Tag: yanlışsız öğretim

Engelliler Öğretim Yöntemleri

Burada, öğretimde kullanılan işlem süreçlerinden “ipuçları” ve “şekil verme” ye ilişkin açıklamalara yer verilmiştir. A. İpuçları İpucu, öğrenciye belli bir uyaranın varlığında doğru tepkide bulunmasını sağlamak amacıyla nasıl davranacağı ve ne yapacağına ilişkin hatırlatmada bulunmadır. İpuçları; sözel ipucu, işaret ipucu, model olma ve fiziksel yardımı içerir.

1. Sözel İpucu: Öğrencinin yapmasını istediğimiz şeyi, sözcüklerle ifade etmektir. Sözel ipucu, bireyler kendilerine söyleneni anladıkları takdirde hareketleri yapmalarına yardım eden kullanışlı bir yoldur. Ayrıca sözel ipucu, öğrenciye bir beceriyi gerçekleştirmesi için en az yardım etme yoludur.

Öğretimde sadece sözel ipucunun kullanılması düşünülüyorsa, kullanılacak sözel ipuçlarının öğrenci için anlamı olup olmadığının araştırılması gerekmektedir. Öğrenci için bir anlamı olmayan sözel ipuçları verip öğrencinin beceriyi gerçekleştirmesini beklemek, öğrenciyi başarısız kılma anlamına gelmektedir. Bu nedenle pek çok durumda sözel ipucu, fiziksel yardım ve model olma ipuçlarıyla birlikte kullanılarak sözel ipuçlarının öğrenci için anlamlı hâle getirilmesi amaçlanmaktadır. Öğretimde kullanılan sözel ipuçlarının öğrenciler başarılı oldukça geri çekilmesi gerekmektedir.

2. İşaret İpucu: Fiziksel temas olmadan öğrencinin dikkatini bir şeye çekmek için yapılan hareketlerdir. Bu hareketler; kol, el, baş gibi kaba hareketlerden, parmak, göz gibi ince hareketlere doğru bir yol izler. İşaret ipucuyla birlikte sözel ipucu verilerek öğrenciden ne yapması beklendiği ifade edilir. Öğretimde kullanılan işaret ipuçlarının, öğrenci başarılı oldukça geri çekilmesi gerekmektedir.3. Model Olma: Bir kişinin yaptığı hareketi gözleyerek ve taklit ederek yapma ve öğrenmedir.

Beceri öğretiminde model olma ipucunun kullanılabilmesi için öğrencinin taklit etme becerisine sahip olması gerekmektedir. Ancak, taklit etme becerisi de öğretilebilir bir beceridir. Bu nedenle taklit etme, model olmadan önce öğrenilmelidir.

Model olmada öğretmen, öğrencinin o davranışı hangi eliyle, ayağıyla yapmasını bekliyorsa, kendisi de o elini ve ayağını kullanarak beceriyi gerçekleştirmelidir. Bunu yaparken öğretmenin, öğrencinin kullandığı eli tarafında ve hafifçe ona dönerek durması daha uygun olmaktadır. Öğretmen, öğrencinin karşısına geçerek model olduğunda, öğrenci öğretmenin beceri basamağını yaptığı eli ya da koluyla beceri basamağını yapmaya çalışmakta ve bu durum karışıklık yaratabilmektedir. Model olma ipucu da diğer ipuçlarında olduğu gibi geri çekilmelidir. Model olma, sözel ipuçlarıyla birlikte kullanılır ve öğretim süreci içinde model olmanın ipuçları sistematik olarak geri çekilerek öğrencinin sadece sözel ipuçlarıyla hareketi yapması sağlanır. Model olma ipucu, hareketin tamamının yapılıp açıklanması ve yönerge verilmesinden, hareketi başlatacakmış gibi bir davranış yapılıp açıklanması ve yönerge verilmesine doğru küçük basamaklar hâlinde geri çekilmelidir. Model olma ipucunun kaç basamakta geri çekileceği, tamamıyla öğrenciye bağlıdır. Öğretmen, öğrencinin her beceri basamağında ne kadar modele gereksinimi olduğunu saptamalıdır. Eğer model öğretmen dışında başka birisi olacaksa bu kişinin, öğretimi yapılan çocuk tarafından kabul gören bir kişi olmasına dikkat edilmelidir.

