullan─▒lmas─▒n─▒ gerekti─čini
vurgulamaktad─▒r. ÔÇťGormanÔÇÖa g├Âre (2003), okuma ├Â─črenmek i├žin ilk ad─▒m
fonem ├╝retme, ikinci ad─▒m kelime analizi, ├╝├ž├╝nc├╝ ad─▒m ise otomatik
belirleyici olarak ifade edilmektedir. Bu ├╝├ž i┼člem beynin ├╝├ž ayr─▒ b├Âlgesinde
ger├žekle┼čmektedir. ├ľrne─čin fonem ├╝retme a┼čamas─▒nda seslendirme i┼člemi
her kelimenin harflerini fonem denilen temel seslere d├Ân├╝┼čt├╝rmeyi (k-e-di)
gerektirir. Kelime analizi; bir kelimenin harflerini tek tek seslendirdikten
sonra kelimenin hecelerine ayr─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒ veya hecelerin uygun seslerle
24 Rod Plotnik, Psikolojiye Giri┼č, ├žev. Tamer Geni┼č, Kakn├╝s Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul,
2009, s. 246.
25 Aysel Ferah, T├╝rk├že ─░lk Okuma ve Yazmay─▒ ├ľ─črenme, T├╝rk├že Okuyup Yazmak
─░├žin, Ankara: Nobel Yay─▒nlar─▒, 2007, s. 78.
Ali Osman ├ľzcan, Aysel Ferah ├ľzcan

e┼čle┼čtirilmesidir. Okumay─▒ ├Â─črenmeye a┼čamas─▒nda ├žocuklar─▒n ├Âzellikle
fonem ├╝retme ve kelime analizcisini kulland─▒klar─▒ belirtilmektedir. Son
olarak al─▒┼čt─▒rmalarla okuma i┼člemi otomatikle┼čir ve kal─▒c─▒ bir kelime
dosyas─▒ geli┼čerek ├žocuk kelimeyi g├Ârd├╝─č├╝ anda tan─▒yabilirÔÇŁ26. Bu sebeple ilk
okuma yazmada gramer yap─▒lar─▒n bili┼č ile i┼člemlenmesine ├Ânem
verilmelidir.
ÔÇťT├╝rk alfabesindeki i┼čaretlerin ses de─čerlerinin ilk okuma yazma
esnas─▒nda do─čru ├Â─čretilmesi, s├Âzc├╝klerin bu ses bi├žimleriyle olu┼čturuldu─ču
ger├že─činin unutulmamas─▒ gerekir. Ses de─čerlerini do─čru bir ┼čekilde
├ž─▒karmay─▒ ├Â─črenme, a─č─▒z farkl─▒l─▒klar─▒n─▒ da azalt─▒c─▒ bir i┼čleve sahiptir. Bu
y├╝zden ses temelli c├╝mle y├Ântemini herhangi bir ideolojik (yap─▒land─▒rmac─▒,
bili┼čselci, Gestalt vb.) yakla┼č─▒ma ba─člamak hatal─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ bu yakla┼č─▒mlar,
ilk okuma yazma ger├žekli─činin b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝ kapsay─▒c─▒ de─čildirlerÔÇŁ27. ─░lk
okuma yazma ├Â─čretiminde, hangi y├Ântem kullan─▒l─▒rsa kullan─▒ls─▒n, dilin
temel alanlar─▒n─▒n ve yap─▒sal ├Âzelliklerinin dikkate al─▒nmas─▒ zorunludur.
├ľ─črenme uygulamalar─▒nda tek bir y├Ântemin ilkeleri de─čil b├╝t├╝n ├Â─črenme
yakla┼č─▒mlar─▒n─▒n verimli ve faydal─▒ y├Ânleri eylem ve etkinliklerde yer
almal─▒d─▒r. Aksi h├ólde T├╝rk├že ilk okuma yazma ├Â─čretiminde istenilen
d├╝zeyde ba┼čar─▒ sa─člamak m├╝mk├╝n de─čildir.
