Tag: engelliler e─čitim

D├╝nyada Standart Engelli Haklar─▒

SAKATLAR ─░├ç─░N FIRSAT E┼×─░TL─░─×─░ KONUSUNDA STANDART KURALLAR

1- E┼×─░T KATILIM ─░├ç─░N ├ľN KO┼×ULLAR

Kural 1: Bilin├žlendirme
Devletler; bu konudan sorumlu makamlar─▒n mevcut programlar─▒ ve hizmetleri i├žeren yeni bilgileri, sakatlara, ailelerine, sakatl─▒k alan─▒nda uzman olanlara yaymalar─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒rlar. Sakatlarla ilgili bilgiler herkes├že elde edilebilir bir form i├žinde sunulmal─▒d─▒r.

Devletler; sakatlar ve sakatlarla ilgili hareket tarzlar─▒na (politikalar─▒na) ili┼čkin bilgilendirme kampanyalar─▒n─▒ ve bu kampanyalar─▒n i├žersinde, sakatlar─▒n di─čer insanlarla ayn─▒ haklara ve y├╝k├╝ml├╝l├╝klere sahip olduklar─▒n─▒ ve de tam kat─▒l─▒mlar─▒na mani olan t├╝m engelleri ortadan kald─▒racak kararlar─▒n al─▒nmas─▒ gerekti─či mesaj─▒m verecek ┼čekilde ba┼člatmal─▒ ve bunlar─▒ desteklemelidir.

Devletler; milli e─čitim programlar─▒n─▒n her y├Ân├╝yle tam kat─▒l─▒m ve e┼čitlik prensibini yans─▒t─▒yor olmas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Devletler; sakatlarla ilgili konular─▒ i├žeren halka y├Ânelik ├Â─čretim programlar─▒na kat─▒lmalar─▒ i├žin sakatlan, ailelerini ve kurulu┼člar─▒ davet etmelidirler.

Devletler; ├Âzel sekt├Ârdeki sakatlarla ilgili faaliyetleri kapsayan t├╝m giri┼čimleri desteklemelidirler.

Devletler; sakatlar─▒n sahip olduklar─▒ haklar ve potansiyelleri konusunda bilin├žlendirilmelerine y├Ânelik programlar─▒ ba┼člatmal─▒ ve bunlar─▒n yo─čunla┼čt─▒rmal─▒d─▒rlar.

├ľzg├╝venlerinin artt─▒r─▒lmas─▒ ve yetki verilmesi sakatlar─▒n kendileri i├žin uygun olan f─▒rsatlardan yararlanmalar─▒na yard─▒mc─▒ olacakt─▒r.

Bilin├žlendirme, sakat ├žocuklar─▒n e─čitiminde ve rehabilitasyon programlar─▒nda ├Ânemli bir yer tutmal─▒d─▒r. Bilin├žlendirmenin yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lmas─▒ i├žin t├╝m ├žocuklar─▒n e─čitimleri ile ├Â─čretmen ve uzman e─čitimlerinde bu konu ├Â─čretimin ayr─▒lmaz bir par├žas─▒ olmal─▒d─▒r.

Kural 2: T─▒bbi Bak─▒m
Devletler; sakatlar i├žin, etkin bir t─▒bbi bak─▒m ┼čart─▒n─▒ teminat alt─▒na almal─▒d─▒rlar.

Devletler; sakatl─▒─ča neden olabilecek durumlar─▒n meydana ├ž─▒kart─▒lmas─▒; de─čerlendirilmesi ve bunlar─▒n giderilmesi hususunda uzmanlardan olu┼čan kadrolarca y├╝r├╝t├╝len programlar─▒ takip etmelidirler. B├Âylelikle, sakatl─▒─ča neden olabilecek etkenlerden korunulmas─▒ bunlar─▒n azalt─▒lmas─▒ ya da yok edilmesi sa─članm─▒┼č olabilecektir. Bu t├╝rden programlar, bireysel d├╝zeyde sakatlar─▒n ve ailelerinin tam kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ sa─člamas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra planlama ve de─čerlendirme d├╝zeyinde sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ ger├žekle┼čtirmeyi garanti etmelidir.

B├Âlgesel kurulu┼člarda ├žal─▒┼čanlar e─čitilerek, erken sakatl─▒k te┼čhisinde gerekli olan ilk yard─▒m ve yerinde m├╝dahale bilgilerine sahip olmalar─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

Devletler; sakatlara ├Âzellikle bebeklere ve ├žocuklara, toplumun di─čer ├╝yelerine sa─članan t─▒bbi bak─▒m─▒n ayn─▒s─▒n─▒n verilmesini garanti etmelidirler.

Devletler; t├╝m sa─čl─▒k personelinin, sakatlara sa─čl─▒k bak─▒m─▒n─▒ yapabilecek ┼čekilde yeterli e─čitim almalar─▒n─▒, bunlar i├žin gerekli olan te├žhizatla donat─▒lmalar─▒n─▒, tedavi metotlar─▒ ve teknolojisini kullanabilme ├Âzelliklerine sahip olmalar─▒n─▒ garanti etmelidir.

Devletler; sakatlar─▒n korunabilmeleri ya da fonksiyonel kapasitelerini art─▒rabilmeleri i├žin; ihtiya├ž duyulabilecekleri d├╝zenli tedaviyi ve ila├žlar─▒n─▒n s├╝rekli olarak temin edilmesini, sa─člamal─▒d─▒rlar.

Kural 3: Rehabilitasyon
Devletler; sakatlar─▒ kendi kendine yeterlilik ve fonksiyonellik konusunda optimum bir seviyeye ├ž─▒karmak ve bu durumda kalmalar─▒n─▒ sa─člamak i├žin rehabilitasyon hizmetlerini ┼čart ko┼čmal─▒d─▒rlar.

Devletler; t├╝m sakatl─▒k gruplar─▒ i├žin ulusal d├╝zeyde rehabilitasyon programlar─▒n─▒ geli┼čtirmelidirler. Bu t├╝r programlar─▒n; sakatlar─▒n do─čal bireysel ihtiya├žlar─▒n─▒ gidermeye, y├Ânelik olmalar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra tam kat─▒l─▒m ve e┼čitlik prensibi ├╝zerine dayand─▒r─▒l─▒yor olmalar─▒ da gereklidir.

S├Âz konusu programlar; zeka seviyesini y├╝kseltici e─čitimler, sakatlara ve ailelerine dan─▒┼čmanl─▒k hizmetleri, kendine g├╝venin geli┼čtirilmesi, ihtiya├ž halinde de─čerlendirme ve rehberlik hizmetleri gibi ├žok geni┼č bir alan─▒ kapsamal─▒d─▒rlar. Bu programlara, ├žok a─č─▒r ya da birka├ž t├╝rden sakatl─▒─č─▒ olanlar─▒ da kapsayacak, ┼čekilde rehabilitasyona ihtiyac─▒ olan t├╝m sakatlar kabul edilmelidirler.

B├╝t├╝n rehabilitasyon hizmetleri sakat─▒n ya┼čad─▒─č─▒ yerdeki b├Âlgesel kurulu┼čta verilebilmelidirler. Ancak, baz─▒ durumlarda, belirli bir e─čitim hedefine ula┼čabilmek i├žin, ├Âzel rehabilitasyon kurslar─▒, yerin elveri┼čli olmas─▒ durumunda sakat─▒n oturdu─ču mekanda organize edilebilir.

Sakatlar─▒n ve ailelerinin; e─čitilmi┼č ├Â─čretmenler, rehberler ya da dan─▒┼čmanlar olarak rehabilitasyona aktif kat─▒l─▒mlar─▒ i├žin te┼čvik edilmeleri ┼čartt─▒r.

Devletler; rehabilitasyon programlar─▒n─▒n olu┼čturulmas─▒n─▒ ya da de─čerlendirilmesini, sakatlarla ilgili kurulu┼člardan verilen bilir ki┼či raporuna g├Âre yapmal─▒d─▒rlar.

Kural 4: Yard─▒m Servisleri
Devletler; sakatlar─▒n g├╝nl├╝k ya┼čamlar─▒nda kendi ba┼člar─▒na ya┼čayabilme kapasitelerini art─▒rabilmeleri ve haklar─▒n─▒ kullanabilmeleri i├žin, sakatlara yap─▒lan yard─▒m cihazlar─▒n─▒ (aletlerini), da kapsam i├žine alacak ┼čekilde yard─▒m servislerinin geli┼čtirilmesini ve bunlar─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒n─▒ teminat alt─▒na almal─▒d─▒rlar.

Devletler; f─▒rsat e┼čitli─čini sa─člamada ├Ânemli tedbirler olmas─▒ bak─▒m─▒ndan, sakatlar─▒n ihtiya├žlar─▒ do─črultusunda, yard─▒mc─▒ aletleri ve te├žhizat─▒, ├Âzel yard─▒m ve terc├╝manl─▒k hizmetlerini ├Âng├Âren ┼čartlar─▒ mecbur tutmal─▒d─▒rlar.

Devletler; yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizat─▒n geli┼čtirilmesini, ├╝retimini, da─č─▒t─▒m─▒n─▒ ve bak─▒m─▒n─▒ desteklemeli ayr─▒ca bunlarla ilgili bilgilerin yay─▒lmas─▒n─▒ da sa─člamal─▒d─▒rlar. Bunu ba┼čarmak i├žin genellikle mevcut teknik bilgi ustal─▒ktan yararlanmal─▒d─▒rlar. ├ľrne─čin, y├╝ksek teknoloji end├╝strisinin yer ald─▒─č─▒ Amerika da yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizat standard─▒n─▒n ve etkinli─činin geli┼čtirilmesine y├Ânelik ├žal─▒┼čmalar yap─▒lmaktad─▒r. ─░mkanlar─▒n elverdi─či ├Âl├ž├╝lerde yerli malzeme ve ├╝retim imkanlar─▒ndan yararlan─▒larak kolay kullan─▒labilen ve ucuz nitelikte cihazlar─▒n geli┼čtirilmeleri ve ├╝retimlerinin yap─▒lmas─▒n─▒n te┼čvik edilmesi olduk├ža ├Ânemlidir. Sakatlar─▒n bizzat kendileri de bu cihazlar─▒n ├╝retilmesi i┼činde yer alabilirler.

Devletler; yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizata ihtiyac─▒ olan sakatlara veya bunlar─▒n ailelerine bu cihazlar─▒ ├╝cret almadan vermek ya da ├žok ucuz fiyatlarla satmak suretiyle kolay yoldan tedarik imkanlar─▒ yaratmal─▒d─▒rlar.

Rehabilitasyon programlar─▒nda, yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizat─▒n bulunmas─▒ ├Ân ko┼čulu nedeniyle, Devletler; k─▒z ve erkek ├žocuklar─▒ taraf─▒ndan kullan─▒lacak yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizat─▒n dizayn─▒, dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒ ve ya┼ča uygunlu─ču hususlar─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmal─▒d─▒rlar.

Devletler; ├Âzellikle ├žok a─č─▒r ya da bir ka├ž t├╝rden sakatl─▒─č─▒ olanlara ├Âzel yard─▒m programlar─▒ ve terc├╝manl─▒k hizmetleri ├Ân ┼čart─▒n─▒ getirmeli ve bu hizmetlerin geli┼čtirilmesini desteklemelidirler. Bu t├╝r programlar, sakatlar─▒n g├╝nl├╝k ya┼čam─▒ evde, i┼čte ve okulda ge├žen b├Âl├╝mlerine ve bo┼č zaman faaliyetlerine kat─▒l─▒m seviyelerini art─▒racakt─▒r.

├ľzel yard─▒m programlar─▒n─▒n tasar─▒mlar─▒ s─▒ras─▒ndaki ama├ž; programlar─▒n sakatlara verilmeleri i┼člemi i├žersinde, kesin olarak arzu edilen sonu├žlara ula┼čabilece─čini g├Âsteren etkiyi yapacak t├╝rden olmalar─▒n─▒ sa─člamaya y├Ânelik olmal─▒d─▒r.
2- E┼×─░T KATILIM ─░├ç─░N HEDEF ALANLAR

Kural 5 : Ula┼č─▒labilme
Devletler toplumun her kesimine e┼čit f─▒rsatlar verilmesi i┼člevi i├žerisinde ula┼č─▒labilmenin ba┼čtan sona ├Ânemini kabul etmelidirler. Her t├╝rden sakatlar i├žin;
Devletler:
a) Fiziksel ├ževre ko┼čullar─▒n─▒, gidebilme (ula┼čabilme) bak─▒m─▒ndan kolayla┼čt─▒racak faaliyet programlar─▒ haz─▒rlay─▒p sunmal─▒,

b) Bilgi ve haberle┼čmede ula┼čma imkan─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar.

A) Fiziksel ├çevre Ko┼čullar─▒n─▒n Ula┼č─▒labilir Olmas─▒ :
Devletler fiziksel ├ževreye kat─▒l─▒m─▒ engelleyen nedenleri ortadan kald─▒racak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar. Bu ├Ânlemlerin; standartlar─▒ belirleyen kural ve prensipleri tespit ederek bunlar─▒ geli┼čtiriyor olmalar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, evler, binalar, kamuya ait ula┼č─▒m servisleri, di─čer ula┼č─▒m vas─▒talar─▒, caddeler ve a├ž─▒k hava ortamlar─▒ gibi toplumun i├žinde ya┼čad─▒─č─▒ ├že┼čitli alanlara kolayl─▒kla ula┼čmay─▒ teminat alt─▒na alacak yasalar─▒ ├ž─▒karmay─▒ a g├Âz ├Ân├╝nde bulunduruyor olmalar─▒ gerekmektedir.

Devletler; fiziksel ├ževre ko┼čullar─▒n─▒n dizayn─▒ ve yap─▒lmas─▒ndan uzmanlar olarak sorumlu bulunanlara sakatlarla ilgili politikalar ve ula┼č─▒labilmenin ├╝stesinden gelecek ├Ânlemlerle ilgili yeterli bilgileri vermeyi teminat alt─▒na almal─▒d─▒rlar.

Ula┼č─▒labilme i├žin gerekli olan ihtiya├žlar, planlama a┼čamas─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒ndan itibaren, ├ževre ko┼čullar─▒n─▒ dizayn edilmesi ve yap─▒lmas─▒ i┼čleminin i├žine dahil edilmelidir.