4. Fiziksel Yardım: Bir kişiye; el, kol, ayak vb.leriyle yapılan vücut harekelerini içeren etkinlikleri öğretmek için uygulanan yardımdır. Fiziksel yardım, öğretmenin, öğrenciyle birlikte bir beceri basamağının tamamını yapması ve ne yapıldığını söylemesinden; beceri basamağını hiç yapmayıp ne yapılacağının söylenmesine kadar değişen bir süreç içinde uygulanır. Fiziksel yardım uygulanırken sözel ipucu da birlikte verilir. Öğrencinin beceri basamağını gerçekleştirmesini sağlamak amacıyla uygulanan fiziksel yardım geri çekilerek öğrenci beceri basamağını sözel ipuçlarıyla yapar hâle getirilir. Fiziksel yardım uygulanırken, özellikle el ya da kol hareketlerine ipucu verilirken, ipucu veren kişinin nerede durduğu önemlidir.

Öğretmenin, öğrencinin arkasına geçerek ve beceri basamağını öğrenciyle birlikte yaparak fiziksel yardım uygulaması, karışıklığı önlemektedir. Fiziksel yardımın amacı, öğrenciye beceri basamağını nasıl yapacağını hissettirmek, zamanla beceri basamağını, sözel ipucuyla yapmasını sağlamaktır.

Fiziksel yardım uygulanırken ilk başta öğretmen, eliyle öğrencinin elinden ya da kolundan sıkıca tutarak beceri basamağını yaptırır. Daha sonra öğretmen, öğrencinin beceri basamağına katıldığını hissedince elindeki baskıyı hafifletir. Öğrenci, beceri basamağını yapar hâle geldikçe öğretmenin eli; öğrencinin bileğine, ön koluna, dirseğine ve omzuna doğru ilerler. Son olarak öğrenci, güçlük hissettiğinde yardım etmek üzere elini, öğrencinin elinin yakınında bulundurur. Sözel, model olma ve fiziksel yardım ipuçları ile bunların her birinin kendi içindeki basamaklarıyla ilgili ipuçları geri çekilirken öğrencinin özellikleri dikkate alınmalı ve ipuçları sistematik bir şekilde çekilmelidir. Öğrenci çalışılan basamakta başarısız olursa öğretmenin ipuçlarını hızlı çektiği düşünülebilir. Bu durumda öğretmen, önceki basamakta kullanılan ipucuna geri dönerek çalışmaya devam etmelidir

. B. Şekil Verme Şekil verme, öğrenciye yeni bir davranışın kazandırılması, var olan davranışlarının artırılması ya da gerçekleştirmesinde kullanılan temel süreçlerden biridir. Şekil verme, bir davranışın ögelerinin birkaçının pekiştirilmesini ve diğer ögelerinin pekiştirilmemesini ya da sönmesini içerir. Başlangıçta, gösterilen davranışlardan hedef davranışa yakın olan başarılı davranışlar pekiştirilirken, sonra bu davranışların pekiştirilmesine son verilerek davranış çeşitlendirilir ve aralarından hedef davranışa yakın olan davranışlar seçilip tekrar pekiştirilerek hedef davranışın oluşumu sağlanır.

Şekil verme sürecinde sadece hedef davranış değil, hedef davranışa ulaşmayı sağlayan her tepki pekiştirilir. Böylece, öğrencilerden, davranışın son şeklini beklemek yerine, öğrencinin gösterdiği küçük ilerlemeler pekiştirilerek davranışa şekil verilir.