Unutulmamal─▒d─▒r ki ÔÇťOkumada harfleri tan─▒mak ├žok b├╝y├╝k bir
problemdir. ├ç├╝nk├╝ alg─▒lama harflerden ├žok ┼čekil ve s├Âz birimlerine
y├ÂneliktirÔÇŁ28. ├ľzellikle benzer olan harf gruplar─▒n─▒ ay─▒rt etmek ├žocuklar i├žin
g├╝├ž bir eylemdir. ─░lk okuma ve yazma a├ž─▒s─▒ndan sesin s├Âzc├╝kte bulundu─ču
yer kadar harflerin grafik ├Âzelliklerinin de ├Â─črenmelerini etkileyip
etkilemeyece─či tart─▒┼č─▒labilir. ÔÇťTe┼čhis s─▒ras─▒nda, haf─▒zaya al─▒nanlar─▒n neyi
temsil etti─či, ge├žmi┼č tecr├╝belere g├Âre neyin i┼čareti ya da habercisi oldu─ču,
├žocu─čun ihtiya├žlar─▒na g├Âre ne anlama geldi─čine ba─čl─▒d─▒r. ├çocu─čun alg─▒
malzemesi ├╝zerinde yapt─▒─č─▒ bu zihni etkinli─če, soyutlamaya ve
kavramla┼čt─▒rmaya d├╝┼č├╝nce ad─▒ verilebilirÔÇŁ29. Bu ├Â─čretimde, harflerin kolay
yaz─▒lmalar─▒ kadar ├žocuklarda seslerin geli┼čimi konular─▒ da dikkate al─▒narak
harf-ses e┼čle┼čtirilmesinin kurallar─▒n─▒ kavrat─▒c─▒ bir ├Â─črenme modeli
geli┼čtirilmelidir.
26 Plotnik, a.g.e., s.320.
27 Aysel Ferah, ÔÇťT├╝rk├že ─░lk Okuma ve Yazma G├Âstergelerinin ─░rdelenmesiÔÇŁ, T├╝rk
Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 2009, 688, s. 360.
28 Ali Osman ├ľzcan, ÔÇť─░lk Okuma Yazma ├ľ─čretiminde Rol Oynayan Psikolojik
Fakt├ÂrlerÔÇŁ, Hacettepe ├ťniversitesi II. E─čitim Bilimleri Sempozyumu Bildirileri,
Ankara, 1995, s. 5.
29 Ali Osman ├ľzcan, ÔÇť─░lk Okuma Yazma ve Haf─▒zaÔÇŁ, Bilgi ve Toplum Dergisi, 2,
1999, s.202.
T├╝rk ├çocuklar─▒n─▒n Ses Geli┼čim ├ľzellikleri ve ─░lk Okuma Yazma ├ľ─črenme

─░lk okuma yazma ├Â─čretimi ile ilgili ├žal─▒┼čmalarda ├žocuklar─▒n T├╝rk├že
sesbilgisi geli┼čimleri ara┼čt─▒rmalar─▒ g├Âz ard─▒ edilmemelidir. ─░lk okuma yazma
alan─▒ndaki eserlerde ilk okuma yazma ger├žekli─či ele al─▒nmal─▒, ilk okuma
yazma sonras─▒ d├╝zeyler ise T├╝rk├že ├Â─čretimi i├žinde de─čerlendirilmelidir.
Yabanc─▒ dillerdeki ara┼čt─▒rmalar T├╝rk├že ilk okuma yazma alan─▒n─▒ a├ž─▒klama,
anlama ve yap─▒land─▒rma i├žin de─čil sadece yabanc─▒ dillerle kar┼č─▒la┼čt─▒rma
amac─▒yla kullan─▒labilir. T├╝rk├že ilk okuma yazman─▒n kendine ├Âzg├╝ sorunlar─▒
oldu─ču ger├že─či g├Âr├╝lmeden ÔÇť─░lk okuma ve yazma her yerde ayn─▒d─▒r; ayn─▒
konu, i├žerik, y├Ântem ve ama├žlar─▒ vard─▒r.ÔÇŁ diye d├╝┼č├╝nmek bilimsel tutuma
terstir. Bu t├╝r yakla┼č─▒m y├╝z├╝nden ilk okuma yazma alan─▒ bazen e─čitim
bilimleri bazen okuma-yazma bilenler i├žin olan T├╝rk├že ├Â─čretimi alan─▒ i├žine
al─▒nm─▒┼čt─▒r. Oysa T├╝rk├že ilk okuma yazma alan─▒ ba─č─▒ms─▒z bir disiplin olarak
bilim programlar─▒nda yerini alacak kadar geni┼č, derin ve kapsaml─▒ bir
aland─▒r.