Ula┼č─▒labilmenin standartlar─▒ ve normlar─▒ geli┼čtirilirken, sakatlarla ilgili kurulu┼člara dan─▒┼č─▒lmas─▒ gereklidir.

Kamuya ait yap─▒ projeleri dizayn edilirken planlama safhas─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒ndan itibaren bu kurulu┼člar her b├Âlgeden kat─▒larak bu konunun i├žinde yer almal─▒ ve b├Âylelikle maksimum d├╝zeyde ula┼č─▒labilmenin garanti alt─▒na al─▒nmas─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

B) Bilgi ve Mesaj─▒n (Bildirinin) Elde Edilebilir Olmas─▒
Sakatlar, durumun uygun olmas─▒ halinde sakatlar─▒n aileleri ve yak─▒nlar─▒; te┼čhisler, sahip olduklar─▒ haklar, verilen hizmetler ve programlar konusundaki t├╝m bilgileri her safhada kullanabilme imkan─▒na sahip olmal─▒d─▒rlar. Bu t├╝rden bilgiler sakatlarca elde edilebilir ┼čekilde d├╝zenlenmelidir.

Devletler; farkl─▒ gruptaki sakatlar i├žin dan─▒┼čma hizmetlerini ve dok├╝mantasyonu sa─člayacak stratejiler geli┼čtirmelidirler. G├Ârme zorlu─ču olanlara yaz─▒l─▒ bilgileri ve dok├╝mantasyonu sa─člayabilmek i├žin; k├Ârler alfabesi, daktilo, b├╝y├╝k harfler ve di─čer uygun teknolojiler kullan─▒lmal─▒d─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde, i┼čitme, ya da anlaml─▒ g├╝├žl├╝─č├╝ olan sakatlara da konu┼čma kolayl─▒─č─▒ sa─člay─▒c─▒ teknolojiler kullan─▒lmal─▒d─▒r.

Sa─č─▒r ├žocuklar─▒n e─čitimleri s─▒ras─▒nda ya da aileleri ve toplum i├žinde bulunmalar─▒ esnas─▒nda ─░┼čaret Dilinin kullan─▒lmas─▒na ├Ânem verilmelidir. Sa─č─▒rlar ile toplumun di─čer bireyleri aras─▒nda ileti┼čimi kolayla┼čt─▒rmak i├žin ─░┼čaret Dili terc├╝manl─▒k hizmetleri ile sa─članmal─▒d─▒r.

Ba┼čka t├╝rden ileti┼čimsel ├Âz├╝rleri olan sakatlar─▒n ihtiya├žlar─▒na da ├Ânem verilmelidir. Devletler, verdikleri hizmetleri elde edilebilir hale getirmek i├žin, medyay─▒ ├Âzellikle televizyonu, radyoyu ve bas─▒n─▒ te┼čvik etmelidirler.

Devletler; halka sunulan bilgisayarl─▒ yeni bilgileri ve hizmet sistemlerini, sakatlar, i├žin ya ├Ânceden elde edilebilir ya da ihtiya├ž halinde elde edilebilir ┼čekilde adapte etmelidirler.

Hizmet sistemlerini elde edilebilir hale getirecek ├Ânlemlerin haz─▒rlanmas─▒ s─▒ras─▒nda sakatlarla ilgili kurulu┼člarla bilgi al─▒┼čveri┼činde bulunulmal─▒d─▒r.

Kural 6: E─čitim
Devletler; sakatlara, bir b├╝t├╝n halinde ve herkesle ayn─▒ haklara sahip olacak ┼čekilde ilk, orta ve y├╝ksek e─čitim f─▒rsat─▒ verilmesi prensibini kabul etmeli ve sakatlar─▒n e─čitimin milli e─čitim sistemlerinin ayr─▒lmaz, bir par├žas─▒ olmas─▒n─▒ garanti alt─▒na almal─▒d─▒rlar.

Sakatlar─▒n e─čitilmesinden uzman e─čitimciler sorumlu tutularak, milli e─čitim sistemlerinin haz─▒rlanmas─▒, m├╝fredat programlar─▒n─▒n geli┼čtirilmesi ve okullar─▒n organize edilmesinde sakatlarla ilgili e─čitimin bunlar─▒ tamamlayan bir unsur olmas─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

Orta okullardaki e─čitim sistemi, terc├╝manl─▒k hizmetleri ile di─čer yard─▒mc─▒ servisler ┼čart─▒n─▒ ko┼čul olarak getirmelidir. Farkl─▒ t├╝rdeki sakatlar─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak i├žin organize edilmi┼č yard─▒m servisleri kurulmal─▒ ve tam ula┼č─▒labilirlik sa─članmal─▒d─▒r. Ailelerden olu┼čan gruplar ve sakatlarla ilgili kurulu┼člar, e─čitim s├╝recinin her safhas─▒nda yer almal─▒d─▒rlar.

E─čitimin zorunlu oldu─ču ├╝lkelerde, en a─č─▒r bi├žimde sakatl─▒klar─▒ olanlar─▒ da kapsam i├žine alacak ┼čekilde, her t├╝rden ve her seviyede sakatl─▒klar─▒ olan k─▒z ve erkek ├žocuklar─▒na e─čitim ┼čart─▒ getirilmelidir.

A┼ča─č─▒daki gruplara ├Âzel ihtimam g├Âsterilmelidir:

a) ├çok k├╝├ž├╝k sakat bebeklere
b) Okul ├Âncesi ├ža─č─▒ndaki sakat ├žocuklara
c) Sakat olan yeti┼čkinlere, ├Âzellikle de kad─▒nlara,

Orta ├Â─črenimde sakatlar i├žin konulan e─čitim h├╝k├╝mlerinin intibak ettirilebilmesi i├žin Devletler:

a) ├çok geni┼č bir toplum kitlesi taraf─▒ndan anla┼č─▒lan ve okul seviyesinde kabul edilen a├ž─▒k olarak belirlenmi┼č bir politikaya sahip olmal─▒d─▒rlar,
b) M├╝fredat program─▒n─▒n esnekli─čine, buna eklentiler yap─▒labilmesine ve bunlar─▒n adaptasyonuna imkan tan─▒mal─▒d─▒rlar,
c) Kaliteli materyallerin kullan─▒lmas─▒, ├Â─čretmenlere s├╝rekli tekab├╝l kurslar─▒ verilmesi ve yard─▒mc─▒ ├Â─čretmenlerin yeti┼čtirilmesi yolunda t├╝m gereksinimleri kar┼č─▒lamal─▒d─▒rlar.

Birle┼čtirilmi┼č e─čitim ve topluma y├Ânelik programlar, sakatlara maliyet etkinli─či tahsilini ve e─čitimini sa─člama konusunda tamamlay─▒c─▒ yakla┼č─▒mlar olarak g├Âr├╝lmelidirler.

Milli e─čitim programlar─▒, toplumlar─▒ sakatlara yerel e─čitim verilmesini sa─člamak i├žin, kaynaklar─▒n─▒ kullanmalar─▒ ve bunlar─▒ geli┼čtirmeleri yolunda te┼čvik etmelidirler.

Kural 7: ─░stihdam
Devletler; sakatlar─▒n en do─čal haklar─▒n─▒ ├Âzellikle istihdam alan─▒nda kullanmak zorunda olduklar─▒ prensibini kabul etmelidirler.

─░stihdam ile ilgili kanunlar─▒n ve t├╝z├╝klerin, sakatlara kar┼č─▒ ayr─▒m yapmayan ve sakatlar─▒n istihdam edilmeleri yolunda engeller koymayan bir yap─▒da olmalar─▒ zorunlulu─ču vard─▒r.

Devletlerin faaliyet programlar─▒:

a) Her t├╝rden sakat─▒n kullan─▒p ├žal─▒┼čabilece─či ├Âzelliklere sahip i┼čyerlerinin, binalar─▒n ve
m├╝┼čtemilat─▒n─▒n dizayn edilerek yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri,
b) Yeni teknolojilerin kullan─▒lmas─▒n─▒; aletler ve donamlar gibi yard─▒mc─▒ cihazlar─▒n
├╝retilmesinin ve geli┼čtirilmesinin desteklenmesini ayr─▒ca sakatlar─▒n istihdam edilmelerine ve s├╝rekli olarak ├žal─▒┼čmalar─▒na imkan verecek olan cihaz ve donan─▒mlar─▒n sakatlarca elde edilmesini kolayla┼čt─▒racak ├Ânlemleri almay─▒,
c) Uygun e─čitim verilerek, sakatlar─▒n bunlara yerle┼čtirilmesi ve de personel yard─▒m─▒ ile yard─▒m─▒ ile terc├╝manl─▒k hizmetleri konusunda s├╝rekli destek verilmesi h├╝km├╝n├╝ kapsamal─▒d─▒rlar.

Devletler; sakat i┼č├žilere kar┼č─▒ toplumdaki ├Ânyarg─▒lar─▒n─▒ ve olumsuz tutumlar─▒n yok edilerek, toplumun bilin├žlendirilmesi yolunda kampanyalar ba┼člatmal─▒ ve bunlar─▒ desteklemelidirler.

─░┼čveren olarak Devletler; sakatlar─▒n kamu sekt├Âr├╝nde istihdam edilebilmelerini sa─člayacak uygun ├žal─▒┼čma ┼čartlar─▒n─▒ olu┼čturmal─▒d─▒rlar.

├ľzel ve resmi olmayan sekt├Ârlerdeki e─čitim ve istihdam programlar─▒nda sakatlar─▒n da kapsam i├žine al─▒nmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemler yasalla┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r.

E─čitim ve istihdam olanaklar─▒n─▒, bo┼č zaman yaratmay─▒, part-time ├žal─▒┼čmay─▒, i┼č payla┼č─▒m─▒n─▒, kendi nam─▒ hesab─▒na ├žal─▒┼čmay─▒ ve refakat├žiler bulunmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemlerin al─▒nmas─▒ s─▒ras─▒nda, Devletler, i┼č├ži sendikalar─▒ ve i┼čverenler, sakatlarla ilgili kurulu┼člarla i┼čbirli─či i├žersinde birlikte ├žal─▒┼čmal─▒d─▒rlar.

Kural 8: Gelirin Korunmas─▒ ve Sosyal G├╝venlik
Devletler; sakatlar─▒n sosyal g├╝venlikleri ile gelirlerinin korunmas─▒n─▒ yasal hale getirmekten sorumludurlar.

Devletler; sakatl─▒klar─▒ y├╝z├╝nden ya da sakatl─▒─ča ba─čl─▒ fakt├Ârlerden dolay─▒ gelirlerini kaybetmi┼č ya da gelirlerin de bir azalma olmu┼č veya yukar─▒daki nedenlerden ise kabul edilmemi┼č sakat kimselere, yeterli d├╝zeyde bir gelir deste─či sa─članmas─▒n─▒ h├╝kme ba─člamal─▒d─▒rlar.

Sosyal g├╝venli─čin, sosyal sigortan─▒n veya sosyal yard─▒m rejimlerinin bulundu─ču ya da bunlar─▒n toplumun t├╝m kesimine y├Ânelik olarak iyile┼čtirildi─či ├╝lkelerde, devletler bu rejimlerce sakatlar─▒n kapsam i├žine al─▒nmamas─▒na veya ayr─▒mc─▒l─▒k yap─▒lmamas─▒na engel olacak h├╝k├╝mler getirmelidirler.

Devletler, sakat bir kimsenin bak─▒m─▒m ├╝stlenen bireylerin, sosyal g├╝venlik kapsam─▒na al─▒nmas─▒n─▒ ve bunlara gelir deste─či yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člayan ┼čart─▒ da h├╝kme ba─člamad─▒rlar.

Sosyal G├╝venlik Sistemleri, sakatlar─▒n kazan├ž sa─člama kapasitelerini geli┼čtirecek te┼čvikleri kapsam i├žine almal─▒d─▒rlar. Bu sistemler, meslek edindirme kurslar─▒n─▒n organizasyonunu, geli┼čtirilmesini ve finansman─▒n─▒ sa─člamal─▒ ya da bunlara katk─▒da bulunmal─▒d─▒rlar. Bunlar, ayn─▒ zamanda, i┼če yerle┼čtirme hizmetlerine de yard─▒mc─▒ olmal─▒d─▒rlar.

Sosyal G├╝venlik programlar─▒, sakatlar─▒n kazan├ž sa─člama kapasitelerini olu┼čturmalar─▒ veya yeniden d├╝zenlemeleri i├žin, i┼č aramalar─▒n─▒ te┼čvik edici ├Âzellikte olmal─▒d─▒rlar.

Gelir deste─či, sakatlar─▒ i┼č g├Âremeyecek hale getiren, sakatlar─▒n i┼č aramalar─▒nda cesaret k─▒r─▒c─▒ etkilerini kaybedinceye kadar s├╝rd├╝r├╝lmelidir. Bu destek, yaln─▒zca, sakatlar─▒n yeterli ve g├╝venli bir geliri elde etmeleri durumunda azalt─▒lmal─▒ veya kesilmelidir.

Devletler, sakatl─▒kla ilgili bilgi ve malumat─▒ ulusal, b├Âlgesel ve yerel ├ževreler i├žerisinde t├╝m siyasi ve idari d├╝zeylere yayacak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar.

Kural 9: Aile Hayat─▒ ve Ki┼čisel B├╝t├╝nl├╝k
Devletler; sakatlar─▒n aile ya┼čam─▒na tam olarak kat─▒lmalar─▒ yolunda destek vermelidirler. Bunun yan─▒ s─▒ra, sakatlar─▒n ki┼čisel b├╝t├╝nl├╝k haklar─▒ daha da geni┼čletilmeli ve kanunlar─▒n sakatlara, cinsel ili┼čkiler, evlilik yada anal─▒k ve babal─▒k bak─▒m─▒ndan ayr─▒m yapmamas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Devletler; sakatlar─▒n ├Âzellikle de sakat k─▒zlar─▒n ve kad─▒nlar─▒n cinselliklerine, evliliklerine, anal─▒k ve babal─▒klar─▒na kar┼č─▒ toplumda halen h├╝k├╝m s├╝rmekte ,olan olumsuz tutum ve tav─▒rlar─▒ de─či┼čtirmek i├žin ├Ânlemler al─▒nmas─▒na ve bunlar─▒n geli┼čtirilmesine destek vermelidirler.