Öğrenmenin aşamaları

EDİNİMBireyin daha önce yapmadığı bir davranış yada beceriyi belli bir doğruluk düzeyinde yapabilir.hale gelmesidir.Edinimin iki doğrusu ,1- Zor öğrenen bireyler için öğretim programında değişiklik yaparak bu bireylere öğrenmeleri konusunda yardım edilebilir.2- Bireye zor bir beceri öğretilirken bu beceriyi nasıl bir yerine getirebileceğine ilişkin için bilği sunularak öğrenme kolaylaştırılabilir.Bu 2 yolla sağlanabilir.a- Yanlışsız öğretim.b- Hata düzeltmesi.

YANLIŞSIZ ÖĞRETİM: Uygulamacı bireye ip ucu sunarak bireyin öğretim sırasında hata yapmadan yada en az hata yaparak öğrenmesini amaçlar..Yanlışsız öğretim yöntemleri 1- Uyaran ipuçları ile öğretim.2- Tepki ipuçları ile öğretim.

HATA DÜZELTMESİ: Bireyin öğretim sırasında yanlış tepkide bulunduğunda, uygulamacının bireye tepkisinin yanlış olduğunu vurgulayarak bireyden sergilemesi beklenen tepkinin ne olduğunu ifade etmesidir.Hata düzenlemesi 3farklı şekilde yapılabilir.1- Birey hata yaptıktan sonra kendisine tekrar aynı deneme sunulur. Ve bu arada uygulamacı yardım düzeyini artırabilir. Örneğin: Renkli ve beyaz çamaşır yıkama.2- Birey hata yapıyorken yanıt vermesi kesintiye uğratılır ve bireyin yannışını anlayarak kendi kendine düzeltmesi sağlanır. Örneğin: Omlet yapma.3- Birey hata yapıyorken yanıt vermesi kesintiye uğratılır ve beceriyi tamamlamakta zorlandığı basamak arka arkaya birkaç defa tekrar ettirilerek bireyin davranışı doğru sergilemesi sağlanabilir. Örneğin : Bilgisayar kullanma. Hata düzeltmesinin etkili olabilmesi için şu noktalara dikkat edilmesi gerekir.a- Bireyin yaşına uygunluk göstermelidir.b- Hata gerçekleşir gerçekleşmez tutarlı biçimde sunulmalıdır.c- Bireyi küçük düşürücü yada taciz edici olmamalıdır.d- Bireyin hatasını kısa sürede düzeltmesini sağlayabilecek ,ancak bireyde bağlılığa yol açmayacak biçimde sunulmalıdır.f- Hata düzeltmesinin sunulduğu basamak yada davranışın birey tarafından tekrar sergilenmesi için olanak tanınmalıdır.g- Bireyi bağımsızlığa teşvik edici olmalıdır.

Edinimi Kolaylaştıran Etmenler:
1- Bireyin dikkatini üzerinde çalışılan konuya yönetilmesi sağlanırsa ,öğrenmenin daha hızlı ve daha yüksek düzeyde gerçekleştiği görülmektedir. Dikkat Sağlayıcı Uyaran: Uygulamacının bireyin dikkatini yöneltmesini için sunduğu dikkate sağlama yönergesi yada işaret gibi uyaranlardır. ‘Hazır mısın?..’’Başlayalım mı!::’’buraya bak.. gibi.