Sonu├ž
─░lk okuma yazma ├Â─črenmeye ba┼člayan ├žocuklar─▒n b├╝y├╝k
├žo─čunlu─čunun s├Âzel ba─člamda sesleri ay─▒rt edebildi─či ara┼čt─▒rmalarla ortaya
konulmu┼čtur. Ancak okuma g├╝├žl├╝─č├╝ ya┼čayan ├žocuklar─▒n ses fark─▒ndal─▒─č─▒n─▒n
da di─čer ├žocuklardan d├╝┼č├╝k oldu─ču yine ara┼čt─▒rmalarda belirtilmektedir.
Bu durumda sesleri ay─▒rt etmeye y├Ânelik ilk okuma yazma ├Â─čretimi
y├Ântemlerinin ├Âzellikle okuma g├╝├žl├╝─č├╝ ├žeken ├žocuklar i├žin daha yararl─▒
olaca─č─▒ s├Âylenebilir. Okuma-yazma ili┼čkileri bak─▒m─▒ndan ÔÇťsesÔÇŁ konusu
de─čerlendirilecek olursa; okunan bir metinden anlam ├ž─▒karabilmenin ton,
vurgu, ezgi gibi dilin sese dayal─▒ m├╝zikal y├Ân├╝yle ili┼čkili oldu─ču
s├Âylenebilir. ─░lk okuma yazma hangi y├Ântemle ├Â─čretilirse ├Â─čretilsin, okunan
metnin ses de─čerlerinin hakk─▒n─▒n verilerek seslendirilmesi, ├žocuklar─▒n sesli
okudu─čunu-dinledi─čini anlama ba┼čar─▒s─▒n─▒ etkileyecektir.
├çocuklar─▒n erken edindikleri seslerle ilgili yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarda ÔÇťk, t,
m, p, b, ├ž, cÔÇŁ seslerinin en erken edinilen sesler oldu─ču ve bu seslerin
├Â─črenilmelerinin dildeki ses kullan─▒m s─▒kl─▒─č─▒yla da ili┼čkili oldu─ču
belirtilmektedir. Bu seslerin s├Âyleyi┼č kolayl─▒─č─▒ bak─▒m─▒ndan ├Âncelik
ta┼č─▒d─▒klar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. T├╝rk├že ilk okuma yazma ├Â─čretiminde seslerin
├Â─čretim gruplar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda ÔÇťl, t, n, r, mÔÇŁ seslerinin-harflerinin ├Âncelikli
olarak ├Â─čretilmesi ├žocuklar─▒n sesleri edinimi bulgular─▒yla
├Ârt├╝┼čmemektedir. Oysa ilk okuma yazma ├Â─čretimine ├žocuklar─▒n erken
edindikleri ve kolay seslendirdikleri seslerle ba┼člansa ├Â─čretim s├╝reci daha
da verimli hale gelebilir. ├ľzellikle ÔÇťrÔÇŁ sesinin en ge├ž edinilen ses olmas─▒
dikkat ├žekici bir sonu├žtur. T├╝rk├že ilk okuma yazma ├Â─čretiminde ise ÔÇťrÔÇŁ sesi
ikinci ses grubunda ├Â─čretilmektedir. Bu durum ├žocuklar─▒n sesleri edinimi
ile ilgili bulgularla ├želi┼čmektedir. Yukar─▒da belirtilen ├žocuklar─▒n ses geli┼čim
Ali Osman ├ľzcan, Aysel Ferah ├ľzcan

├Âzellikleri ilk okuma yazma ├Â─čretim y├Ântemleri geli┼čtirilirken yol g├Âsterici
niteliktedir.
─░lk okuma yazma ├Â─čretimi i├žerikleri belirlenirken sadece seslerin
├ž─▒kar─▒l─▒┼č kolayl─▒klar─▒ ya da sadece harflerin yaz─▒m kolayl─▒klar─▒n─▒n temel
al─▒nmas─▒ tart─▒┼č─▒labilir bir konudur. ├çocuklar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunun ilk
okuma yazmaya ba┼člarken ses ├ž├Âz├╝mlemesi yapabildikleri ve harfleri
├žizebilecek g├Ârsel motor olgunlukta olduklar─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nacak olursa, ilk
okuma yazmadaki esas sorunun harf ve seslerin zihindeki e┼čle┼čtirilmesi ve
bunlar─▒n birbirine ├Ârt├╝┼čt├╝r├╝lmesi sorunu oldu─ču da anla┼č─▒labilir.