Kural 10: K├╝lt├╝r
Devletler; sakatlar─▒n bir b├╝t├╝n halinde birle┼čtirilmelerini ve k├╝lt├╝rel faaliyetlere ayn─▒ haklara sahip olarak kat─▒labilmelerini temin etmelidirler.

Devletler; sakatlar─▒n, yarat─▒c─▒ artistik ve entelekt├╝el potansiyellerini kullanabilmeleri f─▒rsat─▒n─▒, yaln─▒zca kendi yararlar─▒ i├žin de─čil, ayn─▒ zamanda i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ toplumun, ki bu kentsel ya da k─▒rsal alanlar i├žinde olabilir, k├╝lt├╝rel a├ž─▒dan daha da zenginle┼čtirilmesi bak─▒m─▒ndan da elde etmelerini, garanti alt─▒na almal─▒d─▒rlar. Bu t├╝rden potansiyellere ├Ârnek olarak dans, m├╝zik, edebiyat, tiyatro, plastik sanatlar, ressaml─▒k ve heykelt─▒ra┼čl─▒k verilebilir. ├ľzellikle geli┼čmekte olan geleneksel ve ├ža─čda┼č sanat formlar─▒ ├╝zerinde yo─čunla┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r.

Devletler; tiyatrolar, m├╝zeler, sinemalar ve k├╝t├╝phaneler gibi k├╝lt├╝rel icraatlar─▒n ve hizmetlerin sakatlara ula┼čmas─▒na ve buralardaki yerlerin onlar i├žin de ayr─▒lmas─▒na yard─▒mc─▒ olmal─▒d─▒rlar.

Kural 11 : E─člence ve Spor
Devletler; sakatlar─▒n, e─člence ve sporda e┼čit haklara sahip olmalar─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar. Bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra, sakatlar─▒n e─člence ve spor i├žin yararlanabilecekleri oteller, plajlar, stadyumlar, vs. gibi yerlerin yap─▒labilmesini ger├žekle┼čtirmek i├žin ├Ânlemler al─▒nmas─▒ giri┼čimlerini ba┼člatmal─▒d─▒rlar.

Turist otoriteleri, seyahat acenteleri, g├Ân├╝ll├╝ kurulu┼člar ve e─člence faaliyetlerini organize etmekle g├Ârevli di─čer kimseler, sakatlar─▒n ├Âzel gereksinimlerini g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmak suretiyle sakatlara hizmet vermeyi kabul etmelidirler.

Kural 12 : Din
Devletler; sakatlar─▒n i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ toplumun dini gelenekleri do─črultusunda yapt─▒klar─▒ t├╝m faaliyetlere di─čer bireylerle ayn─▒ haklara sahip olarak kat─▒lmalar─▒n te┼čvik edecek ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar. Ayr─▒ca, dini otoritelerle g├Âr├╝┼čmek suretiyle, ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ kald─▒racak ve dini faaliyetlerde sakatlar─▒n yer almas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri yasalla┼čt─▒rmal─▒d─▒rlar .

Devletler; sakatlarla ilgili konular hakk─▒ndaki bilgilerin, dini kurum ve kurulu┼člara da─č─▒t─▒lmas─▒n─▒ ├Âzendirmeli ve dini makamlar─▒n, sakatl─▒k politikas─▒yla ilgili bilgilendirmeyi hem din g├Ârevlerinin e─čitiminde hem de dini e─čitim programlar─▒nda kapsam i├žine almalar─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒rlar .
3- Y├ťR├ťTME ├ľNLEMLER─░

Kural 13 : Bilgi ve Ara┼čt─▒rma
Devletler; sakatlar─▒n ya┼čam ko┼čullar─▒ hakk─▒ndaki bilgilerin toplanmas─▒ ve bunlar─▒n yay─▒lmas─▒ hususunda en b├╝y├╝k sorumlulu─ču kendi ├╝zerine almal─▒lar ve sakatlar─▒n ya┼čamlar─▒n─▒ olumsuz y├Ânde etkileyen engelleri de kapsayacak ┼čekilde her konuda geni┼č ara┼čt─▒rmalar─▒n yap─▒lmas─▒n─▒ ve bunlar─▒n ilerletilmesini sa─člamal─▒d─▒rlar.

Devletler; sakatlar─▒n ya┼čam ko┼čullar─▒ hakk─▒nda t├╝r├╝ne (kendine) ├Âzg├╝ istatistikleri ve di─čer bilgileri d├╝zenli aral─▒klarla toplamal─▒d─▒rlar. Bilgilerin bu ┼čekilde toplanmas─▒, n├╝fus say─▒m─▒ ve ailelere ait ara┼čt─▒rmalar ile birlikte, y├╝r├╝t├╝lebilece─či gibi, yak─▒n i┼čbirli─či i├žerisinde ├╝niversiteler, ara┼čt─▒rma enstit├╝leri ve sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n ve uygulamaya konulmalar─▒ hakk─▒ndaki sorular bilgilerin toplanmas─▒ s─▒ras─▒nda kapsam i├žine al─▒nmal─▒d─▒rlar.

Devletler; hem verilen hizmetler ve uygulanan programlarla ilgili istatistikleri hem de fakl─▒ t├╝rdeki sakatl─▒k gruplar─▒n─▒ kapsam i├žine alabilecek t├╝rde bir bilgi bankas─▒n─▒ kurmaya ├žal─▒┼čmal─▒d─▒rlar. Bireysel mahremiyetin ve ki┼čisel b├╝t├╝nl├╝─č├╝n korunmas─▒na duyulan gereksinim hi├žbir zaman unutulmamal─▒d─▒r.

Devletler; sakatlar─▒n ve ailelerinin ya┼čamlar─▒n─▒ etkileyen sosyal, ekonomik ve kat─▒l─▒m sorunlar─▒yla ilgili ara┼čt─▒rma programlar─▒n─▒ ba┼člatmal─▒ ve bunlar─▒ desteklemelidirler. Bu ara┼čt─▒rmalar; sakatl─▒klar─▒n nedenleri, t├╝rleri ve olu┼č s─▒kl─▒─č─▒ ayr─▒ca uygulama i├žindeki programlar─▒n yararl─▒l─▒─č─▒ ve etkinli─či ile verilen hizmetlerin ve bunlar─▒ destekleyen ├Ânlemlerin iyile┼čtirilmesine ve de─čerlendirilmesine duyulan ihtiya├ž gibi konularda yap─▒lan incelemeleri kapsamal─▒d─▒r.

Devletler; ulusal d├╝zeydeki ara┼čt─▒rmalar─▒n, sakatlarla ilgili kurulu┼člarla i┼čbirli─či halinde y├╝r├╝t├╝lebilmesi i├žin terminoloji ve kriterler geli┼čtirerek bunlar─▒ adapte etmelidirler.

Devletler; bilgilerin toplanmas─▒ ve ara┼čt─▒rmalar─▒n yap─▒lmas─▒ i┼čine sakatlar─▒n da kat─▒lmas─▒n─▒ kolayla┼čt─▒racak ├žareleri olu┼čturmal─▒ ve bu ara┼čt─▒rmalar─▒ ├╝stlenmeleri i├žin nitelikli ve yeti┼čmi┼č sakatlar─▒ ├╝ye olmalar─▒ yolunda ├Âzellikle te┼čvik etmelidirler.

Devletler; ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒n─▒n ve bu konudaki tecr├╝belerin, kendi aralar─▒nda kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak al─▒n─▒p verilmesini desteklemelidirler.

Devletler; sakatl─▒k konusundaki bilgi ve kanaatlerin, ulusal, b├Âlgesel ve mahalli olanlar i├žerisinde yer alan t├╝m siyasi ve idari d├╝zeylere yay─▒lmalar─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar.

Kural 14 : Politikalar─▒n (Hareket Tarzlar─▒n─▒n) Belirlenmesi ve Planlanmas─▒
Devletler; sakatl─▒kla ilgili her meselenin, t├╝m konu ile m├╝nasebetli politikalar─▒n (hareket tarzlar─▒n─▒n) belirlenmesi ve ulusal d├╝zeyde planlanmalar─▒ s─▒ras─▒nda kapsam i├žine al─▒nmas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Devletler; sakatlara ili┼čkin plan ve programlarla ilgili olan ya da sakatlar─▒n ekonomik ve sosyal stat├╝lerini etkileyen t├╝m kararlar─▒n al─▒nmalar─▒ s─▒ras─▒nda sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n da yer almalar─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒rlar.

Sakatlar─▒n ihtiya├žlar─▒ ve ilgilendikleri alanlar ayr─▒ ayr─▒ ele al─▒nmamal─▒, bunlar Genel Kalk─▒nma Plan─▒n─▒n i├žine dahil edilmelidir.

Kural 15: Yasama
Devletlerin; sakatlara, tam kat─▒l─▒m ve e┼čitlik sa─člayacak ├Ânlemler i├žin yasal temelleri olu┼čturma sorumlulu─ču vard─▒r. .

Vatanda┼člar─▒n haklar─▒n─▒ ve m├╝kellefiyetlerini bir b├╝t├╝n halinde toplayan Anayasa, sakatlar─▒n haklar─▒n─▒ ve y├╝k├╝ml├╝l├╝klerini de kapsam i├žine almal─▒d─▒r.

Devletlerin; y├╝k├╝ml├╝l├╝klerini de kapsam i├žine almal─▒d─▒r. Devletlerini sakatlara, di─čer vatanda┼člarla ayn─▒ zemin ├╝zerinde ve e┼čit olarak, insani, siyasi ve yurtta┼čl─▒k haklar─▒n─▒ kullanabilme imkan─▒n─▒ verme y├╝k├╝ml├╝l├╝kleri vard─▒r. Bunun yan─▒ s─▒ra Devletler; hem sakatlar─▒n haklar─▒na ili┼čkin Anayasan─▒n daha kapsaml─▒ bir hale getirilmesi s─▒ras─▒nda hem de s├Âz konusu Anayasan─▒n de─čerlendirilmesi esnas─▒nda sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n da bu ├žal─▒┼čma i├žinde yer almas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Sakatlarla ilgili yasa; haklar─▒n ve y├╝k├╝ml├╝l├╝klerin Anayasa kapsam─▒ i├žine al─▒nmas─▒ ya da bunlar─▒n ├Âzel bir yasa ile kanunla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ┼čeklinde iki bi├žim i├žerisinde olu┼čturulabilir.

Sakatlar i├žin ├Âzel yasa:

a) Yaln─▒zca sakatlarla ilgili konular─▒ ele alan ├Âzel bir yasan─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒na imkan vermek;
b) Sakatlarla ilgili ├Âzel konular─▒n Anayasa kapsam─▒ i├žine almak;
c) ├ľzellikle y├╝r├╝rl├╝kteki Anayasa maddelerini a├ž─▒klamaya yard─▒mc─▒ olan metinler (konular) i├žerisinde sakattan ele almak; suretiyle tesis edilebilir.

Kural 16 : Ekonomik Politikalar
Devletlerin; sakatlara e┼čit f─▒rsatlar yaratacak ├Ânlemlerin ve ulusal d├╝zeydeki programlar─▒n ger├žekle┼čtirilmesinde mali sorumluluktan vard─▒r.

Devletler; t├╝m genel, b├Âlgesel ve mahalli h├╝k├╝met organlar─▒n─▒n daimi b├╝t├želeri i├žinde sakatlar─▒ ilgilendiren hallerde kullan─▒lmak ├╝zere fonlar ay─▒rmal─▒d─▒rlar.

Devletler; sakatlara ili┼čkin ├Ânlemlerin ve destekleme projelerinin i├žinde en etkili olanlar─▒n─▒ tespit etmek i├žin, resmi olmayan kurulu┼člara ve di─čer ilgili organlara etki etmelidirler.

Devletler; toplum i├žerisinde sakatlar─▒n e┼čit kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ te┼čvik edecek ve destekleyecek ekonomik ├Ânlemlerin (bor├žlanmalar─▒n, vergi muaf├«yetlerinin, ├Âdeneklerin, ├Âzel fonlar─▒n ve di─čerlerinin) kullan─▒lmas─▒n─▒ dikkate almak zorundad─▒rlar.

Pek ├žok ├╝lkeye; ├že┼čitli pilot projelerine ve tar─▒m b├Âlgesi d├╝zeyinde kendi kendine yard─▒m programlar─▒na destek olacak ┼čekilde sakatlar─▒ kalk─▒nd─▒rma fonlar─▒ olu┼čturmalar─▒ tavsiye edilmektedir.

Kural 17 : ─░┼č Koordinasyonu
Devletler; sakatlarla ilgili konularda ulusal ├žapta bir faaliyet merkezi olarak hizmet vermeleri i├žin milli koordinasyon komitelerinin ya da buna benzer organlar─▒n kurulmas─▒ndan ve bunlar─▒n g├╝├žlendirilmesinden sorumludurlar.

Milli Koordinasyon komitesinin ya da benzer organlar─▒n varl─▒klar─▒n─▒n s├╝rekli olmas─▒ yan─▒ s─▒ra hem yasal bir zemin ├╝zerine oturtulmalar─▒ hem de y├Ânetimleriyle ilgili uygun bir mevzuata sahip olmalar─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

├ľzel ve kamu kurulu┼člar─▒n─▒n temsilcilerinin biraraya getirilmesi, sekt├Ârleraras─▒ ve de ├žok y├Ânl├╝ bir disiplin kompozisyonunun olu┼čturulmas─▒nda en uygun olan─▒d─▒r. Temsilciler, konuyla ilgili Bakanl─▒klardan, sakatlarla ilgili kurulu┼člardan ve resmi olmayan kurumlardan al─▒nabilir.

Milli koordinasyon komitesinin, KARAR ALMA yetkisiyle ilgili sorumlulu─čunu yerine getirebilmesi i├žin, yeterli bir ├Âzerkli─če ve kaynaklara sahip olmas─▒ sa─članmal─▒d─▒r. Bu komite, raporu en y├╝ksek devlet kademesine verilmelidir.