Dikkat Edici İp Uçları Ne Zaman Kullanılır;
a- Uygulamaya başlarkenb- Uygulamaya başlarken ve uygulama sırasında bireyin dikkatini uygulama dışında bir takım olay ve nesnelere yöneldiğinde,c- Her yeni denemeyi sunarken,
Dikkat Sağlayıcı Uyaran İşe Yaramadığı Durumlarda
a- Uygulama süresi kısa tutulmalı,
b- Uygulama sırasında ortamda olabildiğince az sayıda birey bulunmasına dikkat edilmeli,c- Uygulama sırasında bireyin çevresindeki kitap, kalem vb. nesneleri olabildiğince sınırlamalı,d- Uygulama sırasında kullanılacak nesneler dışında, hiçbir nesnenin bulunmamasına özen gösterilmelidir .2- .Bireye, hedef uyarana verdiği tepkiye ilişkin geri bildirim sunulmalıdır.Geri bildirim doğru tepkiler için kullanılabildiği gibi,yanlış tepkiler için de kullanılabilir.
Geri Bildirim Sunarken Şu Noktalara Dikkat Edilmelidir.
a) Davranışa ilişkin gözlenebilir ve açık bir ifade yer almalı.b) davranış sırasında yada davranışın hemen sonrasında sunulması.c) Sadece üzerinde çalışılan davranış yada beceriye ilişkin sunulması.d) Geri bildirim ifadesi tutarlı biçimde kullanılmalı.e) Doğru davranış için sunulan olumlu geri bildirim ile yanlış davranışlar için sunulan düzeltici geri bildirim birbirlerini dengelemelidirler.f) geri bildirim uygulamacı tarafından olduğu kadar bireyin akranları tarafındanda sunulabilmeli. 3- Denemelerin ard arda sunulması,edinim aşamasını kolaylaştırabilir. Ard arda sunuş biçimi: Birkaç deneme arasında başka hiçbir konuda öğretime yer verilmeksizin denemelerin sunulmasıdır. Aralıklı deneme sunuş biçimi: Denemeler arasında bireye bir dinlenme süresi bırakılır. Dağınık deneme sunuş biçimi: Denemeler arasında ,öğretim davranış yada beceri ile ilgili yeni bir davranış yada becerinin öğretiminin yada bir etkinliğinin yer almasıdır.
Edinim aşamasında Ard arda deneme sunuş biçimi tercih edilmelidir.
4- Birey tepkide bulunmadan önce nasıl tepkide bulunacağına ilişkin bilgi sunularak edinim kolaylaştırılır. ‘Yannışsız öğretim’

EDİNİM AŞAMASI İÇN DAVRANIŞSAL AMAÇ NASIL YAZILMALIDIR?
Edinim aşaması için yazılan davranışsal amçlarda ,bireyden davranışı hangi düzeyde doğru olarak yapmasını beklediğimiz ortaya konulur.

Edinim için 2 farklı ölçüt belirlenebilir.
a) Davranışın %80-%90 düzeyinde doğru olarak sergilenmesi.b) Davranışın %100 düzeyinde doğru olarak sergilenmesi. Bu davranış ileride öğretilmesi amaçlanan bir davranış için ön koşul olma özelliği taşıyorsa ,o davranışın %100 doğru olarak sergilenmesi sağlanmalıdır.Örnek: “Ahmet en az üç oturum üst üste ,sunulan 10 denemenin en az sekizinde ,yeşil ışık yandığında karşıdan karşıya geçer.”

AKICILIK
Yeni öğrenilmiş bir davranışı yada davranış zincirini çocuğun hızlı ve kolay bir biçimde yapmasıdır. Bir davranışın doğruluk düzeyinin yüksek olması ,o davranışın akıcı biçimde sergilenmesi anlamına gelmez. Belli bir hızda sergilenmesi gereken bir davranış söz konusu ise bu davranışın belli bir hızda sergileninceye kadar öğretime devam edilmelidir. Akıcılık Aşamasının Önemi:Bir davranışın toplumda sergilendiği düzeyde sergilenmesi,çocuğun performansını akranlarının performansın ayaklaştırır;dolayısı ile çocuğun daha normal olmasını akranlarının performanslarına yaklaştırır;çocuğun daha normal olmasını kolaylaştırır.

Akıcılığı Kolaylaştıran Etmenler:
1- Bireyin daha fazla alıştırma yapmasını sağlamak ve pekiştirmek.