Seslendirme i┼člemi g├╝zel ve do─čru konu┼čma, okuma-anlama i├žin gereklidir.
Ancak seslerin ├ž─▒kar─▒l─▒┼č kolayl─▒─č─▒, ses kullan─▒m s─▒kl─▒─č─▒yla ili┼čkili oldu─čundan
dilde s─▒k kullan─▒lan s├Âzc├╝klerin bellekte kal─▒c─▒ olmas─▒ ve kolay
hat─▒rlanabilmesi sebebiyle ├Â─čretim i├žeriklerinde ├Âncelikli olarak yer
verilmelerinin kolay ve kal─▒c─▒ bir ├Â─črenme a├ž─▒s─▒ndan yararl─▒ olaca─č─▒
d├╝┼č├╝n├╝lebilir. ─░┼čleyen bellek ve uzun s├╝reli bellek a─člar─▒ndan geri
getirilmeleri de kolayla┼č─▒r. ─░lk okuma yazmaya yeni ba┼člayanlar i┼čleyen
belleklerini etkinle┼čtirdikleri halde uzun s├╝reli bellekte etkinlik olmad─▒─č─▒
durumlarda hat─▒rlamalar─▒ zorla┼č─▒r ve ├Â─črendiklerini de ├žabucak unuturlar.
├çocuklar bilgiyi belle─če alma kurallar─▒n─▒ ├Â─črendiklerinde daha ba┼čar─▒l─▒
olurlar.
T├╝rk├že ilk okuma yazma ├Â─črenme alan─▒nda sesbilim deneyleri de
yap─▒lmal─▒d─▒r. ÔÇť├ça─čda┼č dilbilimde fonetik deneylere daha geni┼č yer
verilmektedir. Deneysiz yap─▒lan fonetik(sesbilim) incelemeler ├Ânemsiz ve
anlams─▒z kabul edilirÔÇŁ30. Ancak fonetik deneylerinin T├╝rk├že esas al─▒narak
yap─▒lmas─▒ do─čru sonu├žlar verebilir. Alt─▒-yedi ya┼člar─▒ndaki ├žocuklar─▒n
T├╝rk├že hece, kelime ve c├╝mlelerde sesleri, tonlamalar─▒, vurgular─▒,
renklendirmeleri uygularken hangi a┼čamalarda zorland─▒klar─▒ ile ilgili
ara┼čt─▒rmalar bulunmamaktad─▒r. ├çocuk sesi ile yeti┼čkin sesinin
i┼člemlenmesindeki farkl─▒l─▒klar ara┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r. ─░lk okuma ve yazma
├Â─čretiminde de ├žocuk sesinin geli┼čtirilmesi esas al─▒nmal─▒d─▒r.
├çocuklar─▒n dil ├Â─črenirken kulland─▒klar─▒ zihinsel i┼člemleme yapma
bi├žimleri birbirinden farkl─▒d─▒r. Baz─▒ i┼člevleri ger├žekle┼čtirirken yap─▒lan
zihinsel i┼člemlemeler, s├Âzc├╝klerin ve c├╝mlelerin bir ├Âncekini takip
etmelerini gerektirir. Bu i┼člemlemeleri yapabilme becerilerini ├Â─črenme
bak─▒m─▒ndan geli┼čimsel bir s─▒ra ve d├╝zenin olmas─▒ gere─či de a├ž─▒kt─▒r. ─░lk
okuma-yazmadaki harflerin ├Â─črenme s─▒ras─▒na ba─čl─▒ olarak yap─▒lan eylem ve
etkinlikler, ├žocu─ča g├Ârelik ilkesine uygun olarak d├╝zenlenmelidir.
30 Afad Qurbanov, ├ťmumi Dil├žilik, Qrifli Ne┼čir, Bak├╝, 2004, s. 472.
T├╝rk ├çocuklar─▒n─▒n Ses Geli┼čim ├ľzellikleri ve ─░lk Okuma Yazma ├ľ─črenme

KAYNAKÇA
ACARLAR, Funda. vd. (2002). T├╝rk ├çocuklar─▒nda ├ťst Dil Becerilerinin
Geli┼čimi ve Okuma ile ─░li┼čkisi, T├╝rk Psikoloji Dergisi, 17(50), 63ÔÇô73.