Kural 18 : Sakatlar─▒n ├ľrg├╝tlenmesi
Devletler; sakatlara, kendilerini ulusal, b├Âlgesel ve yerel d├╝zeyde temsil edecek olan ├Ârg├╝tleri kurma hakk─▒n─▒ vermelidirler. Devletler ayr─▒ca sakatlar─▒ ilgilendiren konularda, ├Ârg├╝tlerin yol g├Âsterici rollerini kabul etmek zorundad─▒rlar.

Devletler; sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n, hem ekonomik a├ž─▒dan hem de olu┼čumlar─▒ ve g├╝├žlenmeleri bak─▒m─▒ndan te┼čvik etmeli ve desteklemelidirler.

Devletler, bu kurulu┼člar─▒n, sakatl─▒k politikas─▒n─▒n geli┼čmesinde ├Ânemli bir role sahip olduklar─▒n─▒ unutmamal─▒d─▒rlar.

Devletler; s├Âz konusu bu kurulu┼člarla s├╝rekli bir ileti┼čim sa─člamal─▒ ve bunlar─▒n devlet politikalar─▒n─▒n geli┼čtirilmesi yolundaki kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ garanti etmelidirler.

Bu kurulu┼člar─▒n rol├╝; ihtiya├žlar─▒n ve ├Ânceliklerin belirlenmesi, sakatlar─▒n ya┼čamlar─▒ konusunda al─▒nacak ├Ânlemlerin ve yap─▒lacak hizmetlerin planlanmas─▒, uygulanmas─▒ ve de─čerlendirilmesi s─▒ras─▒nda ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r.

Sakatlarla ilgili kurulu┼člar; sakatlar─▒n ve ailelerinin ya┼čamlar─▒n─▒ etkileyen sosyal, ekonomik ve kat─▒l─▒m sorunlar─▒yla ilgili ara┼čt─▒rma programlar─▒n─▒n i├žeri─činde, sakatl─▒klar─▒n nedenleri,. T├╝rleri ve olu┼č s─▒kl─▒─č─▒n─▒n yan─▒s─▒ra uygulama i├žindeki programlar─▒n yararl─▒l─▒─č─▒ ve etkinli─či ile verilen hizmetlerin ve bunlar─▒ destekleyen ├Ânlemlerin iyile┼čtirilmesi ve de─čerlendirilmesinde ├žok etkin bir rol oynamaktad─▒rlar.

Devletler; ulusal d├╝zeydeki ara┼čt─▒rmalar─▒n yap─▒lmas─▒ i┼čine sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n da kat─▒lmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri garanti etmelidirler.

Ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒n─▒n ve bu konudaki tecr├╝belerin sakatlarla ilgili kurulu┼člarla kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak al─▒n─▒p verilmesi, Devletlerce temin edilmelidir.

Devletleri; yerel b├Âlgelerdeki sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n etkinli─čini kuvvetlendirmek suretiyle bu b├Âlgelerdeki sorunlar─▒n kendilerine ula┼čmas─▒n─▒
sa─člamal─▒d─▒rlar.

Kural 19 : Personel E─čitimi
Devletler, sakatlarla ilgili hizmetlerin ve programlar─▒n planlanmalar─▒n─▒ ve ┼čartlar─▒n─▒ kapsam i├žine alan her d├╝zeyde ve yeter derecede personel
e─čitimini temin etmekle y├╝k├╝ml├╝d├╝rler.

Devletler, sakatlarla ilgili alanlarda hizmet veren t├╝m otoritelerin personellerine yeter derecede e─čitim vermelerini sa─člamal─▒d─▒rlar.

Tam kat─▒l─▒m ve e┼čitlik prensibi, hem sakatl─▒k konusunda uzman olanlar─▒n e─čitimlerinde hem de genel e─čitim programlar─▒ i├žersinde uygun bir ┼čekilde yans─▒t─▒lmal─▒d─▒r.

Devletler, sakatlarla ilgili kurulu┼člarla i┼čbirli─či i├žerisinde stratejik bir ├Ânem te┼čkil etmektedir. S├Âz konusu e─čitim, sakatlara y├Ânelik olmal─▒ ve do─čru de─čerleri, yetenekleri ve g├Ân├╝ll├╝ kimselerce kullan─▒labilecek becerileri de kapsam i├žine almal─▒d─▒rlar.

G├Ân├╝ll├╝ kimselerin e─čitilmeleri ├Âzellikle geli┼čmekte olan ├╝lkelerde stratejik bir ├Ânem te┼čkil etmektedir. S├Âz konusu e─čitim, sakatlara y├Ânelik olmal─▒ ve do─čru de─čerleri, yetenekleri, teknolojileri i├žermesinin yan─▒s─▒ra sakatlar, akrabalar─▒, aileleri ve g├Ân├╝ll├╝ kimselerce kullan─▒labilecek becerileri de kapsam i├žine almal─▒d─▒r.

Kural 20 : Standart Kararlar─▒n Y├╝r├╝t├╝lmesinde sakatlarla ilgili Programlar─▒n De─čerlendirilmesi ve izlenmesi
Devletler; Sakatlara e┼čit f─▒rsatlar─▒n verilip verilmedi─či konusunda ulusal d├╝zeydeki program ve hizmetlerin y├╝r├╝t├╝lmesini ve de─čerlendirilmesini s├╝rekli izlemekle y├╝k├╝ml├╝d├╝rler.

Devletler; ulusal d├╝zeydeki programlar─▒n periyodik ve sistematik olarak de─čerlendirilmesini yapmal─▒ ve bunlar─▒n sonu├žlar─▒n─▒n ├žok geni┼č bir alana, t├╝m ├╝lkeye yay─▒lmas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Devletler; sakatlarla ilgili program ve hizmetlerin de─čerlendirilebilmeleri i├žin terminoloji ve kriterler geli┼čtirerek bunlar─▒n adaptasyonunu sa─člamal─▒d─▒rlar.

Terminoloji ve kriterler hen├╝z planlama a┼čamas─▒nda iken, sakatlarla ilgili kurulu┼člarla ├žok s─▒k─▒ i┼čbirli─či yap─▒larak, bunlar─▒n geli┼čtirilmeleri ortak ├žal─▒┼čmalarla birlikte y├╝r├╝t├╝lmelidir.

Devletler; sakatlar─▒ ilgilendiren alanlarda ulusal d├╝zeyde bir de─čerlendirme yapabilmek ve sonu├žlar─▒ b├╝t├╝n ├╝lkelere a├ž─▒klayabilmek i├žin, de─čerlendirme
y├Ântemleriyle ilgili standartlar─▒, uluslararas─▒ d├╝zeyde yap─▒lacak ├žal─▒┼čmalar─▒n i├žerisinde belirlemelidirler.

Kural 21 : Teknik ve Ekonomik i┼čbirli─či
Hem geli┼čmi┼č hem de geli┼čmekte olan ├ťlkeler, sakatlar─▒n ya┼čam ┼čartlar─▒n─▒n iyile┼čtirilmesi ve daha da y├╝kseltilmesi i├žin ├Ânlemler almak ve birbirleriyle i┼čbirli─či yapmak zorundad─▒rlar.

Sakat m├╝ltecileri de kapsam i├žine alacak ┼čekilde, sakatlara e┼čde─čerde f─▒rsatlar tan─▒nmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemlerin, genel geli┼čtirme (iyile┼čtirme) programlar─▒n─▒n i├žersinde bir b├╝t├╝n olarak dahil edilmesi gerekmektedir.

Teknik ve ekonomik i┼čbirli─či programlar─▒n─▒n planlanmas─▒ ve yeniden incelenmesi s─▒ras─▒nda, bu programlar─▒n, sakatlar─▒n ├╝zerindeki etkileri
bak─▒m─▒ndan ├Âzel olarak de─čerlendirmeye al─▒nmalar─▒ zorunlulu─ču vard─▒r.

Sakatlara y├Ânelik olarak dizayn edilen herhangi bir projenin geli┼čtirilmesi esnas─▒nda, sakatlara ve bunlarla ilgili kurulu┼člara dan─▒┼č─▒lmas─▒ ├žok b├╝y├╝k bir ├Ânem arz etmektedir.

Sakatlar ve bunlarla ilgili kurulu┼člar, b├Âyle bir projenin geli┼čtirilmesi, y├╝r├╝t├╝lmesi ve de─čerlendirilmesi s─▒ras─▒nda, do─črudan konunun i├žerisinde yer almal─▒d─▒rlar.

Teknik ve ekonomik i┼čbirli─či i├žin ├Âncelik verilmesi gereken hususlar;
a) Sakatlar─▒n ailelerinin ya┼čamlar─▒n─▒ etkileyen sosyal, ekonomik ve kat─▒l─▒m sorunlar─▒yla ilgili ara┼čt─▒rma programlar─▒n─▒,
b) Sakatl─▒klar─▒n nedenleri, t├╝rleri ve olu┼č s─▒kl─▒─č─▒n─▒,
c) Uygulama i├žindeki programlar─▒n yararl─▒l─▒─č─▒ ve etkinli─či ile verilen hizmetlerin ve bunlar─▒ destekleyen ├Ânlemlerin iyile┼čtirilmesine ve de─čerlendirilmesine ihtiya├ž duyulup, duyulmad─▒─č─▒n─▒,
d) Teknik ve ekonomik i┼čbirli─či programlar─▒nda yer alacak idari kadrolar─▒n bu konulardaki bilgilerinin artt─▒r─▒lmas─▒n─▒, kapsam i├žine al─▒nmal─▒d─▒rlar.

Kural 22 : Uluslararas─▒ ─░┼čbirli─či
Devletler; sakatlara e┼čde─čerde f─▒rsat tan─▒nmas─▒n─▒ sa─člayacak politikalara ili┼čkin olarak yap─▒lan uluslararas─▒ i┼čbirli─čine aktif olarak kat─▒lmal─▒d─▒rlar.

Sakatlarla ilgili politikalar─▒n geli┼čtirilmesi bak─▒m─▒ndan Devletler; Birle┼čmi┼č Milletler b├╝nyesindeki ├Âzel kurum ve kurulu┼člara i┼čtirak etmelidirler.

Zaman─▒n elverdi─či ├Âl├ž├╝lerde. Devletler; standartlar, bilgi al─▒┼čveri┼či, programlar─▒n geli┼čtirilmesi, vs. gibi konularda yap─▒lan genel g├Âr├╝┼čmelerde, sakatl─▒kla ilgili meseleleri tart─▒┼čmaya a├žmal─▒d─▒rlar.
Devletler;
a) Sakatlarla ilgili konularda u─čra┼č veren gayri resmi kurulu┼člar,
b) Ara┼čt─▒rma kurulu┼člar─▒ ve sakatl─▒─č─▒ ilgilendiren konularda ├žal─▒┼čma yapan bireysel ara┼čt─▒rmac─▒lar,
c) Sakatl─▒k alan─▒nda konuyla ilgili programlar─▒n temsilcileri ile konunun profesyonelleri, aras─▒nda bilgi ve tecr├╝be al─▒┼čveri┼či yap─▒lmas─▒n─▒ te┼čvik etmeli ve desteklemelidir.
4- ─░ZLEME MEKANIZMASI

Bu mekanizman─▒n amac─▒, Standart Kararlar─▒n etkin bir ┼čekilde y├╝r├╝t├╝lmesini sa─člamakt─▒r. Mekanizma her devlete Standart Kararlar─▒n y├╝r├╝tme a┼čamas─▒nda yard─▒mc─▒ olacakt─▒r. Mekanizma, Kararlar─▒n y├╝r├╝t├╝lmesinde ├ž─▒kabilecek engelleri ya da daha yap─▒c─▒ hususlar─▒ tespit etme g├Ârevini yapacakt─▒r. Mekanizma ayr─▒ca, her ├╝lkenin kendine has ekonomik, sosyal ve k├╝lt├╝rel ├Âzelliklerini belirleyebilecektir.

Al─▒nan kararlar, Sosyal Kalk─▒nma Komisyonunun toplant─▒lar─▒ i├žerisinde kontrol edilecektir. Sakatl─▒─č─▒ ilgilendiren konularda ├žok geni┼č bir bilgi ve uzmanl─▒─ča sahip ├Âzel bir Raport├Âr├╝n yan─▒ s─▒ra, l├╝zum g├Âr├╝lmesi halinde, Uluslararas─▒ kurulu┼člarda g├Ârevlendirilecek ve bunlar─▒n masraflar─▒ ├Âzel b├╝t├že fonlar─▒ ile ├╝├ž y─▒l s├╝reyle kar┼č─▒lanarak uygulan─▒p uygulanmad─▒─č─▒ kontrol edilecektir.

Sakatlarla ilgili Uluslararas─▒ Kurulu┼člar, Ekonomik ve Sosyal Kalk─▒nma Komisyonunun i├žinde dan─▒┼čman stat├╝s├╝ne sahip olacaklar ve hen├╝z kendi kurulu┼člar─▒n─▒ kuramam─▒┼č kurumlar─▒n temsilcileri ise, bir uzmanlar paneli olu┼čturmak gayesiyle toplant─▒lara davet edileceklerdir.

Uzmanlar Paneli, Raport├Âr├╝n, kararlar─▒n tesis edilmesi, uygulamas─▒ ve kontrol edilmesi konular─▒nda yeniden inceleme yapmas─▒, ├Âneriler tavsiye etmesi ve geri bildirimi sa─člamas─▒ bak─▒m─▒ndan. Raport├Âr taraf─▒ndan te┼čvik edilecektir.

Raport├Âr, Birle┼čmi┼č Milletlere ├╝ye ├╝lkeler ile sakatlarla ilgili resmi ve gayri resmi kurulu┼člara bir soru grubu g├Ânderecektir. Bu soru grubu ├╝lkelerde, al─▒nan kararlar─▒n y├╝r├╝t├╝lme planlar─▒n─▒ ele alacakt─▒r. Sorular se├žici niteli─činde olmal─▒ ve ├žok ayr─▒nt─▒l─▒ bir de─čerlendirme yap─▒labilmesi i├žin spesifik y├Ântemleri kapsamal─▒d─▒r. Sorular─▒n haz─▒rlanmas─▒nda. Raport├Âr uzmanlar paneline ve Sekreter yaya dan─▒┼čmal─▒d─▒r.

Raport├Âr yaln─▒zca ├╝lkelerle de─čil, yerel gayri resmi kurulu┼člarla da dialog tesis etmeye ├žal─▒┼čarak bunlar─▒n g├Âr├╝┼č ve isteklerinin de raporunda yer almas─▒n─▒ temin edecektir.