Alıştırma yaparken şunlara dikkat edilmelidir.
a- Kısa alıştırma oturumları düzenlenmelidir. b- Gün içinde birkaç kez alıştırma oturumları düzenlenmelidir. c- Bireye her alıştırma oturumlarında yapabileceği en fazla sayıda deneme fırsatı sağlanmalıdır.2- Alıştırma oturumlarında uygulamacı pekiştireç sunarak davranışın daha hızlı, kolay biçimde ve daha yüksek düzeyde sergilenmesini sağlayabilir.3- Alıştırmaların aralıklı dememe sunuş biçimiyle yapılmasıdır.4- Akıcılık oturumları güdüleyici olmalıdır.

EDİNİM VE AKICILIK KARŞILAŞTIRILMASI
EDİNİM AKICILIK
.· .Doğru.· .Davranışın yaran kontrolü altında alınması hedeflenir ve uyaran kontrolü gerçekleştiğinde pekiştirilir.· .Davranış öncesi teknikler(ipucu-pekiştirme).· .Ard arda denemeler. .· .kolay ve hızlı .· .Davranışın daha kolay ve hızlı sergilenmesi hedeflenir, birey bu özellikleri karşılayınca pekiştirilir..· .Davranış sonrası uyaranlar (araştırma+pekiştirme).· .Dağınık denemeler.
AKICILIK AŞAMASI İÇN AMAÇ NASIL YAZILMALIDIR
1. Alan yazında yer alan ,çeşitli disiplin alanlarında sergilenmesi beklenen başarı düzeyleri dikkate alınır.2. Bireyin çevresindeki kişilerle görüşülerek akıcılık ölçütü belirlenir.3. İlk iki seçeneğin uygun fark analizi yapılabilir.Bu yöntemde ,bireye akıcılığı kazandırılmak istenen davranışın aynı koşullar altında başkaları tarafından ne hızda sergilendiğine bakılarak ,bireyin bu davranışı ne hızda sergilendiğiyle karşılaştırılır.Örnek: “Ahmet en az 3 oturum üst üste sunulan 10 denemenin en az sekizinde, yeşil ışık yandığında en fazla 40 sn’.sürede karşıdan karşıya geçer.”

KALICILIK

Kalıcılığın Önemi
1. kalıcılık sağlanabilirse öğretim koşulları olmak sızın birey öğrendiklerini halen sergileyebiliyor olur.2. Kalıcılığın sağlanması ile bazı basit davranışlar daha karmaşık becerilerin öğrenilmesinde ön koşul oluşturulabilir ve bu durumda da bu karmaşık becerilerin edinim aşamasında kazandırılabilmesi kolaylaştırılabilir.
Kalıcılığı Kolaylaştıran Etmenler
1. Öğretilen beceri ve davranışlar bireyin yaşamında işlevsel olmalı ve önem taşımalıdır.İşlevsel olma: Bireyin günlük yaşam rutininde gereksinim duyulan beceri yada davranış olması İşlevsel davranış à pekiştirme à davranış artar2. Kalıcılık ,alıştırma yapma yoluyla da sağlanabilir. Aşırı öğrenme: denilen araştırma oturumlarında öğretimde çeşitli uygulamalar yapılır.Bu uygulamalar;a- Pekiştireç türünü değiştirmeb- pekiştireç tarifesinde değişiklik yapma.c- Bireyin kendi kendini pekiştirmesid- Doğal olarak oluşan pekiştireçlerin kullanılması. Aşırı öğrenme:Edinim aşamasında ölçüt karşılandıktan sonra, öğrenilen beceri yada davranışa ilişkin tekrarlama çalışmalarının yapılmasıdır. Tekrarlama çalışmaları:Bir beceri yada davranışın edinim aşamasında öğretilmesi için geçen öğretim oturumlarının yaklaşık %50’si kadar olmalıdır 3. Denemelerin dağınık sıra ile sunulması4. Kalıcılık;pekiştirme tarifesinde uyarlama yaparak pekiştireçleri silikleştirilmesi yoluyla sağlanabilir.