BAYDIK, Berrin (2002). Okuma G├╝├žl├╝─č├╝ Olan ve Olmayan ├çocuklar─▒n
S├Âzc├╝k Okuma Becerilerinin Kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒, Bas─▒lmam─▒┼č Doktora Tezi,
Ankara: Ankara ├ťniversitesi E─čitim Bilimleri Enstit├╝s├╝.
├çELENK, S├╝leyman. (2008). ─░lk├Â─čretim Okullar─▒ Birinci S─▒n─▒f
├ľ─črencilerinin ─░lk Okuma ve Yazma ├ľ─čretimine Haz─▒rl─▒k D├╝zeyleri, Abant
─░zzet Baysal ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Dergisi, 8(1), 83-91.
├ç─░MEN, Canan.; AKLEYLEK, Sedat; AKYILDIZ, Ersan. (2008). ┼×ifrelerin
Matemati─či: Kriptografi. Ankara: ODT├ť Yay─▒nc─▒l─▒k.
DURGUNO─×LU, Ayd─▒n Y. ve ├ľNEY, Banu. (2000). Literacy
development in two languages: cognitive and sociocultural dimensions of
cross-language transfer. In Edit├Âr Proceedings of the A Research Symposium
on High Standards in Reading for Students From Diverse Language Groups
(78ÔÇô99).
EGE, P─▒nar. (2005), T├╝rk├žede Fonemlerin Edinimi, 2. Ulusal Dil ve
Konu┼čma Bozukluklar─▒ Kongresi Bildirileri. Ankara: K├Âk Yay─▒nc─▒l─▒k.
ERDO─×AN, ├ľzge. (2009). ─░lk├Â─čretim Birinci S─▒n─▒f ├ľ─črencilerinin
Fonolojik Fark─▒ndal─▒k Becerileri ile Okuma ve Yazma Becerileri Aras─▒ndaki
─░li┼čki, Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi. Ankara: Hacettepe ├ťniversitesi
Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝
FERAH, Aysel. (1996). ─░lk Okuma ve Yazma ├ľ─črenmede G├Ârsel Alg─▒ ve
Zek├ón─▒n Yeri, Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi. ─░stanbul: Marmara
├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝.
FERAH, Aysel. (2001). ─░lk Okuma-Yazmada Ses Alg─▒s─▒, ├ça─čda┼č E─čitim
Dergisi, 280: 27ÔÇô34.
FERAH, Aysel. (2007). T├╝rk├že ─░lk Okuma ve Yazmay─▒ ├ľ─črenme, T├╝rk├že
Okuyup Yazmak ─░├žin, Ankara: Nobel Yay─▒nlar─▒.
FERAH, Aysel. (2009). T├╝rk├že ─░lk Okuma ve Yazma G├Âstergelerinin
─░rdelenmesi. T├╝rk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 688, 348ÔÇô363.

FERAH, Aysel. (2011). 2005 T├╝rk├že ├ľ─čretim Program─▒ ve Ses Temelli
C├╝mle Y├Ânteminin Ses S─▒kl─▒─č─▒ ve Hece Olu┼čturma A├ž─▒s─▒ndan ─░ncelenmesi.
├ça─čda┼č E─čitim Dergisi, 36, (383): 34-41.
G├ťL, G. (2006). Hafif Derecede Zihinsel Engelli ├çocuklar─▒n Okuma
Becerilerine Ses Bilgisel Fark─▒ndal─▒k Becerileri E─čitiminin Etkisinin
─░ncelenmesi, Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi. Ankara: Hacettepe
├ťniversitesi Sa─čl─▒k Bilimleri Enstit├╝s├╝ ├ľzel E─čitim Bilim Dal─▒.
KARAKELLE, Sema. (2004). Fonolojik Fark─▒ndal─▒k ve Harf Bilgisinin
─░lk Okuma Becerisi ├ťzerindeki Etkisi. ─░stanbul ├ťniversitesi Psikoloji
├çal─▒┼čmalar─▒ Dergisi, 24, 45-56.
KES─░K├ç─░, Hande ve AMADO, Sonia. (2005). Okuma G├╝├žl├╝─č├╝ Olan
Çocukların Fonolojik Bellek, Kısa Süreli Bellek ve WISC-R Testi Puanlarına
Ait Bir ─░nceleme. T├╝rk Psikoloji Dergisi, 20(55), 99-110.