Sekreter ya taraf─▒ndan yard─▒m alan Raport├Âr, Sosyal Kalk─▒nma Komisyonunun 44 ve 45. toplant─▒lar─▒nda sunmak ├╝zere raporlar haz─▒rlayacakt─▒r. Bu raporlar─▒n haz─▒rlanmas─▒nda Raport├Âr Uzmanlar Paneline dan─▒┼čacakt─▒r.

├ťlkeler, koordinasyon komiteleri yada benzer organlar, y├╝r├╝tme ve kontrol sistemlerinin yap─▒lmas─▒nda yer almalar─▒ yolunda te┼čvik etmelidirler. Sakatl─▒─č─▒ ilgilendiren konularda ulusal d├╝zeyde odak noktas─▒ olarak ├╝lkeler; kararlar─▒n kontrol edilmesini koordine edecek y├Ântemlerin olu┼čturulmas─▒n─▒ desteklemelidirler.
Konuyla ilgili maa┼člar─▒ kar┼č─▒layacak ├Âzel b├╝t├že fonunun belirlenmesi i├žin, kararlarla ilgili konulara dan─▒┼čmanl─▒k g├Ârevinin yap─▒lmas─▒na imkan verecek bir veya birka├ž kadronun olu┼čturulmas─▒ ve b├Âylece ├╝lkelere;

a) Kararlar─▒n verilmesi hakk─▒nda ulusal ve b├Âlgesel e─čitim seminerlerinin organize edilmesi,
b) Kararlar─▒n uygulanmas─▒n─▒ sa─člayacak stratejiler konusunda yard─▒mc─▒ olacak prensiplerin geli┼čtirilmesi,
c) Kararlar─▒n y├╝r├╝t├╝lmesine ili┼čkin en iyi uygulamalar hakk─▒ndaki bilgilerin yay─▒lmas─▒(yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lmas─▒), hususlar─▒nda bilgi verilmesi sa─članmal─▒d─▒r.

Down Sendromlu Çocuklarda Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

21 kromozomlu bir ├žocuk d├╝nyaya geldi─činde anne ve babalar hayatlar─▒ da pek ├žok ┼čeyin de─či┼čti─čini d├╝┼č├╝n├╝rler. Nereden ba┼člamalar─▒ gerekti─čini bilemezler. Ba┼člang─▒├ž noktalar─▒ndan biri de e─čer ciddi sa─čl─▒k problemleri yoksa bebek 2 ayl─▒k oldu─čunda rehabilitasyon program─▒d─▒r. ├çok erken oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lebilir, ancak bebe─či erken d├Ânemde takip etmeye ba┼člamak ├Ânemlidir.

 

Erken d├Ânemdeki takip ile ├žocu─čun ihtiya├žlar─▒na g├Âre d├╝zenlenen fizik tedavi programlar─▒ ├žocu─čun motor ve sosyal geli┼čimlerini h─▒zland─▒r─▒r. Bebek 2 ayl─▒k oldu─čunda desteklenmesi gereken noktalar belirlenir. Bunun i├žin Vojta terapi ya da n├Ârogeli┼čimsel tedavi metotlar─▒ kullan─▒labilir.

Bebe─čin haftal─▒k kontrolleri ile neler kazand─▒─č─▒ g├Âzlenebilir. Bu sayede normal geli┼čim basamaklar─▒ ile ├žocu─čun geli┼čimi aras─▒ndaki fark azalt─▒l─▒r. Ama├ž ├ževresini ke┼čfetmesi, tan─▒mas─▒, bilgilerini peki┼čtirilmesini sa─člamakt─▒r. ├çocu─čun en k─▒sa s├╝rede y├╝r├╝mesi ├Ânemlidir, ancak y├╝r├╝rken patolojik bir ┼čekilde olmamas─▒ ├žok daha ├Ânemlidir. Bebekken ba┼člayan fizyoterapist aile i┼čbirli─či ile bebeklerine nas─▒l davranacaklar─▒n─▒, nas─▒l besleyeceklerini, a─č─▒z motoriklerini art─▒rman─▒n yollar─▒n─▒, oyuncaklarla nas─▒l oynatabileceklerini, geli┼čim s├╝resince nelere dikkat etmeleri gerekti─čini ├Â─črenebilirler. Bu ┼čekilde kar┼č─▒la┼č─▒lacak sorunlar─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ bertaraf edilmi┼č olur.

─░leri ya┼člarda ise fizyoterapist taraf─▒ndan ├žocu─čun tak─▒ld─▒─č─▒ noktadan destek sa─član─▒r. Kas g├╝c├╝, alg─▒lama ve motor becerileri artt─▒r─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒l─▒r. Denge ile ilgili sorunlar ileri ya┼člarda ge├ž d├Ânem y├╝r├╝m├╝┼č olan ├žocuklarda g├Âr├╝lebilir. Denge tahtas─▒ ile ├žal─▒┼čmalar, tek ayak ├╝zerinde durma gibi ├žal─▒┼čmalar yap─▒labilir.

Down Sendromlu ├žocuklarda en ├žok kar┼č─▒la┼č─▒lan sorunlardan biri de y├╝z kaslar─▒n─▒ da yans─▒yan hipotonluktur. Y├╝z kaslar─▒n─▒n hipoton olmas─▒ bebekken yemek yeme zorlu─ču ile ailelerin kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kar. Uzun d├Ânem anneler yiyeceklerini blenderden ge├žirmek zorunda kal─▒rlar. Yine su i├žerken s─▒k s─▒k i├žtikleri suyu aspire ettikleri i├žin t─▒kan─▒rlar. Ayr─▒ca yiyece─čin s├╝rekli aspire edilmesi s├╝rekli tekrarlayan bron┼čite sebep olur.

├çocuklar─▒n a─č─▒z motori─či a├ž─▒s─▒ndan da fizyoterapistler taraf─▒ndan de─čerlendirilmesi, ├žocu─ča uygun egzersizlerin aileye ├Â─čretilmesi gerekmektedir. ├çocu─čunuz hangi ya┼čta olursa olsun Fizyoterapistler ailelerin her zaman yanlar─▒ndad─▒r.

Down Sendrom e─čitimi

DOWN SENDROMLU ├çOCU─×UN E─×─░T─░M─░
Down Sendromlu ├žocuklar─▒n b├╝y├╝me ve geli┼čimleri, di─čer ├žocuklarda oldu─ču gibi genetik yap─▒, ├ževre ko┼čullan ve ├žocu─čun duyu-hareket geli┼čimi, ki┼čilik olu┼čumu ve ├Â─črenme alanlar─▒ndaki yetenekleriyle de─čerlendirilir.Hareket Geli┼čimiDown Sendromlu ├žocuklarla normal ├žocuklar aras─▒ndaki en belirgin geli┼čimsel fark; geli┼čim h─▒z─▒ ve d├╝zeyiyle ilgilidir; yani ayn─▒ geli┼čim basamaklar─▒ farkl─▒ h─▒zla t─▒rman─▒l─▒r. ├ľrne─čin hareket geli┼čiminin temel g├Âstergelerinden olan emekleme, ayakta durma, s─▒ralama ve y├╝r├╝me gibi a┼čamalara,

Down Sendromlu ├žocuklarda daha uzun s├╝rede ula┼č─▒l─▒r. Ba┼čka bir organik sorunu olmayan Down Sendromlu ├žocuklar, 2 ya da 3 ya┼č─▒nda y├╝r├╝yebilirler. Zihinsel Geli┼čimiDown Sendromlu ├žocuklar─▒n zihinsel geli┼čimi, genelde 2-7 ya┼č─▒ndakilerin geli┼čim d├╝zeyindedir. Ancak, erken ba┼članan s├╝rekli e─čitim, bu ya┼č s─▒n─▒r─▒n─▒ daha ├╝st basamaklara ta┼č─▒yabilmektedir. Bu ├žocuklar─▒n dikkat s├╝releri k─▒sa, bellekleri zay─▒ft─▒r. Soyut kavran─▒lan ├Â─črenmede ├žok zorluk ├žekebilirler.

Y├╝r├╝d├╝kten bir-iki y─▒l kadar sonra konu┼čurlar. ─░lk s├Âzc├╝kleri 3 ya┼č civar─▒nda kullanmaya, c├╝mle kurmaya 6 ya┼č civar─▒nda ba┼člarlar. Al─▒c─▒ dil geli┼čimleri (kendisine s├Âylenenleri anlama), ifade edici dil geli┼čim d├╝zeyinden (ba─č─▒ms─▒z konu┼čabilme) daha y├╝ksektir. Sosyal geli┼čimleri, zihinsel geli┼čimlerinden genellikle iki-├╝├ž y─▒l ├Ândedir.Bu nedenle ├žo─ču kez olduklar─▒ndan zeki g├Âr├╝nebilirler.

├çevreleri ile uyumlu ili┼čkiler kurabilirler. Problemlerine ├Âzg├╝ karakteristik ├Âzellikler g├Âsterirler.Sosyal Geli┼čimiSevimli, ne┼čeli, d├╝nyayla bar─▒┼č─▒k, kar┼č─▒s─▒ndakilerin ya┼č─▒-konumu ne olursa olsun hemen yak─▒nl─▒k kurabilen, ama buna kar┼č─▒n inat├ž─▒, istemedi─či buseyi yapmayan, kendi yapabilece─či bir i┼či ba┼čkas─▒na yapt─▒rmaya e─čilimlidirler. Bunun i├žin anne ve baban─▒n ├žocu─ču a┼č─▒r─▒ bir bi├žimde korumas─▒, adeta onun eli-aya─č─▒ olmas─▒ geli┼čimini yava┼člatacakt─▒r.

Gerekti─činde f─▒rsatlar vererek, e─čitimciyle paralel bir ┼čekilde uygulamalar─▒ evde tekrar etmek yararl─▒ olacakt─▒r. Anne ve baban─▒n tutarl─▒ olmas─▒, al─▒nan kararlar─▒n uygulanmas─▒ ├žocu─čun ki┼čilik geli┼čiminde ├žok ├Ânemli bir yer tutmaktad─▒r.

Beceri Geli┼čimiDown Sendromlu ├žocuklar sa─čl─▒k sorunlar─▒ olmazsa, e─čitimde ├žok al─▒c─▒ olabilen ├žocuklard─▒r. ├ľd├╝l kullanma e─čitimlerinde ├žok etkili olabilir. B├╝y├╝k kas becerileri, ├Âz bak─▒m becerileri, alg─▒-dikkat-taklit-kavram becerileri ve sosyal becerileri sistemli ve uyumlu bir ├žal─▒┼čmayla belirli bir seviyeye getirilebilir. Ama, dil geli┼čimleri ge├ž ve zor ilerleyecektir. Bu konuda aile ├╝yeleri sab─▒rl─▒, ho┼čg├Âr├╝l├╝ olmak, ├žok ─▒srarc─▒ olmamal─▒d─▒r.

E─×─░T─░MLERE ERKEN BA┼×LANMASI

Down Sendromlu ├žocuklar, ya┼čamlar─▒n─▒n ilk haftalar─▒ndan itibaren sevgi, ┼čefkat, bak─▒m ve ├ževresel uyar─▒c─▒lara kar┼č─▒ duyarl─▒d─▒rlar. ─░lk g├╝nlerden ba┼člayarak, bebe─če uygulanacak duyu-hareket geli┼čimini destekleyici etkinliklerin planlamas─▒ ve s├╝rd├╝r├╝lmesi, gerek bebe─če gerekse aileye b├╝y├╝k yarar sa─člar.

Bebeklikte hareket geli┼čimini destekleyici egzersizlerle g├Ârsel-i┼čitsel uyar─▒c─▒lar, bu d├Ânemde uygulanabilecek en uygun destekleyici etkinliklerdir. Anneyle bebek aras─▒ndaki s─▒cak ili┼čkinin geli┼čim ve e─čitimdeki ├Ânemi b├╝y├╝kt├╝r. Anne, bebe─čini s─▒k s─▒k kuca─č─▒na almak, onunla yapt─▒klar─▒ hakk─▒nda konu┼čmal─▒d─▒r. Hi├žbir uzman ├žocu─čun belirli bir d├╝zeye ula┼čmas─▒na tek ba┼č─▒na yard─▒mc─▒ olamaz. Bu d├╝zeyi yakalaman─▒n birincil ko┼čulu anne ve baban─▒n e─čitime kat─▒l─▒m─▒d─▒r. Belirli becerilerin kazand─▒r─▒lmas─▒na y├Ânelik etkinliklerin g├╝nde iki kez 10-15 dakika s├╝rd├╝r├╝lmesi yeterlidir. Yo─čun e─čitim ├žocuk-ebeveyn ili┼čkisinde gerginlik yaratabilir. A┼č─▒r─▒l─▒klardan ka├ž─▒n─▒lmal─▒d─▒r. Ancak ├Ârne─čin; hareket kapasitesi ├žok s─▒n─▒rl─▒ olan bir ├žocu─čun ├ževresini tan─▒ma ve d├╝nyay─▒ alg─▒lamas─▒ son derece yetersiz oldu─čundan geli┼čiminin h─▒zl─▒ olmas─▒ beklenemez. Yo─čun e─čitim, geli┼čim duraklad─▒─č─▒ ve belirgin bir sorun ├ž─▒kt─▒─č─▒ zaman uygulanmal─▒d─▒r. Sorun ortadan kalk─▒nca normal e─čitim programlar─▒na ge├žilmelidir.

OKUL ├ľNCES─░ E─×─░T─░MLER─░N ├ľNEM─░

Erken e─čitimle i┼čitme ve g├Ârme sorunlu Down Sendromlu bebeklerde bu ┼čikayetler biraz olsun d├╝zeltilebilir. Kas gev┼čekli─či bebek jimnasti─či ile azalt─▒labilir. Erken e─čitim bebeklerin daha ne┼čeli ve g├╝venli olmalar─▒n─▒ sa─člar. E─čitim alan ├žocuklar─▒n aya─ča kalkma, y├╝r├╝me gibi becerileri, e─čitim almayanlara g├Âre daha ├Ânce geli┼čir, ├Âzbak─▒m becerileri kazanmalar─▒ da h─▒zlan─▒r. Geli┼čiminin ├žok iyi gitmesi, ├žocu─čun gelece─či hakk─▒nda kesin tahminlerde bulunmak i├žin yeterli olmayabilir.

Geli┼čim h─▒z─▒ bebeklikten ├žocuklu─ča ge├ži┼čte d├╝┼čme g├Âsterebilir. Bu d├╝┼č├╝┼č ├žocu─čun geli┼čiminin durdu─ču ve ya geriledi─či anlam─▒n─▒ ta┼č─▒maz. Zihin ve geli┼čim ya┼č─▒n─▒n, takvim ya┼č─▒ndan daha yava┼č ilerlemesi bu d├╝┼č├╝┼č├╝n temel nedenidir. Erken e─čitim almayan bebeklerde, geli┼čim ilerlemesi daha yava┼č olacakt─▒r. Bebeklikte ve ilk ├žocukluk y─▒llar─▒nda d├╝zenli ve sistemli bir ┼čekilde e─čitim alan ├žocuklar, okul ├Âncesi e─čitim kurumlar─▒na devam etmeye haz─▒r hale gelebilirler.

B─░REYSEL VE GRUP E─×─░T─░MLER─░

S├╝rekli hareket yetene─čine kavu┼čmu┼č hafif (50-70 IQ) veya orta derecede (30-50 IQ) zihinsel geli┼čim gerili─či olan Down Sendromlu ├žocuklar─▒n, kurumlarda ya┼č─▒tlar─▒yla beraber grup e─čitimi almalar─▒, geli┼čimini olumlu y├Ânde etkiler. Hafif derecede zihinsel geli┼čim gerili─či olan Down Sendromlu ├žocuklar, bir├žok beceriyi normal ya┼č─▒tlar─▒ndan genellikle iki-├╝├ž y─▒l sonra kazan─▒rlar.

E─čitimlerinin temel hedefleri dikkat geli┼čmesi, komut alma, hareket geli┼čimi ve grup i├ži ileti┼čim olmal─▒d─▒r. Down Sendromlu ├žocuklar─▒n e─čitiminde m├╝zik, sanat, oyun ve draman─▒n ├Âzel ├Ânemi vard─▒r. Bu ├žocuklar─▒n m├╝zi─če kar┼č─▒ duyarl─▒l─▒klar─▒ fazlad─▒r. Ses ve hareket ritmi b├╝y├╝k oranda ilgilerini ├žeker.

Davul ve zil ├žalmak, ┼čark─▒ s├Âylemek, dans etmek onlar─▒ en fazla ne┼čelendiren etkinliklerdir. M├╝zik ve dans─▒n e─čitim programlar─▒nda etkin bir ┼čekilde kullan─▒lmas─▒ dil geli┼čimini desteklemesi a├ž─▒s─▒ndan yararl─▒d─▒r. Sanat ├žal─▒┼čmalar─▒ down Sendromlu ├žocuklar─▒n sosyalle┼čmelerini ve zihinsel yeterliliklerini geli┼čtirdi─či gibi, el-g├Âz e┼čg├╝d├╝m├╝n├╝ de sa─člar, kalem veya f─▒r├žay─▒ uygun ┼čekilde tutabilme,makas kullanma gibi beceriler, k├╝├ž├╝k kaslar─▒n kontrol edilebilmesine ├Ânayak olur ve g├Âz ile elin e┼čg├╝d├╝ml├╝ ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ destekler. B├Âylece ├žizimlerini belirli bir d├╝zeye kadar getirmek m├╝mk├╝nd├╝r.

OYUN VE ┬áGEL─░┼×─░ME ETK─░S─░

Genelde oyun, ├Âzellikle de hayal oyunlar─▒ ├žocuklar─▒n geli┼čiminde ├žok ├Ânemli bir yere sahiptir. Down Sendromlu ├žocuklar oyunlar─▒ kendi ba┼člar─▒na ba┼člatamazlar. Oyun al─▒┼čkanl─▒─č─▒n─▒n kazan─▒lmas─▒nda yeti┼čkinin yard─▒m─▒na ihtiyac─▒ vard─▒r. Down Sendromlu ├žocuklar─▒n bir k─▒sm─▒ normal ilkokullara gecikmi┼č bir .ya┼čta da olsa ba┼člayabilmektedirler.

DAHA FAZLA ─░LG─░, ├ľZEN VE ANLAYI┼×!

Unutulmamal─▒d─▒r ki, Down Sendromlu bir ├žocu─ča sahip olmak, annenin veya baban─▒n su├žu de─čildir. Yap─▒lacak ┼čey, normal ├žocuklara oranla biraz daha fazla ilgi, ├Âzen ve anlay─▒┼č g├Âstermektir.

Konuyu haz─▒rlayan arkada┼ča te┼čekk├╝r ediyoruz.

Dikkat Eksikli─či ve Hiperaktivite Yap─▒lan Ara┼čt─▒rmalar

Linkten ─░ndirebilirsiniz.

Faydal─▒ Olmas─▒ Dile─či ─░le

D─░KKAT ─░ND─░R

Rett sendromu nedir

rett sendromu

rett sendromu

Rett sendromu, d├╝nyada ├že┼čitli ─▒rklarda ve etnik gruplarda, ├Âzellikle k─▒z ├žocuklar─▒nda g├Âr├╝len n├Ârolojik bir rahats─▒zl─▒kt─▒r. Bu sendromun erkeklerde de g├Âr├╝lebilece─či bilinmektedir. Fakat erkek ceninlerde bu durum genellikle annenin d├╝┼č├╝k yapmas─▒, do─čum an─▒nda ├Âl├╝m veya anne karn─▒nda erken ├Âl├╝m gibi durumlarla sonu├žlanmaktad─▒r.

Rett sendromlu ├žocuklar, 6-18 ayl─▒k olana kadar normal veya normale yak─▒n bir geli┼čim g├Âsterirler. Bu s├╝reden sonra ├žocuk, ge├žici durgunluk veya gerileme s├╝recine girer, ileti┼čim kurma becerisini yitirir ve ellerini bir dilek dilermi┼č├žesine birbirine kenetler. Hemen ard─▒ndan stereotipik el hareketleri, y├╝r├╝y├╝┼č bozukluklar─▒ ve kafa geli┼čiminde g├Âzle g├Âr├╝lebilir bir yava┼člama ortaya ├ž─▒kar. N├Âbet ge├žirme, uyan─▒kken d├╝zensiz soluk al─▒p verme gibi problemler de kar┼č─▒la┼č─▒labilinir.

Rett Sendromu(RS) hakk─▒nda genel bilgileri s─▒ralarsak;

N├Ârolojik bir rahats─▒zl─▒kt─▒r. Otizm, beyin felci veya spesifik olmayan geli┼čme bozukluklar─▒ gibi te┼čhisi ├žok zordur.
D├╝nyadaki ├že┼čitli ─▒rklarda ve etnik gruplarda rastlanmaktad─▒r.
─░lk defa 1964 y─▒l─▒nda, Dr. Andreas Rett taraf─▒ndan tan─▒mlanm─▒┼čt─▒r. D├╝nya ├žap─▒nda tan─▒nmas─▒ ise Dr. Bengt HagbergÔÇÖin konuyla ilgili ─░ngilizce yay─▒n─▒ndan sonra ger├žekle┼čmi┼čtir.
X kromozomu ├╝zerinde bulunan MECP2 geninin kusurlu olmas─▒ndan dolay─▒ olu┼čur.
├ľzellikle k─▒z ├žocuklar─▒nda g├Âr├╝l├╝r. Bunun sebebi; erkeklerin 1 adet X, bir adet Y kromozomu ta┼č─▒malar─▒, olu┼čumda X kromozomunun kusurlu olan─▒n─▒ kompanse edebilecek yede─či olmamas─▒ ve b├Âylece MECP2 mutasyonunun erkek fetusun ├Âl├╝m├╝ne yol a├žmas─▒d─▒r. K─▒zlar ise erkeklerden farkl─▒ olarak 2 adet X kromozomu ta┼č─▒rlar.
┼×imdilik, her 23 binde 1 do─čumdan, 10 binde 1 do─čuma kadar varan s─▒kl─▒kla ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ bilinmektedir. En son ke┼čfedilen genetik kan─▒tlarla bu say─▒ daha da artm─▒┼č olabilir.
6-18 aya kadar bebe─čin geli┼čimi normaldir.
Rahats─▒zl─▒k konu┼čma yetene─činin ve el becerilerinin kayb─▒na sebep olur. Ba┼č b├╝y├╝mesinde yava┼člama ve s├╝rekli tekrarlay─▒c─▒ el hareketleri, el becerilerinin kayb─▒ ve ellerini ama├žl─▒ kullanamama meydana gelir. Denge bozuklu─ču ve y├╝r├╝mede bozulma ba┼člar.
Bu el hareketleri; el y─▒kama, el b├╝kme, eli bir yere hafif├že vurma, el ├ž─▒rpma, eli a─č─▒za g├Ât├╝rme gibi ┼čekillerde kendini tekrar eder ve zamanla de─či┼čebilir.
N├Âbet, nefes alma bozukluklar─▒, di┼č g─▒c─▒rdatma ve bel kemi─činin S ┼čeklini almas─▒ (skolyoz) gibi problemler de ortaya ├ž─▒kabilir.
RSÔÇÖin bir ailede sadece bir kere ortaya ├ž─▒kma durumu %99.5ÔÇÖtir.
Hastal─▒─ča veya komplikasyona kar┼č─▒ al─▒nacak ├Ânlemler, ├žocu─čun yeti┼čkin ya┼člara kadar hayatta kalmas─▒n─▒ sa─člar..
belirtileri

Rett sendromu olan bebekler, g├Ârece normal g├Âr├╝n├╝┼čleri ve baz─▒ geli┼čimsel ilerlemeleri nedeniyle alt─▒ ile on sekiz ayl─▒─ča kadar genellikle farkedilemeyebilirler. Ancak yak─▒ndan bir inceleme, beyin sap─▒ taraf─▒ndan d├╝zenlendi─či d├╝┼č├╝n├╝len, normal anl─▒k uzuv ve v├╝cut hareketlerinde bozukluklar─▒ ortaya ├ž─▒karabilir. K─▒sa s├╝ren geli┼čimsel ilerleme d├Âneminin ard─▒ndan duraklama ve ├Ânceden edinilmi┼č becerilerde gerileme g├Âr├╝l├╝r. Gerileme d├Âneminde otizme benzer durumlar g├Âr├╝l├╝r. Dolay─▒s─▒yla Rett sendromu yerine yanl─▒┼čl─▒kla otizm tan─▒s─▒ konabilir.

Rett sendromunun otizme benzer belirtileri ┼čunlard─▒r:

├ç─▒─čl─▒k n├Âbetleri
Panik atak
Durmadan a─člama
G├Âz temas─▒ndan ka├ž─▒nma
Sosyal/duygusal kar┼č─▒l─▒kl─▒─č─▒n yoklu─ču
Genel ilgi noksanl─▒─č─▒
Sosyal etkile┼čimi d├╝zenleyen s├Âzel olmayan davran─▒┼člarda hatal─▒ kullan─▒m
Konu┼čma kayb─▒
Denge ve koordinasyon sorunlar─▒, bazen y├╝r├╝me becerisini yitirme
Serebral palside de g├Âr├╝len Rett sendromu belirtileri:

Olas─▒ k─▒sa boy ve/veya y├╝r├╝me zorlu─ču ya da yutma zorlu─ču nedeniyle olu┼čan k├Ât├╝ beslenme kaynakl─▒ s─▒rad─▒┼č─▒ v├╝cut orant─▒s─▒zl─▒─č─▒
Hipotoni
Y├╝r├╝me becerisi gecikmesi ya da noksanl─▒─č─▒
Ad─▒mlama – hareket etme zorlu─ču
Ataksi
Baz─▒lar─▒nda mikrosefali olmak ├╝zere anormal k├╝├ž├╝k ba┼č ve ba┼č b├╝y├╝mesinde zay─▒fl─▒k
Spastik t├╝rlerinden baz─▒lar─▒
Kore (el ya da y├╝z kaslar─▒n─▒n kas─▒lmas─▒)
Distoni
Bruksizm (di┼čleri g─▒c─▒rdatma)
Baz─▒ belirtiler, ├Âzellikle se├žim yapma gibi bili┼čsel ve etkile┼čim on y─▒llarca dengeli olabilir. Anti-sosyal davran─▒┼č ├žok sosyal davran─▒┼člara d├Ân├╝┼čebilir. Kat─▒l─▒k ve distoni ortaya ├ž─▒k─▒nca motor i┼člevler yava┼člayabilir. De─či┼čik ┼čiddette n├Âbetler sorun ├ž─▒karabilir. ├ço─čunda skolyoz olu┼čur ve yakla┼č─▒k %10ÔÇÖunda d├╝zeltici cerrahi m├╝dahale gerekir. Y├╝r├╝meye devam edenlerde skolyoz ilerlemesi daha azd─▒r.

EVRE I “Erken Ba┼člang─▒├ž”
Ya┼č : 6 aydan 1.5 ya┼ča
S├╝re : Aylar
Bu evre genellikle, RS’in g├Âr├╝nen ve ┼č├╝phelenilen semptomlar─▒n─▒n incelenme evresidir. Bebek ├žok az g├Âz konta─č─▒ kurabilir ve oyuncaklara kar┼č─▒ ilgisi azalm─▒┼čt─▒r. Genellikle “iyi”, sakin ve uysal bir bebek olarak tan─▒mlan─▒r. Ana motorun kilometreta┼člar─▒nda gecikmeler olabilir. Spesifik olmayan el b├╝kmeler ve kafa b├╝y├╝mesinde yava┼člama g├Âr├╝lebilir.

EVRE II “H─▒zla Tahrip Edici”
Ya┼č : 1 ila 4 ya┼č
S├╝re : Haftalardan aylara
Bu evre h─▒zl─▒ bir ba┼člang─▒ca sahiptir yada manal─▒ el hareketlerinin ba┼člamas─▒ ve lisan kullan─▒m─▒nda kay─▒p gibi daha kademeli olabilir.

Basmakal─▒p el hareketleri ortaya ├ž─▒kmaya ba┼člar ve bunun ilk ifadesi de s─▒kl─▒kla elin a─č─▒za g├Ât├╝r├╝lmesidir. Hareketler; en s─▒k v├╝cudun orta b├Âl├╝mlerine denk gelen b├Âlgede el b├╝kme yada el y─▒kama hareketleri ┼čeklindedir ve bunu ─▒srarla uyan─▒kken yaparlar, uyuduklar─▒ zaman bu tip hareketler g├Âr├╝lmez. Bu hareketlerin d─▒┼č─▒nda di─čer el hareketleri; el ├ž─▒rpma ve eli hafif├že bir yere vurma ┼čeklindedir. Eller; bazen v├╝cudun arka taraf─▒nda s─▒k─▒ca kenetlenir yada rastgele dokunu┼č, kavrama, serbest b─▒rakma gibi spesifik pozlarda v├╝cudun yan taraflar─▒nda dururlar.

Bu evrede belki solunumda nefes tutma ve bo┼č ├Âks├╝r├╝k krizi ile birle┼čen ├žok fazla nefes alma durumu gibi d├╝zensizlikler saptanabilir. Solunum, uyku esnas─▒nda genellikle normaldir. Baz─▒ ├žocuklar sosyal ileti┼čim ve etkile┼čimi kaybetmekle beraber otistik vari g├Âr├╝n├╝m sergilerler. Genel al─▒nganl─▒k durumu ve uyku d├╝zensizli─či g├Âr├╝lebilir.

├ľzellikle heyecanland─▒─č─▒nda apa├ž─▒k titreme/sallanma s├╝recine girebilir. Y├╝r├╝y├╝┼č├╝ titrek ve sabit olmayan bir ┼čekildedir ve ba┼člatma motor hareketlerinde zorlanabilir.

Kafa ├žeperi persantil tablosunda d├╝┼č├╝┼č g├Âsterdi─činde (ayn─▒ ya┼čtaki ├žocuklarla kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒l─▒r), 3 ay ila 4 ya┼č aras─▒nda genellikle kafa b├╝y├╝mesinde yava┼člama kaydedilir.

EVRE III “Plato”
Ya┼č : Okul ├Âncesinden okul y─▒llar─▒na
S├╝re : Y─▒llar
Bu evre, h─▒zla tahrip edici evreyi m├╝teakip 2 ila 10 ya┼člar aras─▒nda ya┼čan─▒r. Apraxia, motor problemleri ve n├Âbetler ├žok g├Âze ├žarpar. Bu arada, daha az al─▒nganl─▒k/sinirlilik, daha az a─člama, daha az otistik ├Âzelliklerin g├Âr├╝lmesi gibi davran─▒┼člarda geli┼čme kaydedilir. ├çevresine daha ├žok ilgi g├Âsterir ve dikkat da─č─▒l─▒m─▒, ilgisi, ileti┼čim becerisi geli┼čir. Bir├žok rett sendromlu hayat─▒n─▒n ├žo─čunu Evre III’te kalarak ge├žirir.

Evre IV A “├ľnceden gezici”

Evre IV B “Hi├žbir zaman gezmemi┼č”

Ge├ž Motor Sisteminin K├Ât├╝le┼čmesi
Ya┼č : Evre III durdu─ču zaman, 5-15-25-? ya┼člar─▒nda
S├╝re : 10 y─▒l─▒n ├╝zerinde
Bu evre genellikle 10 ya┼č─▒ndan sonra ba┼člar ve mobilitenin azalmas─▒ ile karakterize edilir. Baz─▒lar─▒ hi├ž y├╝r├╝memi┼čken, baz─▒lar─▒ y├╝r├╝meyi b─▒rak─▒rlar.

─░drak kabiliyetinde, ileti┼čimde veya el becerilerinde herhangi bir d├╝┼č├╝┼č olmaz. Tekrar edilen el hareketlerinde azalma olabilir.

Skolyoz (bel kemi─činin S ┼čeklini almas─▒) en g├Âze ├žarpan ├Âzelliktir.

G├Âz├╝n├╝ dikip bakma ├Âzelli─či genellikle geli┼čir. Sertlik ve dystonia (anormal seviyede kas uyumunun veya g├Âvde pozisyonlar─▒n─▒n azalmas─▒) karakteristiktir.

├ço─ču k─▒zda beklenildi─či ya┼čta ergenlik ba┼člar.

Zihinsel engellilerin e─čitimi

Zihinsel Engellilerin E─čitim Ama├žlar─▒

Zihin engelli ├žocuklar, ├Âzel e─čitime muhta├ž ├žocuklar i├žerisinde olduk├ža ├Ânemli bir grubu olu┼čturmaktad─▒r. Zihin engelli ├žocuklara ili┼čkin ilk tan─▒mlar─▒n 1800’l├╝ y─▒llara dayand─▒─č─▒; (Simon, Binet, 1939; ├ça─člar, 1979) daha a├ž─▒klay─▒c─▒ tan─▒mlar─▒n ise 1900’l├╝ y─▒llarda yap─▒ld─▒─č─▒ g├Âzlenmektedir (Eripek, 1996). Son olarak AAMR (American Assocation Mental Retardation); zihin engellili─či, yeni tan─▒mlama ve s─▒n─▒fland─▒rma sistemini yay─▒mlad─▒─č─▒ dokuzuncu kitap├ž─▒─č─▒nda, geri zekal─▒l─▒k ad─▒yla a┼ča─č─▒daki gibi tan─▒mlam─▒┼čt─▒r.

Geri zekal─▒l─▒k, halihaz─▒rdaki i┼člevlerde ├Ânemli s─▒n─▒rl─▒l─▒klar─▒ g├Âstermektedir. Bu, zihinsel i┼člevlerde ├Ânemli derecede normal alt─▒, bunun yan─▒nda uyumsal beceri alanlar─▒ndan (ileti┼čim, ├Âzbak─▒m, ev ya┼čam─▒, sosyal beceriler, toplumsal yararl─▒l─▒k, kendini y├Ânetme, sa─čl─▒k ve g├╝venlik, i┼člevsel akademik beceriler, bo┼č zaman ve i┼č) iki ya da daha fazlas─▒nda s─▒n─▒rl─▒l─▒klar g├Âsterme durumudur. Geri zekal─▒l─▒k 18 ya┼č─▒ndan ├Ânce ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r (Eripek, 1996, s. 9).

AAMR’nin yeni tan─▒mlama ve s─▒n─▒fland─▒rma sisteminde zihinsel i┼člevlerdeki s─▒n─▒rl─▒l─▒klar, zihinsel i┼člevlerdeki bu s─▒n─▒rl─▒l─▒klarla ili┼čkili uyumsal beceri alanlar─▒nda s─▒n─▒rl─▒l─▒klar g├Âsterme durumu ile birlikte ele al─▒nmakta ve de─čerlendirilmektedir. AAMR (1992) tan─▒m─▒n─▒n uyarlanmas─▒nda d├Ârt varsay─▒m─▒n dikkate al─▒nmas─▒ gerekti─čini ├Âzellikle vurgulamaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ ge├žerli de─čerlendirmenin, ancak bu varsay─▒mlar─▒n dikkate al─▒nmas─▒yla ger├žekle┼čtirilebilece─či d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Bu varsay─▒mlar ┼č├Âyledir (AAMR, 1992; Eripek, 1997);

1. Ge├žerli de─čerlendirmede bireyin k├╝lt├╝r ve dil farkl─▒l─▒klar─▒ oldu─ču kadar ileti┼čim ve davran─▒┼č ├Âzelliklerindeki farkl─▒l─▒klar da g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulur. Bireyin k├╝lt├╝r, dil, ileti┼čim ve davran─▒┼člar gibi ├Âzelliklerinin g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulmamas─▒ yap─▒lacak de─čerlendirmeyi ge├žersiz k─▒labilir. Bu nedenle disiplinler aras─▒ bir ekip taraf─▒ndan bireyin, gereksinimlerinin ve ko┼čullar─▒n─▒n ├žok y├Ânl├╝ olarak de─čerlendirilmesi gerekir.

2. Uyumsal becerilerde s─▒n─▒rl─▒l─▒klar, bireyin ya┼č─▒tlar─▒n─▒n bulunduklar─▒ tipik ├ževre ko┼čullar─▒nda ge├žerlidir ve bireyin yard─▒ma olan gereksinimi ile ili┼čkilidir. Bireyin ya┼č─▒tlar─▒n─▒n bulundu─ču tipik ├ževre ko┼čullar─▒, bireyin ya┼č─▒tlar─▒n─▒n genel olarak ya┼čad─▒klar─▒, ├Â─črendikleri, ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ ve etkile┼čimde bulunduklar─▒ ev, yak─▒n ├ževre, okul, i┼č ve di─čer ortamlar─▒ ifade etmektedir. Ya┼č─▒t kavram─▒ ayn─▒ zamanda bireylerin ayn─▒ k├╝lt├╝r ve dil ge├žmi┼čine sahip olduklar─▒ anlam─▒n─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Uyumsal becerilerde s─▒n─▒rl─▒l─▒klar─▒n belirlenmesi, bireyin gereksinim duydu─ču hizmetleri ve ├ževrenin sundu─ču yard─▒mlar─▒ i├žeren yard─▒mlar─▒n analizi ile birlikte ele al─▒nmaktad─▒r.

3. ├ľzel baz─▒ uyumsal becerilerde g├Âr├╝len s─▒n─▒rl─▒l─▒klar t├╝m becerilerde ve ki┼čisel yeterliklerde de s─▒n─▒rl─▒klar─▒n olaca─č─▒ anlam─▒na gelmez. Birey di─čer uyumsal becerilerde ve ki┼čisel yeterliklerde g├╝├žl├╝ olabilir. Bireyler s─▒kl─▒kla zihin engellilikten ba─č─▒ms─▒z baz─▒ yeterliklerde g├╝├žl├╝ olabilirler a) Birey, zihin engellilikle ili┼čkili uyumsal beceri s─▒n─▒rl─▒l─▒klar─▒ndan ba─č─▒ms─▒z olarak fiziksel ve sosyal yeterliklerde g├╝├žl├╝ olabilir. b) Birey, belirli bir uyumsal beceri alan─▒nda (├Ârne─čin, sosyal beceriler) g├╝├žl├╝ olabilirken, di─čer beceri alanlar─▒nda (├Ârne─čin, ileti┼čim) g├╝├žl├╝k g├Âsterebilir. c) Bireyin belirli baz─▒ uyumsal becerileri g├╝├žl├╝ olurken ayn─▒ alanda s─▒n─▒rl─▒l─▒klar─▒ olabilir (├Ârne─čin, i┼člevsel matematikte, i┼člevsel okumada s─▒n─▒rl─▒ ya da tersi). ─░nsanlar─▒n belli bir alanda g├╝├žl├╝ olup almad─▒─č─▒na karar vermek g├Ârecelidir. Buna karar vermenin en iyi yolu di─čer beceri alanlar─▒ndaki durumuna bakmakt─▒r.

4. Genellikle, belirli bir s├╝re sa─članan uygun yard─▒mlarla zihin engelli bireyin ya┼čam i┼člevlerinde ilerlemeler ger├žekle┼čir. Uygun yard─▒mlar; bireyin gereksinimlerine uygun hizmetleri, personeli ve d├╝zenlenen ortamlar─▒ kapsamaktad─▒r. Her ne kadar zihin engellilik durumu ya┼čam boyu g├Âr├╝lmese de, bir├žok bireyde yard─▒ma duyulan gereksinim, uzunca bir s├╝re; baz─▒lar─▒nda ise zaman zaman devam edecektir. Ger├žekte zihin engelli t├╝m bireyler etkili yard─▒m hizmetleri sonucu olarak i┼člevlerini geli┼čtirirler. Bu da onlar─▒ daha ba─č─▒ms─▒z, ├╝retici ve ya┼čad─▒klar─▒ toplumla daha b├╝t├╝nle┼čmi┼č duruma getirir. E─čer birey anlaml─▒ bir geli┼čme kaydedemezse, bu durumda ona sa─članan yard─▒mlar─▒n etkili olup olmad─▒─č─▒, yap─▒lan de─či┼čikliklerin uygun olup olmad─▒─č─▒ sorular─▒ akla gelir.

Yeni tan─▒m─▒n AAMR’nin daha ├Ânceki tan─▒mlar─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda getirdi─či en ├Ânemli yenilik, uyumsal davran─▒┼člar─▒n tek tek s─▒ralanmas─▒ ve a├ž─▒klanmas─▒ olmu┼čtur (Eripek, 1996; Smith, 1994). Bu tan─▒mla uyumsal davran─▒┼člar kavram─▒ a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čturulmu┼č ve 10 uyumsal beceri alan─▒ belirlenmi┼čtir (AAMR, 1992).

Tan─▒mda tek tek s─▒ralanan ve a├ž─▒klanan ileti┼čim, ├Âzbak─▒m, ev ya┼čam─▒, sosyal beceriler, toplumsal yararl─▒l─▒k, kendini y├Ânetme, sa─čl─▒k ve g├╝venlik, i┼člevsel akademik beceriler, bo┼č zaman ve i┼č gibi uyumsal beceri alanlar─▒ ba┼čar─▒l─▒ bir ya┼čam s├╝rd├╝rmenin temelinde yer almaktad─▒r. Bu becerilerin ise, zihin engellilere ili┼čkin alanyaz─▒nda ba─č─▒ms─▒z ya┼čam becerileri kapsam─▒nda ele al─▒nd─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir (Brolin, 1993; Snell, 1983; Smith, Patton, ─░ttenbach, 1994). Sonu├ž olarak, zihin engellilerin yard─▒m gereksinimlerinin ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝ say─▒lan uyumsal beceri alanlar─▒, ba─č─▒ms─▒z ya┼čam becerileriyle yak─▒ndan ili┼čkili olmaktad─▒r.

Ba─č─▒ms─▒z Ya┼čam Becerileri

Ba─č─▒ms─▒z ya┼čam becerileri, bireyin do─čumundan ba┼člayarak ya┼čam─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmesi i├žin gerekli olan beslenme, bar─▒nma ve sevgi gibi birincil gereksinimleri d─▒┼č─▒ndaki t├╝m gereksinimlerini kar┼č─▒lamaya d├Ân├╝k geni┼č kapsaml─▒ bir kavramd─▒r. ├ľz├╝nde ├žok b├╝y├╝k farkl─▒l─▒klar olmamakla birlikte de─či┼čik kaynaklarda ba─č─▒ms─▒z ya┼čam becerilerine ili┼čkin yap─▒lan de─či┼čik s─▒n─▒fland─▒rmalara rastlan─▒lmaktad─▒r (Snell, 1983; AAMR, 1992; Eripek, 1996). Alan yaz─▒nda s─▒kl─▒kla s├Âz├╝ edilen geli┼čim alanlar─▒, (uyumsal davran─▒┼člar, toplumsal beceriler ve mesleki beceriler) ba─č─▒ms─▒z ya┼čam becerileri ┼čemsiyesi alt─▒nda toplanabilmektedir. Yap─▒lan s─▒n─▒fland─▒rmalar─▒n en kapsaml─▒ olanlar─▒ndan biri ├ç─░ZELGE 1’de verilmi┼čtir.
Bu s─▒n─▒fland─▒rmada g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, ba─č─▒ms─▒z ya┼čam becerileri genel olarak, ba┼čar─▒ i├žin gerekli temel beceriler, uyum i├žin gerekli beceriler, topluma uyum becerileri (g├╝nl├╝k ya┼čam becerileri), mesle─če haz─▒rl─▒k ve mesleki beceriler olarak d├Ârt beceri alan─▒na ayr─▒labilmektedir.

Çizelge1:

I. Ba┼čar─▒ ─░├žin Gerekli Temel Beceriler

A. Temel Geli┼čim Becerileri
1. Sinir Sistemi Geli┼čimi
2. Motor Geli┼čim
3. Bili┼čsel Geli┼čim
B. Ya┼čamda Gerekli Say─▒sal Bilgiler
1. Temel Matematik
2. Zaman─▒ Planlama
C. Ya┼čamda Gerekli Okuma
1. Temel Akademik Beceriler
2. ─░┼člevsel Okuma
D. ─░leti┼čim
1. Anlaml─▒ Dil
2. Al─▒c─▒ Dil
3. Yazma ve Sesleme
4. Becerileri

II. Uyum ─░├žin Gerekli Beceriler

A. Kendini Tan─▒ma
1. Kendinin Fark─▒nda Olma
2. Benlik Kavram─▒
B. Ki┼čilik ve Duygusal Uyum
1. Geri Çekilme
2. Kendini Kontrol Etme
3. Model Alma ve Taklit Etme
C. Bireyleraras─▒ Sosyal Beceriler
1. Temel Etkile┼čim Becerileri
2. Gruba Kat─▒lma
3. Oyun Etkinlikleri
4. Sosyal Etkinlikler
5. Cinsel Davran─▒┼člar
6. Sorumluluk

III.Toplumsal Uyum Becerileri (G├╝nl├╝k Ya┼čam Becerileri)

A. ├ľzbak─▒m Becerileri
1. Tuvalet
2. Yemek Yeme
3. Giyinme
B. T├╝ketici Becerileri
1. Para ─░daresi
2. Banka ─░┼člemleri
3. B├╝t├že Yapma
4. Al─▒┼čveri┼č Yapma
C. Ev ─░├ži Beceriler
1. Mutfak Becerileri
2. Ev Temizli─či
3. Ev Y├Ânetimi, Bak─▒m─▒ ve Onar─▒m─▒
4. ├çama┼č─▒r Y─▒kama ve Giysilerin Bak─▒m─▒
D. Sa─čl─▒k Bilgisi
1. ├çe┼čitli Sa─čl─▒k Sorunlar─▒n─▒n Tedavisi
2. Beden ├ľl├ž├╝lerini Koruma
3. ─░la├ž Kullanma
4. Ki┼čisel Sa─čl─▒k Cihazlar─▒n─▒
Ayarlayabilme
E. Topluma ─░li┼čkin Bilgi
1. Ba─č─▒ms─▒z Seyahat Becerileri
2. Toplumsal Beklentiler
3. Toplumun Fark─▒nda Olma ve Yararlanma
4. Telefonu Kullanma

IV. Meslek ├ľncesi ve Mesleki Beceriler

A. ─░┼če Haz─▒r Olma
1. ─░┼čin Fark─▒nda Olma
2. ─░┼č G├Âr├╝┼čmeleri ve ─░┼č Formlar─▒ Doldurma
3. ─░┼č Ba┼č─▒nda Bilgilenme
B. Mesleki Davran─▒┼člar
1. Mesleki Performans ve ├ťretim
2. ├çal─▒┼čma Al─▒┼čkanl─▒k veTutumlar─▒
3. ─░┼č ─░li┼čkileri
4. Belirli Bir Mesle─če ─░li┼čkin Beceriler
5. Meslek Becerilerini ├ľ─črenme ve De─či┼čik Durumlarda Kullanma
C. ─░┼če Uygun Sosyal Davran─▒┼člar Sergileme

Ba┼čar─▒ i├žin gerekli temel beceriler, temel geli┼čim becerileri, g├╝nl├╝k ya┼čamda gerekli say─▒sal bilgiler, g├╝nl├╝k ya┼čamda gerekli okuma ve ileti┼čim gibi alt beceri alanlar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. Uyum i├žin gerekli beceriler, kendini tan─▒ma, ki┼čilik ve duygusal uyum ve bireyleraras─▒ sosyal beceriler alt beceri alanlar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. Toplumsal uyum becerileri ya da g├╝nl├╝k ya┼čam becerileri, ├Âzbak─▒m becerileri, t├╝ketici becerileri, ev i├ži becerileri, sa─čl─▒k bak─▒m─▒ ve toplumsal bilgi beceri alanlar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. Meslek ├Âncesi ve mesleki beceriler ise, i┼če haz─▒r olma, mesleki davran─▒┼člar ve mesle─če uygun sosyal davran─▒┼člar sergileme gibi beceri alanlar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. Ba─č─▒ms─▒z ya┼čam becerilerinin bu denli ayr─▒nt─▒l─▒ olarak ele al─▒nmas─▒ ve s─▒n─▒fland─▒r─▒lmas─▒ zihin engelli bireylerin ba─č─▒ms─▒z ya┼čamaya haz─▒rlanmalar─▒na verilen ├Ânemi g├Âstermektedir. Nitekim AAMR’nin yeni tan─▒m ve s─▒n─▒fland─▒rma sisteminde a├ž─▒klanan ve ayr─▒┼čt─▒r─▒lan uyumsal beceri alanlar─▒ ba┼čar─▒l─▒ bir toplumsal ya┼čama ge├ži┼čte esas olarak g├Âr├╝lmektedir (Eripek, 1997; AAMR, 1992).

Zihin Engelli ├çocuklar─▒n E─čitim Gereksinimleri

B├╝t├╝n ├žocuklar─▒n e─čitiminde oldu─ču gibi engelli ├žocuklar─▒n e─čitiminde de, onlar─▒n ileride ba┼čkalar─▒na ba─č─▒ml─▒ olmadan ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rmeleri, kendi kendilerine yeterli duruma gelmeleri ve toplumla b├╝t├╝nle┼čmeleri ama├žlanmaktad─▒r. Nitekim alanyaz─▒nda zihin engelli yeti┼čkinlerin aile ├╝yesi, i┼č├ži, ├Â─črenci, bo┼č zaman etkinliklerine kat─▒l─▒mc─▒ olma, t├╝keticilik ve vatanda┼čl─▒k gibi toplumsal rolleri ├╝stlenebilmeleri i├žin tam ba─č─▒ms─▒zl─▒k kazanmalar─▒n─▒n ├Ânemli oldu─ču vurgulanmaktad─▒r (Bender ve Valletutti, 1982). Bu amaca ula┼č─▒lmas─▒, bireyin bireysel farkl─▒l─▒klar─▒ ile yapabildikleri dikkate al─▒narak e─čitim gereksinimlerinin belirlenmesi ve gereksinimlerine uygun e─čitim ortamlar─▒n─▒n sunulmas─▒yla m├╝mk├╝n olabilmektedir.

Zihin engellilerin e─čitim gereksinimleri onlar─▒n baz─▒ ├Âzelliklerine g├Âre farkl─▒la┼čabilmektedir. Zihin engelliler homojen bir grup olmad─▒─č─▒ndan, ├že┼čitli ├Âzelliklerine ba─čl─▒ olarak kendi i├žlerinde ├Ânemli bireysel farkl─▒l─▒klar g├Âstermektedirler (Eripek, vd, 1996). Bu farkl─▒l─▒klar, onlar─▒n toplum ya┼čam─▒na haz─▒rlanmalar─▒nda gerekli olan bir ├žok beceriyi ├Â─črenmede ba┼čkalar─▒n─▒n yard─▒m─▒na daha fazla gereksinim duymalar─▒na yol a├žabilmektedir. ├ľzellikle, di─čer bireylerin kendi ba┼člar─▒na ya da ├žok az yard─▒mla ├Â─črendikleri bir ├žok beceriyi zihin engelli ├žocuklar kendi ba┼člar─▒na ├Â─črenmede ya da az bir yard─▒mla ├╝stesinden gelmede g├╝├žl├╝k ├žekebilmektedirler (Eripek, 1996). Dolay─▒s─▒yla zihin engelli bireylerin e─čitim gereksinimlerinin belirlenebilmesi i├žin, ├žok y├Ânl├╝ ve disiplinleraras─▒ bir yakla┼č─▒m do─črultusunda, AAMR’nin (1992) tan─▒m─▒ ve bu tan─▒m─▒n uyarlanmas─▒ndaki varsay─▒mlar─▒n dikkate al─▒nmas─▒ ├Ânerilmektedir.

Sonu├ž olarak, bir├žok zihin engelli birey ba─č─▒ms─▒z ya┼čamaya adayd─▒r. Bir├žo─ču kendi bak─▒m─▒n─▒ sa─člamaya, ev i┼člerini yapmaya, evlenip aile kurmaya, evdeki e┼čya ve cihazlar─▒ kullanmaya, temizli─če, yiyecek haz─▒rlamaya, k─▒saca kendi ya┼čam─▒n─▒ ba─č─▒ms─▒z olarak s├╝rd├╝rmeye gereksinim duyacakt─▒r (Brolin, 1991).

Zihin engelli bireyler zaman─▒ geldi─činde ailelerinden ayr─▒larak kendi evlerini kurmak durumunda kalacaklard─▒r. Evlerinden ayr─▒lan bu bireyler ise; bir├žok ├╝lkede oldu─ču gibi, normal ev, apartman, grup evleri, yat─▒l─▒ kurumlar (Glen, 1996) gibi pek ├žok ortamda ya┼čayabilecektir. Dahas─▒, yaln─▒z ya┼čama, destek ya┼čam evlerinde ya┼čama, kom┼ču deste─čiyle ya┼čama, ba┼čka ailelerin yan─▒nda ya┼čama gibi se├ženekleri olabilecektir (Gathercole, 1984; Smith, Patton ve Ittenbach, 1994).

Bu nedenlerle zihin engelli bireylerin de─či┼čik ortamlarda ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmeleri i├žin ciddi olarak haz─▒rlanmalar─▒ gerekir (Glen, 1996). Dolay─▒s─▒yla zihin engellilerin e─čitiminde en ├╝st ama├ž, onlar─▒n ba─č─▒ms─▒z ya┼čam becerilerini geli┼čtirmek olmal─▒d─▒r.

Yrd. Do├ž. Dr. Atilla CAVKAYTAR
Anadolu ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi
├ľzel E─čitim B├Âl├╝m├╝

KAYNAKÇA

AAMR/American Association on Mental Retardation (1993)
Mental Retardation: Definition, Classification and Systems of Supports. (9th Edition) Washington, DC.
Bender, M. Valletutti, P. J. (1982).
Teaching Functional Academics: A Curriculum Guide for Adolescents and Adults with Learning Problems. Baltimore: University Park Press.
Binet, A. ve , Simon, T. (1939).
Anormal ├çocuklar (├çev. Sabri Sedat Siyavu┼čgil) Devlet Bas─▒mevi, ─░stanbul.
Brolin, Donn E. (1991).
Life Centered Career Education A Competency Based Approach. (3th Edition) Published by the Councel for Exceptionel Children, USA.
Close, D. W., Sowers, J., Halpern, A. S. ve Bourbeau, P. E. (1985).
“Programming for the Transition Living for Mildly Retarded Persons” In K. C. Lakin ve R. H. Bruininks (Eds.), Stratejies for Achieving Community Integration of Developmentally Disabled
Citizens (p.165)
Baltimore, MD: Brookes (Smith, Patton ve Ittenbach, 1994, s. 400’deki al─▒nt─▒.
├ça─člar, Do─čan (1979)
Geri Zekal─▒ ├çocuklar ve E─čitimleri Ankara ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Yay─▒nlar─▒, Ankara.
Eripek, S├╝leyman (1996).
Zihinsel Engelli ├çocuklar. Anadolu ├ťniversitesi E─čitim Fak├╝ltesi Yay─▒nlar─▒, Eski┼čehir.
Eripek, S. ├ľzy├╝rek, M., ├ľzsoy,Y. (1996).
“Geri Zekal─▒ ├çocuklar” ├ľzel E─čitime Giri┼č. Karatepe Yay─▒nlar─▒, Ankara.
Eripek, S├╝leyman (1997)
“Zihin Engelliler” Yay─▒nlanmam─▒┼č Ders Notlar─▒, Anadolu ├ťniversitesi, E─čitim Fak├╝ltesi, Eski┼čehir.
Gathercole, C. E. (1984).
Residential Alternatives for Adults who are Mentally Handicapped. Published by British Institute of Mental Handicapped.
Glen, Thomas E. (1996).
Teaching Students with Mental Retardation: A Life Goal Curriculum Planning Approach Prentice-Hall, Inc, USA.
Patton, J. R., Smith, T. E. C., Clark, G. M., Polloway, E. A. Edgar, E., Lee, S. (1996).
“Individuals with Mild Mental Retardation: Postsecondary Outcomes and Implications for Educational Policy” Education and Training in Mental Retardation and Developmental Disabilities, June, 75-85.
Smith, J. D. (1994).
“The Revised AAMR Definition of Mental Retardation: The MRDD Position” Education and Training Mental Retardation and Developmental Disabilities, September.
Snell, M. E. (1983).
Systematic Instruction of the Moderately and Severely Handicapped. (Second Edition) Ohio: Merrill Pub. Corp., Columbus.