 

Kalıcılık İçin Davranışsal Amaç Nasıl Yazılmalıdır?
Kalıcılık aşaması için belirlenen ölçütün edinim ve akıcılık aşaması için yazılan davranışsal amaçlardaki kadar yüksek olmasına gerek yoktur.Örnek: “Ahmet öğretim bittikten sonra ,en az 3oturum üst üste ,sunulan 10 denemenin en az sekizinde, yeşil ışık yandığında en fazla 40 sn sürede karşıdan karşıya geçer.”

NOT: Yaşam Tehlikesi İçeren Davranışlar İçin Amaç Yazılırken Dikkat Edilmelidir

GENELLEME
Bireyin öğretim koşulları dışında diğer koşullarda da öğrendiklerini sergileyebilmesidir:a- Uyaran genellemesib- Tepki genellemesi Uyaran genellemesi: Öğrenilen davranışların, öğretim gerçekleştiği ortam yada ayırt edici uyaranların dışındaki ortamlarda yada ayırt edici uyaranların varlığında ortaya çıkmasıdır. Örneğin: Hayat bilgisi dersinde öğrendiği bilgileri evde gerektiği durumlarda kullanması. Tepki genellemesi: Değiştirilmek istenen hedef davranışla ilişkili olan ve henüz öğretilmemiş olan davranışların sergilenmesidir. Örneğin :selamlaşma becerisi Edinim aşamasında kazanılan beceri yada davranış en az 4 biçimde genellenebilir.a- Değişik yönergeler sunulduğunda bireyin hedef davranışı sergilemesi.b- Değişik araç gereç sunulduğunda c- hedef uyaranın değişik kişiler tarafından sunulduğunda.d- hedef uyaranın değişik ortamlarda sunulduğunda

Genellemenin Önemi
Bireyin bağımsız olarak işlevde bulunmasını sağlar. Davranışların öğretim dışındaki ortamlarda, kişilerle,uyaranlarla genellenebilmesi kişinin doğal olaylarla pekiştirilme olasılığını artırır. Bu çocuğun çevresi ile olumlu etkileşime girmesine yol açar. Genellemeyi Kolaylaştıran Etmenler1- Ortamda uyarlama yapmak.a. toplum merkezli öğretim sunmak. Amacı: uyaran kontrolünü doğrudan doğal ortamlarda sağlamaktır.b. Öğretim ortamlarını olabildiğince genelleme ortamlarına benzetmekc. Çok sayıda ve çeşitli ortamlarda öğretim düzenlemek.d. Çok sayıda ve çeşitli uygulamacılarla öğretim oturumları düzenlemek 2- Davranış öncesi uyaranlarda uyarlama yapmak:Öğretimde kullanılacak araç gereçlerin tümü ile öğretim yapmaktır. Davranış öncesi uyaranlar kullanılarak öğretim iki biçimde kolaylaştırılabilir.a. Çoklu örneklere göre genellemeb. yaygın örneklere göre genelleme. 3. Öğretilmesi planlanan davranış:a. Birey tarafından diğer ortamlardan kullanılıyorsa.b. bireyi daha bağımsız kılıyorsac. Sergilendiğinde birey doğal ortamda daha fazla pekiştireç alıyorsa ,genelleme kolaylaşacaktır. 4- davranış sonrasında uyaranlarda uyarlama yapmaka. Doğal pekiştireçler kullanılmalıdır.b. pekiştireçler silikleştirilmelidir.c. pekiştireçler gün sonunda verilmelidir.d. Birey genelleme yaptığında pekiştirilmelidir.

Genelleme Aşaması İçin Amaç Nasıl Yazılmalıdır.?
Genelleme aşamasına ilişkin davranışsal aşamalarda ,hem davranışın ne kadar doğru sergilenmesinin hedeflendiğinin, hem de ne hızla yada kolaylıkla sergilenmesinin beklendiğinin ifade edilmesi gerektiğidir.Örnek: “Ahmet farklı şehirlerde en az 3 oturum üst üste sunulan 10 denemenin en az sekizinde, yeşil ışık yandığında en fazla 40 sn .sürede karşıdan karşıya geçer.”