KOM─░SYON (2005). T├╝rk├že ├ľ─čretim Program─▒. Ankara: MEB Yay─▒nlar─▒.
LON─░GAN, C. J., BURGESS, S. R., ve ANTHONY, J. L. (2000).
Development of emergent literacy and early reading skills in preschool
children: evidence from a latent-variable longitudinal study. Development
Psychology, 36 (5), 596-613.
├ľZCAN, Ali Osman. (1995). ─░lk Okuma Yazma ├ľ─čretiminde Rol
Oynayan Psikolojik Fakt├Ârler. Ankara: Hacettepe ├ťniversitesi II. E─čitim
Bilimleri Sempozyumu Bildirileri.
├ľZCAN, Ali Osman. (1999). ─░lk Okuma Yazma ve Haf─▒za. Bilgi ve
Toplum Dergisi, 2, 201ÔÇô215.
├ľZTUN├ç, Selda (1994). Okuma Kavramlar─▒ Testinin T├╝rk ├çocuklar─▒na
Uyarlanmas─▒, Bas─▒lmam─▒┼č Y├╝ksek Lisans Tezi. ─░stanbul: Marmara
├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝ S─▒n─▒f ├ľ─čretmenli─či Ana Bilim Dal─▒.
PLOTN─░K, Rod (2009), Psikolojiye Giri┼č, ├žev. Tamer Geni┼č, ─░stanbul:
Kakn├╝s Yay─▒nlar─▒.
QURBANOV, Afad. (2004). ├ťmumi Dil├žilik, Bak├╝: Qrifli Ne┼čir.
SOLSO, R; MACL─░N M. K. ve O. H. MACL─░N(2007). Bili┼čsel Psikoloji.
(├žev: Ay┼če Ay├ži├že─či Dinn). ─░stanbul: Kitabevi Yay─▒nlar─▒.
T├╝rk ├çocuklar─▒n─▒n Ses Geli┼čim ├ľzellikleri ve ─░lk Okuma Yazma ├ľ─črenme

TEKCAN, I. A.; G├ľZ I.;YAL├çIN, S.; AKIRMAK, U.; SERBEST, S.; FIRAT, C.
ve RODOPLU, S. (2002). Yaz─▒l─▒ T├╝rk├ženin Kelime S─▒kl─▒─č─▒ S├Âzl├╝─č├╝ÔÇÖn├╝n
Ge├žerli─či ├ťzerine Bir ├çal─▒┼čma, T├╝rk Psikoloji Dergisi, 17 (50), 27 ÔÇô 42
TOPBA┼×, Seyhun. (1992). Konu┼čma Sorunlar─▒nda Sesbilgisel
Yakla┼č─▒m. Anadolu ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Dergisi, 5(1-2), 131-139.
TOPBA┼×, Seyhun. (1994). Dil ve Konu┼čma Sorunlu ├çocuklar─▒n
Sesbilgisel ├ç├Âz├╝mleme Y├Ântemi ile De─čerlendirilmesi ve Konu┼čma
├ľr├╝nt├╝lerindeki Sesbilgisel ├ľzelliklerin Betimlenmesi, Bas─▒lmam─▒┼č Doktora
Tezi. Eski┼čehir: Anadolu ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝.
TOPBA┼×, Seyhun. vd. (2005). Gaziantep ─░linde Ya┼čayan 5:0ÔÇô8:0 Ya┼č
├çocuklar─▒n─▒n Dil Geli┼čimlerinde Sesbilgisel ─░┼člemlerin ─░ncelenmesi. 2. Ulusal
Dil ve Konu┼čma Bozukluklar─▒ Kongresi Bildirileri, Ankara: K├Âk Yay─▒nc─▒l─▒k.
TOPBA┼×, Seyhun. (2006). T├╝rk├že Sesletim-Sesbilgisi Testi: Ge├žerlilik-
G├╝venirlik ve Standardizasyon ├çal─▒┼čmas─▒. T├╝rk Psikoloji Dergisi, 21(58), 39ÔÇô
56.
YANGIN, Banu.(2009). Haz─▒rbulunu┼čluk ile ─░lk Okuma ve Yazma
Ba┼čar─▒mlar─▒ Aras─▒ ─░li┼čki. Hacettepe ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Dergisi. 36,
316-326.

Comments are closed.

%d blogcu bunu be─čendi: