Tag: engelli haklar─▒

Engelli ├çal─▒┼čt─▒rma Zorunlulu─ču

engelli kadrolKamunun 8 binden fazla engelliyi kadrosuna katmaya haz─▒rland─▒─č─▒ ortamda, ├Âzel sekt├Ârde 25 bin 250 engelli kadrosu bo┼č durumda bulunuyor.

Al─▒nan bilgiye g├Âre, Aral─▒k 2012 itibariyle T├╝rkiye’de 50 veya daha fazla i┼č├ži ├žal─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒ i├žin engelli ├žal─▒┼čt─▒rma y├╝k├╝ml├╝l├╝─č├╝ olan 16 bin 980 i┼č yeri bulunuyor.

Bu i┼č yerlerinin y├╝zde 28’i ─░stanbul’da yer al─▒yor. ─░stanbul’da engelli ├žal─▒┼čt─▒rma zorunlulu─ču bulunan i┼č yerlerinin say─▒s─▒ 4 bin 765. ─░stanbul’u bin 287 i┼č yeriyle Ankara, bin 61 i┼č yeriyle Bursa, 997 i┼č yeriyle ─░zmir izliyor.

Buna kar┼č─▒l─▒k Ardahan’da 1, Bayburt’ta 3, Hakkari ve Tunceli’de 6, I─čd─▒r’da 7 ├Âzel sekt├Âr i┼čletmesinde engelli ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒ gerekiyor.

├ľzel sekt├Ârde┬áengelli┬áistihdam─▒ zorunlulu─ču bulunan 16 bin 980 i┼č yerinin 102 bin 797 engelli ├žal─▒┼čt─▒rmas─▒ gerekiyor.

─░stanbul’daki i┼č yerlerinin 34 bin 163 engelli ├žal─▒┼čt─▒rma zorunlulu─ču bulunuyor. ─░stanbul’u 7 bin 703 ki┼čiyle Ankara, 6 bin 798 ki┼čiyle Bursa, 5 bin 819 ki┼čiyle ─░zmir izliyor.

├ľzel sekt├Âr├╝n Ardahan’da 2, Bayburt’ta 10, Hakkari’de 13, Tunceli’de 16, I─čd─▒r’da 24 engelli ├žal─▒┼čt─▒rma zorunlulu─ču bulunuyor.

-Kontenjan─▒n 4’te biri bo┼č-

├ľzel sekt├Ârde toplam 102 bin 797 engelli istihdam─▒ zorunlulu─ču bulunmas─▒na ra─čmen bunun 77 bin 547’si dolu, 25 bin 250’si ise bo┼č durumda. Yani ├Âzel sekt├Ârde engelliler i├žin var olan kontenjan─▒n 4’te biri bo┼č.

─░stanbul’da engelli istihdam─▒ zorunlulu─ču bulunan i┼č yerlerinde 20 bin 314 engelli istihdam ediliyor. ─░stanbul’u 6 bin 640’la Ankara, 5 bin 987’yle Bursa ve 4 bin 557’yle ─░zmir izliyor.

├ľzel sekt├Ârdeki a├ž─▒k engelli kontenjan─▒ say─▒s─▒nda da liderlik ─░stanbul’a ait. ─░stanbul’da 13 bin 849 engelli i├žin ├Âzel sekt├Ârde a├ž─▒k kontenjan var. Tekirda─č’da bin 384, ─░zmir’de bin 262, Antalya’da bin 217, Ankara’da da bin 63 ki┼čilik bo┼č engelli kontenjan─▒ bulunuyor.

Bo┼č kontenjanlara kar┼č─▒n yasal zorunlulu─čunun ├╝zerinde engelli istihdam eden i┼č yerleri de var. ├ľzel sekt├Ârde engelli kontenjan─▒n─▒n ├╝zerinde 5 bin 475 ki┼či ├žal─▒┼čt─▒r─▒l─▒yor.

-Engelli ba┼č─▒na bin 700 lira ceza-

─░┼čverenlerin, 50 veya daha fazla i┼č├ži ├žal─▒┼čt─▒rd─▒klar─▒ ├Âzel sekt├Âr i┼č yerlerinde y├╝zde 3 oran─▒nda engelli i┼č├žiyi meslek, beden ve ruhi durumlar─▒na uygun i┼člerde ├žal─▒┼čt─▒rmalar─▒ gerekiyor.

─░┼čverenler ├žal─▒┼čt─▒rmakla y├╝k├╝ml├╝ olduklar─▒ i┼č├žileri ─░┼×KUR arac─▒l─▒─č─▒yla sa─čl─▒yor.

├ľzel sekt├Âr i┼čverenlerince, kontenjan kapsam─▒nda veya korumal─▒ i┼čyerlerinde ├žal─▒┼čt─▒r─▒lan engellilerin prime esas kazan├ž alt s─▒n─▒r─▒ ├╝zerinden hesaplanan sigorta primine ait i┼čveren hisselerinin tamam─▒, kontenjan fazlas─▒ engelli ├žal─▒┼čt─▒ran veya y├╝k├╝ml├╝ olmad─▒klar─▒ halde engelli ├žal─▒┼čt─▒ran i┼čverenlerin ise bu ┼čekilde ├žal─▒┼čt─▒rd─▒klar─▒ her bir engelli i├žin prime esas kazan├ž alt s─▒n─▒r─▒ ├╝zerinden hesaplanan sigorta primine ait i┼čveren hisselerinin y├╝zde ellisi Hazine taraf─▒ndan kar┼č─▒lanmaktad─▒r.

Bu h├╝k├╝mlere ayk─▒r─▒l─▒k halinde tahsil edilecek cezalar, ├Âz├╝rl├╝lerin ve eski h├╝k├╝ml├╝lerin kendi i┼čini kurmalar─▒, ├Âz├╝rl├╝n├╝n i┼č bulmas─▒n─▒ sa─člayacak destek teknolojileri, ├Âz├╝rl├╝n├╝n i┼če yerle┼čtirilmesi, i┼če ve i┼č yerine uyumunun sa─članmas─▒ ve bu gibi projelerde kullan─▒l─▒yor.

Engelli ├žal─▒┼čt─▒rmayan i┼čveren veya i┼čveren vekiline ├žal─▒┼čt─▒rmad─▒─č─▒ her engelli ve ├žal─▒┼čt─▒rmad─▒─č─▒ her ay i├žin ge├žen y─▒l bin 700 lira idari para cezas─▒ uyguland─▒. Ceza miktar─▒ bu y─▒l bin 832 liraya ├ž─▒kt─▒.

─░┼čverenler, engelli ├žal─▒┼čt─▒rma zorunlulu─čuna uymad─▒klar─▒ i├žin ge├žen y─▒l 32 milyon 884 bin 762,62 lira idari para cezas─▒yla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒.

─░┼čverenin verdi─či talep i├žin g├Âr├╝┼čmeye kat─▒lacak engelli bulunamamas─▒, hi├žbir engellinin g├Âr├╝┼čmeye gelmemesi veya g├Âr├╝┼čmeye kat─▒lan engellinin i┼či reddetmesi nedeniyle engelli a├ž─▒─č─▒n─▒n kapat─▒lamamas─▒ durumunda ise herhangi bir idari para cezas─▒ uygulanmad─▒.

G├Âksel Y─▒ld─▒r─▒m – AA

Amerika ve Avrupa gibi geli┼čmi┼č ├╝lkelerde engelli ve ya┼čl─▒lar hayat─▒n i├žinde

Amerika ve Avrupa gibi geli┼čmi┼č ├╝lkelerde engelli ve ya┼čl─▒lar─▒n soka─ča ├ž─▒karak ya┼čama dahil oldu─čunu
ifade eden Prof. Dr. Ay┼čeg├╝l Ataman, T├╝rkiye’de ise engelli ve ya┼čl─▒lar─▒n ├Âtekile┼čtirilerek adeta ev hapsine al─▒nd─▒─č─▒n─▒ vurgulad─▒.

Sokaklarda eskisi kadar engelli ve ya┼čl─▒ g├Ârmenin ├žok zor oldu─čunu anlatan Prof. Dr. Ataman, “Amerika ve Avrupa engellilerini ├Âtekile┼čtirmek yerine topluma entegre etmeyi denemi┼č ve ba┼čarm─▒┼čt─▒r. Engelliyi de bir t├╝ketici olarak g├Ârm├╝┼č ve onlara modern tekerlekli sandalyeler, y├╝r├╝yen bantlar, ├Âzel klozetler ├╝retmi┼č. Sokaklarda e─člence mekanlar─▒nda hep engelliler yer almakta ve onlara e┼čit haklar sunulmakta. Bizde ise sokaklarda engelli yada ya┼čl─▒ g├Ârmek neredeyse imkans─▒z hale geldi. Tek t├╝k engellilere ise ac─▒narak, korkularak, aman tahtaya vur denilerek bak─▒l─▒yor. Yarat─▒lan─▒ sev yaratandan ├Ât├╝r├╝ diye herkesi kucaklayan bir medeniyetten bug├╝n ise yarat─▒lan─▒ gene yaratan─▒n verdi─či kusurdan ├Ât├╝r├╝ eve hapsediyor ve ├Âtekile┼čtiriyoruz. Oysa daha yak─▒n d├Âneme kadar ya┼čl─▒lar toplumun bilge ki┼čileri, engelliler ise toplumun ├╝reten birer par├žas─▒yd─▒” diye konu┼čtu.

Kad─▒k├Ây Gaziantepliler Derne─či taraf─▒ndan engellilerin ├Âzel e─čitim g├Ârd├╝─č├╝ okullar─▒n a├ž─▒lmas─▒ ve Alt─▒ Nokta K├Ârler Derne─činin kurulmas─▒nda ├Ânc├╝l├╝k eden Rahmetli Do├ž Dr. Mitat En├ž’in an─▒s─▒na panel d├╝zenlendi. Kad─▒k├Ây Cadde Bostan K├╝lt├╝r Merkezinde D├╝zenlenen panele ├žok say─▒da akademisyen ve ─░stanbul’da ya┼čayan Gaziantepliler kat─▒ld─▒. Panelde konu┼čan Gazi ├ťniversitesi ├ľ─čretim g├Ârevlisi Prof. Dr. Ay┼čeg├╝l Ataman, yak─▒n zamana kadar bilge ki┼či, ak─▒l dan─▒┼č─▒lan sayg─▒ g├Âsterilen ki┼či olarak an─▒lan ya┼čl─▒lar─▒n toplumdan izole edildi─čini belirterek, “Modern huzurevleri yapt─▒k, ya┼čl─▒lara maa┼č ba─člad─▒k, evde bak─▒m hizmeti verdik. Maa┼č─▒n─▒ aya─č─▒na g├Ât├╝rd├╝k. 65 ya┼č ├╝st├╝ne otob├╝sleri, trenleri, u├žaklar─▒ yar─▒ fiyat─▒na verdik. Ama otelde kalmak istediklerinde ak─▒l sa─čl─▒─č─▒ raporu istedik. Bug├╝n meclisin yar─▒s─▒ 65 ya┼č ve ├╝st├╝nde. O halde her oturum ├Âncesi meclisten ak─▒l sa─čl─▒─č─▒ raporu istemek de vatanda┼č─▒n hakk─▒ olmal─▒. 65 ya┼č─▒ndan sonra devlet sana ak─▒l sa─čl─▒─č─▒n yetersiz art─▒k emekli olmal─▒s─▒n diyor. Fakat ├Âzel sekt├Ârde ├žal─▒┼čmak istersen veya ├╝lkeyi y├Ânetmek istersen ak─▒l sa─čl─▒─č─▒n gayet yerinde diyor. Ya┼čl─▒lar─▒n hayat─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rmak, onlar─▒ rahat ettirmek isterken asl─▒nda fark─▒nda olmadan onlar─▒ toplumdan izole ettik” diye konu┼čtu.

├ľtekile┼čtirme ve toplumdan uzakla┼čt─▒rma hatas─▒n─▒n daha k├╝├ž├╝k ya┼člarda ba┼člad─▒─č─▒n─▒n alt─▒n─▒ ├žizen Ataman, “Eskiden k├Âylerde K├Âr Mustafa, Topal Ahmet, Sa─č─▒r Mehmet derdik ama asla toplumdan ├╝retimden g├╝nl├╝k hayattan uzakla┼čt─▒rmazd─▒k. Herkesin bir g├Ârevi vard─▒. Deliler sakatlar asla d─▒┼članmazd─▒. Onlarla sohbet edilir, yemek verilir, fikri al─▒n─▒rd─▒. Ama bug├╝n ise hepsi eve hapsedildi. Engelli ve ya┼čl─▒lar─▒n d─▒┼č─▒nda kanser veya di─čer hayati risk ta┼č─▒yan hastalar─▒ da toplumdan uzakla┼čt─▒rd─▒k. Onlara moral olmak yerine aman tahtaya vur bizden uzak olsun deyip kendi ba┼člar─▒na ├Âlmelerini istedik. 5 ya┼č─▒na kadar ├žocuklar oyun arkada┼č─▒ olarak engelli sa─čl─▒kl─▒ insan hayvan ayr─▒m─▒ yapm─▒yor. Kendisiyle oynayan herkesi seviyor. Ne zaman ki engelli biriyle oynarken annesi o ├žocu─ča ac─▒yan g├Âzlerle bakmaya ba┼čl─▒yor, ├žocuk da engelliyi ├Âtekile┼čtirip kendinden uzakla┼čt─▒r─▒yor” dedi.

Panelde konu┼čan Gazi ├ťniversitesi ara┼čt─▒rma g├Ârevlisi Mahmut ├çiti de ┼ču anda Rahmetli Mitat En├ž’in ├žabalar─▒ sayesinde T├╝rkiye’de 14 k├Ârler okulu bulundu─čunu belirterek, buna ra─čmen hala engellileri kabul etmeyen ├╝niversite ve liseler bulundu─čunu, engellilerin topluma entegre olmas─▒ ve hayat─▒n her alan─▒nda yer alarak ├╝retime dahil olmas─▒ gerekti─čini s├Âyledi. Kendisi De g├Ârme engelli olan Bo─čazi├ži ├ťniversitesi ├ľ─čretim g├Ârevlisi Engin Y─▒lmaz da “Daha d├╝ne kadar engellilerin okudu─ču okullar sa─čl─▒k bakanl─▒─č─▒na ba─čl─▒yd─▒. Derslere beyaz ├Ânl├╝kl├╝ hem┼čireler ve doktorlar girerdi. Engellilik bir hastal─▒k de─čildir. Bunu herkes anlamal─▒” dedi.

Panelde, Kad─▒k├Ây Gaziantepliler Derne─či Ba┼čkan─▒ ─░smet En├ž ve Zeynep En├ž Sinkil de Rahmetli Mitat En├ž’in hayat─▒n─▒ ve ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ anlatt─▒. Programda Hulusi Babal─▒k ve Damla ├çeki├ž’in sundu─ču Tamburi ve Viyolonsel dinletisi dinleyenlerin be─čenisini toplad─▒. Anma program─▒n─▒n an─▒s─▒na kat─▒l─▒mc─▒lara plaket verildi.

Engelli Maa┼č─▒ Almak ─░├žin G├╝ncel 2013

engelli haklar─▒Bak─▒ma ihtiyac─▒ olan engellilerin bak─▒m─▒n─▒n evde yap─▒lmas─▒ halinde hastan─▒n bak─▒m─▒n─▒ yapanlara devlet taraf─▒ndan maddi yard─▒m yap─▒l─▒yor.Engelli yak─▒n─▒n─▒n bu uygulamadan yararlana bilmesi i├žin, engellinin ya┼čad─▒─č─▒ evde ya┼čayan ki┼čilerin her ne ┼čekilde olursa olsun her t├╝rl├╝ gelirleri toplam─▒n─▒n (ev halk─▒ say─▒s─▒na b├Âl├╝nmek suretiyle ) elde edilen ki┼či ba┼č─▒na d├╝┼čen miktar─▒ rakam─▒n─▒n net asgari ├╝cretin ├╝├žte ikisinden daha az olmas─▒ ├Ân ┼čartt─▒r.

├ľz├╝rl├╝ Bak─▒m Maa┼č─▒ Alma ┼×artlar─▒

Bu ┼čekilde olan (ve hastane raporuna g├Âre bak─▒m yard─▒m─▒ alacak derecede a─č─▒r engeli bulunan) engelli yak─▒n─▒ evde bak─▒m yard─▒m─▒ ad─▒ alt─▒nda ├╝creti alabilir. Bunun i├žin engelli ki┼činin sa─čl─▒k raporunda; ÔÇťA─č─▒r ├ľz├╝rl├╝ÔÇŁ k─▒sm─▒nda ÔÇťEvetÔÇŁ yazmas─▒ gerekmektedir.asgari ├╝cret netine ba─članm─▒┼č olmaktad─▒r. 2012 y─▒l─▒ ocak haziran d├Ânemi evde bak─▒m paras─▒ 634,65 TL temmuz Aral─▒k 2012 evde bak─▒m ├╝creti 673,30 TLÔÇÖdir.├ľz├╝rl├╝ maa┼č─▒ndan kimler yararlan─▒r.

 

├ľz├╝rl├╝ Bak─▒m Maa┼č─▒n─▒ Kimler Al─▒r

SGK den herhangi bir gelir almayan (SSK, emekli sand─▒─č─▒, ba─č kur) ki┼čiler ├Âz├╝rl├╝ maa┼č─▒ alabilir.├ľz├╝rl├╝ bak─▒m ├╝creti alabilmeniz i├žin ├Âz├╝rl├╝ olan ki┼činin ├Âz├╝rl├╝l├╝k oran─▒ en az %40 ve ├╝zerinde olmal─▒d─▒r.Sosyal g├╝venlik kurumuna prim ├Âdeyenler kesinlikle ├Âz├╝rl├╝ bak─▒m paras─▒ alamazlar. 2022 say─▒l─▒ kanunda belirlenen ├Âz├╝rl├╝ olma ve muhta├žl─▒k ┼čartlar─▒n─▒ ta┼č─▒yanlar ├Âz├╝rl├╝ bireyler bak─▒m maa┼č─▒ al─▒rlar.

E Devlet ├ľz├╝rl├╝ Bak─▒m Maa┼č─▒

Bak─▒ma muhta├ž ├Âz├╝rl├╝lere verilecek evde bak─▒m ├╝creti iki ki┼čiye yani kim bak─▒yorsa ona veriliyordur. Fakat engelli olan ve engelliye bakmakla sorumlu olan birey aras─▒nda kan ba─č─▒ olmal─▒ ve engelli ve ona bakan ki┼činin ayni evde olmas─▒ ┼čartt─▒r.Evde bak─▒m paras─▒ i├žin Sosyal Hizmet ─░l M├╝d├╝rl├╝─č├╝ne ba┼čvurabilirsiniz. Ba┼čvuru s─▒ras─▒nda talepte bulunan engelli ve yak─▒n─▒ndan baz─▒ gerekli evraklar laz─▒md─▒r bunlar─▒ da a├ž─▒klayal─▒m.

├ľz├╝rl├╝ Bak─▒m Maa┼č─▒ Evraklar─▒

Gereken evraklar

T.C. Kimlik numaras─▒ beyan─▒

Sa─čl─▒k Kurulu Raporu

Bakmakla y├╝k├╝ml├╝ olunan bireyler kapsam─▒ndaki ki┼čilerin gelir ve mal durumuna ili┼čkin yaz─▒l─▒ beyan─▒ yani dilek├žesi ve taahh├╝d├╝ ile beyan─▒n i├žeri─čine dair belgeler

├çocuk i├žin gerekli ─░ki adet vesikal─▒k foto─čraf

Vukuatl─▒ n├╝fus ├Ârne─či,

Varsa ├Â─črenim durumunu g├Âsterir belge

Tapudan al─▒nacak e┼čler ad─▒na ev kay─▒t bilgisi

Engellinin vasisi varsa, vesayete ve vasi atanmas─▒na ili┼čkin mahkeme karar─▒

Engellinin vasisi var ise, vesayete ve vasi atanmas─▒na ili┼čkin mahkeme karar─▒

Anne baban─▒n bo┼čanm─▒┼č olmas─▒ h├ólinde, bo┼čand─▒─č─▒n─▒ belirten mahkeme karar─▒

─░l Sosyal Hizmetler M├╝d├╝rl├╝─č├╝ne gerekli olan belgelerle yapaca─č─▒n─▒z ba┼čvurunun ard─▒ndan, ilgililer gelerek bak─▒m─▒n yap─▒laca─č─▒ evi ve aileyi inceleyecektir.Yap─▒lan incelemenin ard─▒ndan yap─▒lacak yard─▒m miktar─▒ belirlenir.─░nceleme sonucunda e─čer olumsuz rapor d├╝zenlenirse, kurumdan bir ay i├žinde ba┼čvuru sahibine iletilir.

├ľz├╝rl├╝ Bak─▒m─▒ndan yararlanma ┼čartlar─▒

 

Art─▒k bak─▒ma muhta├ž bir engellinin kim taraf─▒ndan nas─▒l ve hangi ┼čartlarda bak─▒laca─č─▒ konusu ├ž├Âz├╝me kavu┼čturulmaktad─▒r.

Bak─▒m hizmetleri, evde bak─▒m veya kurum bak─▒m─▒ modelleriyle sunulabilir. ├ľncelikle ki┼činin sosyal ve fiziksel ├ževresinden ayr─▒lmaks─▒z─▒n hizmetin sunulmas─▒ esas al─▒n─▒r. (MADDE 9)

2007 y─▒l─▒nda devlet, 65 bin engellinin bak─▒m─▒n─▒n sa─članmas─▒n─▒ hedeflemektedir. Her bir engelli i├žin evde bak─▒mda, ailesi veya akrabalar─▒na ayl─▒k 419 YTL, ├Âzel bak─▒m merkezlerinde bak─▒mda ise 838 YTL ├Âdenecektir.

Bir ├Ânceki Bak─▒m Hizmetleri Y├Ânetmeli─činde bu hizmetten yararlanmak i├žin ┼čartlar a─č─▒r tutulmu┼čtu. Bak─▒ma muhta├ž engellinin sosyal g├╝vencesi olmayacakt─▒ ve ayr─▒ca ayl─▒k geliri kendisinin veya ailesinin 69 YTL ÔÇśden fazla olmayacakt─▒. Ancak bu ┼čartlar─▒ ta┼č─▒yan engelli say─▒s─▒ ├žok az oldu─ču ve esas yararlanmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝len kitleye ula┼č─▒lamad─▒─č─▒n─▒ g├Âren yetkililer, bu y├Ânetmelikte de─či┼čikli─če gitme karar─▒ alm─▒┼č olup, Meclis Sa─čl─▒k ve Sosyal ─░┼čler Komisyonunda verilen bir ├Ânerge ile Bak─▒m Hizmetleri Y├Ânetmeli─činde de─či┼čiklik yapm─▒┼čt─▒r. Bu de─či┼čiklik kabul edilip yasala┼čm─▒┼čt─▒r.

─░lk etapta 65 bin bak─▒ma muhta├ž engellinin yararlanmas─▒ ├Âng├Âr├╝lmektedir. Bu de─či┼čikli─če g├Âre sosyal g├╝vencesi olsun olmas─▒n, aileÔÇÖde ki┼či ba┼č─▒na d├╝┼čen gelir miktar─▒ asgari ├╝cretin 3/2 sinÔÇÖden fazla de─čilse bu imkandan yararlanacakt─▒r. Bir ba┼čka deyi┼čle, ailenin gelirleri topland─▒ktan sonra aileÔÇÖde ka├ž ki┼či varsa, ki┼či say─▒s─▒na b├Âl├╝necek ve ├ž─▒kan miktar 274 YTL ÔÇśden fazla olmayacak. ├ľrnek olarak, emekli ayl─▒─č─▒ alan bir baban─▒n engelli ├žocu─ču dahil aileÔÇÖsinde 5 ki┼či oldu─čunu d├╝┼č├╝nelim. Emekli ayl─▒─č─▒ 600 YTL olsun; bu miktar─▒ ki┼či say─▒s─▒na b├Âld├╝─č├╝m├╝zde ki┼či ba┼č─▒ d├╝┼čen miktar 120 YTL olmaktad─▒r. Dolay─▒s─▒ ile sosyal g├╝vencesi olsa da olmasa da bu aile bak─▒m hizmetlerinden yararlanacakt─▒r.

Bak─▒m Hizmetleri Evde ve Kurumda Bak─▒m olmak ├╝zere iki t├╝rl├╝ yap─▒lacakt─▒r. Bu hizmetten yararlanacak bak─▒ma muhta├ž engellinin A─č─▒r Engelli olmas─▒ ve hayat─▒n─▒ ba┼čkas─▒n─▒n yard─▒m─▒ olmadan devam ettiremeyecek ┼čekilde olmas─▒ gerekmektedir. A─č─▒r engelli olmayanlar bu hizmetten yararlanamayacaklard─▒r. Bu hizmetten yararlanmak isteyen engeli birey ve yak─▒nlar─▒ Samsun Sosyal Hizmetler ─░l M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖne ba┼čvurup, bu hizmetten yararlans─▒nlar.

Bu haktan yararlanmak i├žin ├Âncelikle heyet raporu veren hastanelerden ÔÇť A─č─▒r EngelliÔÇŁ k─▒sm─▒nda EVET yazan bir heyet raporu almak gerekiyor. Sonras─▒nda di─čer belgelerle birlikte ─░llerdeki Sosyal Hizmetler ─░l M├╝d├╝rl├╝─č├╝ÔÇÖne m├╝racaat edip s─▒raya girmesi gerekmektedir. Tabi├« ki al─▒nan heyet raporu tek ba┼č─▒na yeterli de─čildir. Heyet raporunda A─č─▒r engelli k─▒sm─▒nda Evet yazabilir; ama bunun yan─▒nda y├Ânetmelikte belirtilen ┼čekilde ba┼čkas─▒n─▒n yard─▒m─▒ olmadan hayat─▒n─▒ devam ettiremeyecek ┼čekilde bak─▒ma muhta├ž olmas─▒; yani tuvaletini, yemesini, i├žmesini giyinmesini ba┼čka biri olmadan yapamayan, yine tek ba┼čkas─▒ olmadan d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kamayan, dola┼čamayan ┼čekilde olmas─▒ gerekmektedir. ├ľrnek verirsek kimler bu guruba girmektedir; yani hangi engelli guruplar─▒ bu kapsam i├žindedir?

├ľzellikle Otistik ├çocuklar─▒n tamam─▒, Orta Dereceli Zihinsel Engellilerin bir k─▒sm─▒, A─č─▒r Dereceli Zihinsel Engellilerin tamam─▒, Birden Fazla Engeli olanlar─▒n b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝, Tekerlekli Sandalyedeki engellilerin tamam─▒, Omurilik Fel├žlilerin tamam─▒, Cerebral Palsy Olanlar─▒n ayn─▒ zamanda Spastik Olanlar─▒ yani iki engeli olanlar bu guruba girmektedir. Bu ki┼čileri di─čer ┼čartlar─▒ da ta┼č─▒malar─▒ ┼čart─▒ ile bakan ki┼čiye ( 3. derece akrabaya kadar herhangi biri bu bak─▒m i┼čini yapabilir) ayl─▒k 419 YTL devlet bak─▒m ├╝creti ├Âdeyecektir.

 

Bu durumda en fazla Evde Bak─▒m Hizmeti uygulanaca─č─▒ i├žin, engelli bireye kim bakarsa baks─▒n, bu belirlenen miktar bak─▒m hizmetini yapan ki┼čiye ├Âdenecektir. Yani bu ki┼či engel bireyin anne-babas─▒ olabilece─či gibi karde┼či, halas─▒, teyzesi, kom┼čusu v.b. olabilecektir. Ancak bu bak─▒m hizmeti denetimli olacak ve belli bir program dahilinde yap─▒lacakt─▒r. ─░lk olarak engelli birey i├žin bir Bak─▒m Plan─▒ haz─▒rlanacakt─▒r. Bu planda g├╝nl├╝k, haftal─▒k ve ayl─▒k yap─▒lacak b├╝t├╝n bak─▒m hizmetleri yer alacakt─▒r. T─▒rnak kesiminden temizli─če, beslenmeden gezi plan─▒na da kadar he ┼čey belirtilecektir. Bu hizmetler ayr─▒ca SH├çEK b├╝nyesindeki Sosyal Hizmet Uzmanlar─▒ taraf─▒ndan yerinde denetlenecektir.

Bunun yan─▒nda a─č─▒r engellilere y├Ânelik ├ľzel Bak─▒m Merkezleri y├Ânetmeli─či yay─▒mlanarak y├╝r├╝rl├╝─če girmi┼čtir. Bununla birlikte aileler isterlerse ├žocuklar─▒n─▒n bu merkezlerde bak─▒lmas─▒n─▒ talep edebileceklerdir. Bunun kar┼č─▒l─▒─č─▒nda devlet bu merkezlere ayl─▒k 2 net asgari ├╝cret yani 838 YTL ├Âdeyecektir. Bu bak─▒m 24 saat s├╝reli olup her ┼čeyden bak─▒m merkezi sorumludur. Ayr─▒ca tam g├╝nl├╝ bak─▒m─▒n yan─▒ s─▒ra aile e─čer isterse a─č─▒r engelli ├žocu─čunun bu merkezlerde g├╝nde 4 ile 8 saat aras─▒nda bak─▒lmas─▒n─▒ da talep edebilir; bu durumda devletin ├Âdeyece─či ├╝cret de─či┼čmektedir. Yine engelli bireyin kendisi veya ailesi ├ľzel Bak─▒m Merkezinden bak─▒c─▒n─▒n eve gelip orada kendisini bakmas─▒n─▒ da talep edebilir; bu durumda ├╝cret bu bak─▒m merkezine ├Âdenecektir.

Engellilere ve ailelerine hay─▒rl─▒ olsun.

 

─░stenecek belgeler

Ba┼čvuruda, bak─▒ma muhta├ž ├Âz├╝rl├╝den, ailesinden veya yasal temsilcisinden a┼ča─č─▒daki belgeler istenir.

a) Sa─čl─▒k kurulu raporu,

b) Vukuatl─▒ n├╝fus kay─▒t ├Ârne─či,
c) ikametg├óh belgesi,(├çocuk ve bakan ki┼či)
d) ├çocuk i├žin 2 resim

e) SSK-Emekli Sand─▒─č─▒-Ba─čkur kurumlar─▒ndan al─▒nacak gelir beyan─▒ bilgileri
f) E┼čler bo┼čanm─▒┼č ise bo┼čanma belgesi

g) Bak─▒m─▒ yapacak ki┼činin dilek├žesi

h) Tapudan al─▒nacak e┼čler ad─▒na ev kay─▒t bilgileri

 

 

 

KAYNAK├çA: 30 Temmuz 2006 Tarih ve 26244 Say─▒l─▒ Bak─▒ma Muhta├ž ├ľz├╝rl├╝lere Y├Ânelik ├ľzel Bak─▒m Merkezleri Y├Ânetmeli─či

Birle┼čmi┼č Milletler ├ľz├╝rl├╝ Engelli S├Âzle┼čmesi

 

Giri┼č

─░┼čbu S├Âzle┼čme’ye Taraf Olan Devletler,

(a) Birle┼čmi┼č Milletler ┼×art─▒’n─▒n d├╝nyada ├Âzg├╝rl├╝k, adalet ve bar─▒┼č─▒n temeli olarak kabul etti─či ve insanl─▒k ailesine mensup t├╝m bireylerin do─ču┼čtan sahip oldu─ču onur, de─čer ve e┼čit ve devredilmez haklar─▒ ak─▒lda tutarak ,

(b) Birle┼čmi┼č Milletler’in ─░nsan Haklar─▒ Evrensel Beyannamesi ve Uluslar aras─▒ ─░nsan Haklar─▒ S├Âzle┼čmesi ile tan─▒nan hak ve ├Âzg├╝rl├╝klere herhangi bir ayr─▒mc─▒l─▒─ča u─čramaks─▒z─▒n herkesin sahip oldu─čunu kabul ve ilan etti─čini g├Âz ├Ân├╝nde bulundurarak ,

(c) T├╝m insan haklar─▒n─▒n ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerin evrensel, b├Âl├╝nmez, birbiriyle ba─člant─▒l─▒ ve kar┼č─▒l─▒kl─▒ ba─č─▒ml─▒ olma niteli─či ile ├Âz├╝rl├╝ bireylerin bu haklardan herhangi bir ayr─▒mc─▒l─▒─ča u─čramaks─▒z─▒n yararlanmalar─▒n─▒n g├╝vence alt─▒na al─▒nmas─▒ gereklili─čini teyit ederek ,

(d) Uluslararas─▒ Ekonomik, Sosyal ve K├╝lt├╝rel Haklar S├Âzle┼čmesi’ni, Uluslararas─▒ Medeni ve Siyasi Haklar S├Âzle┼čmesi’ni, Her T├╝rl├╝ Irk Ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒n─▒n Ortadan Kald─▒r─▒lmas─▒na ─░li┼čkin Uluslararas─▒ S├Âzle┼čme’yi, Kad─▒nlara Kar┼č─▒ Her T├╝rl├╝ Ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒n ├ľnlenmesine ─░li┼čkin Uluslararas─▒ S├Âzle┼čme’yi, ─░┼čkence ve Di─čer ─░nsanl─▒k D─▒┼č─▒ veya K├╝├ž├╝lt├╝c├╝ Muamele veya Cezaya Kar┼č─▒ S├Âzle┼čme’yi, ├çocuk Haklar─▒ S├Âzle┼čmesi’ni ve Uluslararas─▒ G├Â├žmen ─░┼č├žilerin ve Aile Bireylerinin Korunmas─▒ S├Âzle┼čmesi’ni ak─▒lda tutarak ,

(e) ├ľz├╝rl├╝l├╝─č├╝n evrilen bir kavram oldu─čunu ve ├Âz├╝rl├╝l├╝k durumunun, yoksunlu─ču olan ki┼čilerin topluma di─čer bireyler ile birlikte e┼čit ko┼čullarda tam ve etkin kat─▒l─▒m─▒n─▒ engelleyen tutumlar ve ├ževre ko┼čullar─▒n─▒n etkile┼čiminden kaynakland─▒─č─▒ ger├že─čini kabul ederek ,

(f) ├ľz├╝rl├╝ler i├žin D├╝nya Eylem Program─▒ ve ├ľz├╝rl├╝ler i├žin F─▒rsat E┼čitli─činin Sa─članmas─▒na Y├Ânelik Standart Kurallar’da yer alan ilke ve politika ├Ânerilerinin ├Âz├╝rl├╝lere f─▒rsat e┼čitli─či sa─članmas─▒na y├Ânelik ulusal, b├Âlgesel ve uluslararas─▒ d├╝zeyde politikalar─▒n, planlar─▒n, programlar─▒n ve eylemlerin geli┼čtirilmesi, tasarlanmas─▒ ve de─čerlendirilmesine katk─▒s─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurarak ,

(g) ├ľz├╝rl├╝l├╝─če ili┼čkin konular─▒n s├╝rd├╝r├╝lebilir kalk─▒nmayla ilgili stratejilerin ayr─▒lmaz bir par├žas─▒ olarak ele al─▒nmas─▒ gere─čini vurgulayarak ,

(h) Bir ki┼činin ├Âz├╝rl├╝ oldu─ču i├žin ayr─▒mc─▒l─▒─ča maruz kalmas─▒n─▒n her bireyin do─ču┼čtan sahip oldu─ču insanl─▒k onuru ve de─čerinin de ihlal edilmesi anlam─▒na geldi─čini kabul ederek,

(i) Bunun yan─▒ s─▒ra , ├Âz├╝rl├╝ bireylerin ├že┼čitlili─čini kabul ederek ,

(j) Daha yo─čun deste─če ihtiyac─▒ olan ├Âz├╝rl├╝ler dahil olmak ├╝zere, t├╝m ├Âz├╝rl├╝ler i├žin insan haklar─▒n─▒n g├╝├žlendirilmesi ve korunmas─▒ gereklili─čini kabul ederek ,

(k) ├çe┼čitli tedbirler ve ara├žlar─▒n varl─▒─č─▒na ra─čmen ├Âz├╝rl├╝ ki┼čilerin topluma e┼čit bireyler olarak kat─▒lmalar─▒ ├Ân├╝ndeki engellerin halen daha varolmaya devam etti─či ve d├╝nyan─▒n her yerinde ├Âz├╝rl├╝ bireylerin insan haklar─▒ ihlallerine maruz kald─▒klar─▒ ger├že─činden kayg─▒ duyarak ,

(l) ├ľzellikle geli┼čmekte olan ├╝lkeler ba┼čta olmak ├╝zere t├╝m ├╝lkelerde ├Âz├╝rl├╝lerin ya┼čam ko┼čullar─▒n─▒n geli┼čtirilmesinde uluslararas─▒ i┼čbirli─činin ├Âneminin bilincinde olarak ,

(m) ├ľz├╝rl├╝lerin toplumun refah ve ├že┼čitlili─čine yapt─▒klar─▒ ve yapabilecekleri katk─▒y─▒ ve ├Âz├╝rl├╝leri insan haklar─▒n─▒ ve temel ├Âzg├╝rl├╝kleri tam kullanmaya ve topluma tam kat─▒lmaya te┼čvik etmenin onlar─▒n toplumsal aidiyetlerine, toplumun insani, sosyal ve ekonomik y├Ânden kalk─▒nmas─▒na ve yoksullu─čun azalmas─▒na katk─▒da bulunaca─č─▒n─▒ kabul ederek ,

(n) Kendi se├žimlerini yapma ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ de dahil olmak ├╝zere ├Âz├╝rl├╝lerin bireysel ├Âzerkli─činin ve ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒n ├Ânemini kabul ederek ,

(o) ├ľz├╝rl├╝lerin kendilerini do─črudan ilgilendirenler de d├óhil olmak ├╝zere politika ve programlarla ilgili karar alma s├╝re├žlerine etkin olarak kat─▒labilmeleri gerekti─čini dikkate alarak ,

(p) Irk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal ya da ba┼čka fikir, ulusal, etnik veya toplumsal k├Âken, m├╝lkiyet, do─čum, ya┼č veya ba┼čka bir stat├╝ bak─▒m─▒ndan birden fazla nedene dayal─▒ olarak ve bu nedenle daha a─č─▒rla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č bir ayr─▒mc─▒l─▒─ča maruz kalan ├Âz├╝rl├╝lerin kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ zor ko┼čullardan kayg─▒ duyarak ,

(q) ├ľz├╝rl├╝ kad─▒nlar─▒n ve k─▒zlar─▒n hem ev i├žinde hem de ev d─▒┼č─▒nda ┼čiddete u─čramaya, yaralanmaya veya istismara, ihmale, ihmalkar muameleye, k├Ât├╝ muameleye veya s├Âm├╝r├╝ye kar┼č─▒ daha b├╝y├╝k bir risk alt─▒nda olduklar─▒ ger├že─činin fark─▒nda olarak ,

(r) ├ľz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n di─čer ├žocuklarla e┼čit ko┼čullar alt─▒nda t├╝m insan haklar─▒ndan ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerden tam olarak yararlanmas─▒ gere─čini kabul ederek ve bu ba─člamda ├çocuk Haklar─▒ S├Âzle┼čmesi’ne Taraf Devletlerin ├╝stlendi─či y├╝k├╝ml├╝l├╝kleri yeniden hat─▒rlatarak ,

(s) ├ľz├╝rl├╝lerin insan hak ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerinden tam yararlanmas─▒n─▒ te┼čvike y├Ânelik ├žabalar─▒n toplumsal cinsiyet perspektifini de i├žermesi gerekti─čini vurgulayarak,

(t) ├ľz├╝rl├╝lerin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunun yoksulluk ko┼čullar─▒nda ya┼čad─▒─č─▒n─▒n alt─▒n─▒ ├žizerek ve bu bak─▒mdan, yoksullu─čun ├Âz├╝rl├╝ler ├╝zerindeki olumsuz etkisine dikkat ├žekmenin kritik ├Ânemini kabul ederek ,

(u) ┼×art’ta yer alan ama├ž ve ilkelere sayg─▒ ├╝zerine kurulu bar─▒┼č ve g├╝venlik ortam─▒n─▒n ve y├╝r├╝rl├╝kteki insan haklar─▒ belgelerine riayet edilmesinin ├Âzellikle silahl─▒ ├žat─▒┼čma ve i┼čgal ko┼čullar─▒nda ├Âz├╝rl├╝lerin korunmas─▒ i├žin vazge├žilmez oldu─čunu ak─▒ldan ├ž─▒karmayarak ,

(v) ├ľz├╝rl├╝lerin t├╝m insan haklar─▒ndan ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerden eksiksiz yararlanmas─▒n─▒ sa─člamak i├žin fiziki, sosyal, ekonomik ve k├╝lt├╝rel ├ževreye, sa─čl─▒k ve e─čitim hizmetlerine, bilgiye ve ileti┼čime eri┼čimin ├Ânemini kabul ederek ,

(w) Di─čer bireylere ve ait oldu─ču topluma kar┼č─▒ g├Ârevleri bulunan bireyin Uluslararas─▒ ─░nsan Haklar─▒ S├Âzle┼čmesi’nde tan─▒mlanan haklar─▒n g├╝├žlendirilmesi ve bu haklara riayet edilmesi i├žin ├žaba g├Âsterme y├╝k├╝ml├╝l├╝─č├╝ alt─▒nda oldu─čunun fark─▒nda olarak ,

(x) Ailenin toplumun do─čal ve temel birimi oldu─ču ve toplum ve Devlet taraf─▒ndan korunmas─▒ gerekti─činin ve ├Âz├╝rl├╝lerin t├╝m insan haklar─▒ndan tam ve e┼čit ├Âl├ž├╝de yararlanabilmesinin sa─članabilmesi i├žin ├Âz├╝rl├╝ler ile aile bireylerinin mutlaka koruma ve destek almas─▒ gerekti─činin bilincinde olarak ,

(y) ├ľz├╝rl├╝lerin haklar─▒n─▒ ve onurunu g├╝├žlendiren ve koruyan kapsaml─▒ bir uluslararas─▒ s├Âzle┼čmenin ├Âz├╝rl├╝lerin a─č─▒r sosyal dezavantajlar─▒n─▒n ortadan kald─▒r─▒lmas─▒na ve onlar─▒n medeni, siyasi, ekonomik, sosyal ve k├╝lt├╝rel ortamlara e┼čit f─▒rsatlarla kat─▒l─▒m─▒n─▒n te┼čvik edilmesine, hem geli┼čen hem de geli┼čmekte olan ├╝lkelerde ├Ânemli bir katk─▒ sa─člayaca─č─▒na ikna olarak,

A┼ča─č─▒daki h├╝k├╝mler ├╝zerinde anla┼čmaya varm─▒┼člard─▒r:

Madde 1

Ama├ž

Bu S├Âzle┼čme’nin amac─▒, ├Âz├╝rl├╝lerin t├╝m insan hak ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerinden tam ve e┼čit ┼čekilde yararlanmas─▒n─▒ te┼čvik etmek, korumak ve sa─člamak ve varl─▒klar─▒na i├žkin onura sayg─▒y─▒ g├╝├žlendirmektir.

├ľz├╝rl├╝ kavram─▒ di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda topluma tam ve etkin bir ┼čekilde kat─▒l─▒mlar─▒n─▒n ├Ân├╝nde engel te┼čkil eden uzun s├╝reli fiziksel, zihinsel, d├╝┼č├╝nsel ya da alg─▒sal bozuklu─ču bulunan ki┼čileri i├žermektedir.

Madde 2

Tan─▒mlar

─░┼čbu S├Âzle┼čme’nin ama├žlar─▒ a├ž─▒s─▒ndan;

ÔÇŁ─░leti┼čimÔÇŁ eri┼čilebilir bilgi ve ileti┼čim teknolojisi dahil dilleri, metin g├Âsterimini, Braille alfabesi kullanarak ve dokunarak ileti┼čimi, b├╝y├╝k harflerle bask─▒y─▒, yaz─▒l─▒, i┼čitsel ve eri┼čilebilir ├žoklu medyay─▒, sade dili, normal okumay─▒, beden dilini, di─čer t├╝r, bi├žem ve ara├žlarla ger├žekle┼čen ileti┼čimi i├žermektedir;

ÔÇťDilÔÇŁ s├Âzl├╝ dili, i┼čaret dilini ve s├Âzl├╝ olmayan di─čer dilleri kapsamaktad─▒r;

ÔÇť ├ľz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ ayr─▒mc─▒l─▒kÔÇŁ siyasi, ekonomik, sosyal, k├╝lt├╝rel, medeni veya ba┼čka herhangi bir alanda insan hak ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerinin tam ve di─čerleri ile e┼čit ko┼čullar alt─▒nda kullan─▒lmas─▒ veya bunlardan yararlan─▒lmas─▒ ├Ân├╝nde ├Âz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ olarak ger├žekle┼čtirilen her t├╝rl├╝ ayr─▒m, d─▒┼člama veya k─▒s─▒tlamay─▒ kapsamaktad─▒r. ├ľz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ ayr─▒mc─▒l─▒k makul d├╝zenlemelerin ger├žekle┼čtirilmemesi dahil her t├╝rl├╝ ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ kapsar.

ÔÇťMakul d├╝zenlemeÔÇŁ , ├Âz├╝rl├╝lerin insan haklar─▒n─▒ ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerini tam ve di─čer bireylerle e┼čit ┼čekilde kullanmas─▒n─▒ veya bunlardan yararlanmas─▒n─▒ sa─člamak ├╝zere belirli bir durumda ihtiya├ž duyulan, ├Âl├ž├╝s├╝z veya a┼č─▒r─▒ bir y├╝k getirmeyen, gerekli ve uygun de─či┼čiklik ve d├╝zenlemeleri ifade eder.

ÔÇťEvrensel tasar─▒mÔÇŁ ├╝r├╝nlerin, ├ževrenin, programlar─▒n ve hizmetlerin ├Âzel bir ek tasar─▒ma veya d├╝zenlemeye gerek duyulmaks─▒z─▒n, m├╝mk├╝n oldu─čunca herkes taraf─▒ndan kullan─▒labilecek ┼čekilde tasarlanmas─▒d─▒r. ÔÇťEvrensel tasar─▒mÔÇŁ gerek duyuldu─ču takdirde baz─▒ ├Âz├╝rl├╝ gruplar─▒ i├žin ihtiya├ž duyulan yard─▒mc─▒ cihazlar─▒n tasar─▒m─▒ zorunlulu─čunu da d─▒┼člamayacakt─▒r.

Madde 3
Genel ─░lkeler

─░┼čbu S├Âzle┼čme ┼ču ilkelere dayanacakt─▒r:

(a) Kendi se├žimlerini yapma ├Âzg├╝rl├╝kleri ve ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ da kapsayacak ┼čekilde, ki┼čilerin varl─▒klar─▒na i├žkin olan insanl─▒k onuru ve bireysel ├Âzerkliklerine sayg─▒ g├Âsterilmesi;

(b) Ayr─▒mc─▒l─▒k yap─▒lmamas─▒;

(c) ├ľz├╝rl├╝lerin topluma tam ve etkin kat─▒l─▒mlar─▒n─▒n sa─članmas─▒;

(d) Farkl─▒l─▒klara sayg─▒ g├Âsterilmesi ve ├Âz├╝rl├╝lerin insan ├že┼čitlili─činin ve insanl─▒─č─▒n bir par├žas─▒ olarak kabul edilmesi;

(e) F─▒rsat e┼čitli─či;

(f) Eri┼čilebilirlik/ula┼č─▒labilirlik;

(g) Kad─▒n ve erkekler aras─▒nda e┼čitlik;

(h) ├ľz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n geli┼čim kapasitesine ve kendi kimliklerini koruyabilme haklar─▒na sayg─▒ duyulmas─▒.

Madde 4
Genel Y├╝k├╝ml├╝l├╝kler

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ herhangi bir ayr─▒mc─▒l─▒─ča izin vermeksizin t├╝m ├Âz├╝rl├╝lerin insan hak ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerinin eksiksiz olarak ya┼čama ge├žirilmesini sa─člamak ve ├Âz├╝rl├╝lerin hak ve ├Âzg├╝rl├╝klerini g├╝├žlendirmekle y├╝k├╝ml├╝d├╝r. Bu ama├ž do─črultusunda taraf Devletler ┼čunlar─▒ taahh├╝t etmektedir:

(a) Bu S├Âzle┼čme’de tan─▒nan haklar─▒n uygulanmas─▒ i├žin gerekli t├╝m yasal, idari ve di─čer tedbirleri almay─▒;

(b) Y├╝r├╝rl├╝kte mevcut, ├Âz├╝rl├╝ler aleyhinde ayr─▒mc─▒l─▒k te┼čkil eden yasalar, d├╝zenlemeler, gelenekler ve uygulamalar─▒ de─či┼čtirmek veya ortadan kald─▒rmak i├žin gerekli olan, yasama faaliyetleri dahil uygun t├╝m tedbirleri almay─▒;

(c) T├╝m politika ve programlarda ├Âz├╝rl├╝lerin insan haklar─▒n─▒n korunmas─▒n─▒ ve g├╝├žlendirilmesini dikkate almay─▒;

(d) Bu S├Âzle┼čme’yle ba─čda┼čmayan eylemler veya uygulamalardan ka├ž─▒nmay─▒ ve kamu kurum ve kurulu┼člar─▒n─▒n bu S├Âzle┼čme’ye uygun davranmalar─▒n─▒ sa─člamay─▒;

(e) Ki┼čiler, ├Ârg├╝tler veya ├Âzel te┼čebb├╝slerin ├Âz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ ayr─▒mc─▒ uygulamalar─▒n─▒ engellemek i├žin gerekli t├╝m uygun tedbirleri almay─▒;

(f) Standartlar ve rehber ilkelerin geli┼čtirilmesinde S├Âzle┼čme’nin ikinci maddesi’nde tan─▒mland─▒─č─▒ gibi evrensel tasar─▒mdan yararlan─▒lmas─▒ ve ├Âz├╝rl├╝lerin ├Âzel ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak ├╝zere evrensel olarak tasarlanm─▒┼č ve m├╝mk├╝n oldu─čunca az de─či┼čikli─či ve d├╝┼č├╝k maliyeti gerektiren ├╝r├╝nler, hizmetler, ekipman ve tesislerin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒, geli┼čtirilmesi, temini ve kullan─▒labilirli─čini sa─člamay─▒ veya desteklemeyi;

(g) Maliyeti kar┼č─▒lanabilir teknolojilere ├Âncelik vererek bilgi ve ileti┼čim teknolojileri, hareket kolayla┼čt─▒r─▒c─▒ ara├žlar, yard─▒mc─▒ teknolojiler gibi ├Âz├╝rl├╝lere y├Ânelik yeni teknolojilerin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒, geli┼čtirilmesi, temini ve kullan─▒labilirli─čini sa─člamay─▒ veya desteklemeyi;

(h) ├ľz├╝rl├╝lere yeni teknolojiler dahil hareket kolayla┼čt─▒r─▒c─▒ ara├žlara, yard─▒mc─▒ teknolojilere ve bunlar─▒n beraberindeki di─čer yard─▒mc─▒ ve destekleyici hizmetler ile tesislere ili┼čkin eri┼čim bilgilerinin sa─članmas─▒,

(i) ├ľz├╝rl├╝lerle ├žal─▒┼čan meslek sahipleri ve y├Ânetici personelin bu S├Âzle┼čme’de tan─▒nan haklara ili┼čkin e─čitiminin geli┼čtirilmesi ve b├Âylece bu haklarla g├╝vence alt─▒na al─▒nan destek ve hizmetlerin iyile┼čtirilmesi;

2. Taraf Devletler ekonomik, sosyal ve k├╝lt├╝rel haklarla ilgili olarak kaynaklar─▒ ├Âl├ž├╝s├╝nde azami tedbirleri almay─▒ ve gerekti─činde uluslararas─▒ i┼čbirli─či ├žer├ževesinde ├Âz├╝rl├╝lerin bu haklardan tam olarak yararlanmas─▒n─▒ a┼čamal─▒ olarak sa─člamak i├žin i┼čbu S├Âzle┼čme’de yer alan ve uluslararas─▒ hukuka g├Âre derhal uygulanmas─▒ gereken y├╝k├╝ml├╝l├╝kleri yerine getirmeyi taahh├╝t eder.

3. Taraf Devletler i┼čbu S├Âzle┼čme’nin uygulanmas─▒n─▒ sa─člayacak yasalar ve politikalar─▒n geli┼čtirilmesi ve ya┼čama ge├žirilmesi ile ├Âz├╝rl├╝lere ili┼čkin di─čer karar alma s├╝re├žlerinde ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar da dahil olmak ├╝zere ├Âz├╝rl├╝lere onlar─▒ temsil eden ├Ârg├╝tler arac─▒l─▒─č─▒yla s├╝rekli dan─▒┼čacak ve etkin bir ┼čekilde bu s├╝rece dahil edeceklerdir.

4. Bu S├Âzle┼čme’deki hi├žbir h├╝k├╝m ├Âz├╝rl├╝ ki┼čilerin haklar─▒n─▒n sa─članmas─▒ bak─▒m─▒ndan daha elveri┼čli nitelikte olan ve taraf Devlet’in yasalar─▒nda veya taraf Devlet’in uymay─▒ taahh├╝t etti─či uluslararas─▒ hukuk kurallar─▒nda mevcut bulunan h├╝k├╝mleri etkilemeyecektir. Taraf Devletler’den herhangi birinin hukuka, s├Âzle┼čmelere, hukuki d├╝zenlemelere, gelene─če g├Âre y├╝r├╝rl├╝kte bulunan temel insan haklar─▒ndan herhangi birini i┼čbu S├Âzle┼čme’nin bu haklar─▒ ├Âng├Ârmedi─či veya daha dar kapsaml─▒ olarak ├Âng├Ârd├╝─č├╝ gerek├žesiyle k─▒s─▒tlamas─▒ veya k─▒smen de─či┼čtirmesi m├╝mk├╝n de─čildir.

5. Bu S├Âzle┼čme’nin h├╝k├╝mleri herhangi bir s─▒n─▒rlama veya istisnaya tabi olmaks─▒z─▒n federal devletlerin b├╝t├╝n b├Âlgelerinde uygulanacakt─▒r.

Madde 5
Ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒n Ortadan Kald─▒r─▒lmas─▒ ve E┼čitlik

1. Taraf Devletler herkesin hukuk ├Ân├╝nde ve kar┼č─▒s─▒nda e┼čit oldu─čunu ve ayr─▒mc─▒l─▒─ča u─čramaks─▒z─▒n hukuk taraf─▒ndan e┼čit korunma ve hukuktan e┼čit yararlanma hakk─▒na sahip oldu─čunu kabul eder.

2. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ her t├╝rl├╝ ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ yasaklayacak ve ├Âz├╝rl├╝lerin herhangi bir nedene dayal─▒ ayr─▒mc─▒l─▒─ča kar┼č─▒ e┼čit ve etkin bir ┼čekilde korunmas─▒n─▒ g├╝vence alt─▒na alacakt─▒r.

3. Taraf Devletler e┼čitli─či sa─člamak ve ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ ortadan kald─▒rmak ├╝zere ├Âz├╝rl├╝lere y├Ânelik makul d├╝zenlemelerin yap─▒lmas─▒ i├žin gerekli t├╝m ad─▒mlar─▒ atacakt─▒r.

4. ├ľz├╝rl├╝lerin fiili e┼čitli─čini h─▒zland─▒rmak veya sa─člamak i├žin gerekli ├Âzel tedbirler i┼čbu S├Âzle┼čme ama├žlar─▒ do─črultusunda ayr─▒mc─▒l─▒k olarak nitelendirilmeyecektir.

Madde 6

├ľz├╝rl├╝ Kad─▒nlar

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝ kad─▒nlar ile k─▒z ├žocuklar─▒n─▒n ├žoklu ayr─▒mc─▒l─▒─ča maruz kalmakta oldu─čunu kabul eder ve bu bak─▒mdan onlar─▒n t├╝m insan hak ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerinden tam ve e┼čit ko┼čullarda yararlanmalar─▒n─▒ sa─člamaya y├Ânelik tedbirleri al─▒rlar.

2. Taraf Devletler kad─▒nlar─▒n tam geli┼čimi, ilerlemesi ve g├╝├žlenmesini ve bu S├Âzle┼čme’de belirtilen insan hak ve temel ├Âzg├╝rl├╝klerini kullanmalar─▒n─▒ ve bunlardan yararlanmalar─▒n─▒ sa─člamak i├žin gerekli t├╝m tedbirleri alacaklard─▒r.

Madde 7

├ľz├╝rl├╝ ├çocuklar

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n di─čer ├žocuklarla e┼čit ko┼čullar alt─▒nda temel insan hak ve ├Âzg├╝rl├╝klerinin t├╝m├╝nden tam ve e┼čit olarak yararlanmas─▒n─▒ sa─člamak i├žin gerekli t├╝m tedbirleri alacakt─▒r.

2. ├ľz├╝rl├╝ ├žocuklarla ilgili t├╝m eylemlerde ├žocu─čun ├╝st├╝n yarar─▒n─▒n g├Âzetilmesine ├Âncelik verilecektir.

3. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n kendilerini etkileyen her konuda di─čer ├žocuklarla e┼čit ko┼čullar alt─▒nda g├Âr├╝┼člerini serbest├že ifade etme hakk─▒na sahip olmalar─▒n─▒, ya┼člar─▒ ve olgunluk seviyelerine g├Âre g├Âr├╝┼člerine ├Ânem verilmesini ve onlara bu hakk─▒n tan─▒nmas─▒ i├žin ├Âzr├╝ne ve ya┼č─▒na uygun destek sunulmas─▒n─▒ sa─člayacakt─▒r.

Madde 8
Fark─▒ndal─▒─č─▒n Art─▒r─▒lmas─▒

1. Taraf Devletler (a┼ča─č─▒daki ama├žlar─▒ ger├žekle┼čtirmek i├žin) acil, etkin ve uygun tedbirleri almay─▒ taahh├╝t ederler.

(a) Aile dahil toplumun her kesiminde ├Âz├╝rl├╝lere y├Ânelik fark─▒ndal─▒─č─▒n artt─▒r─▒lmas─▒ ve ├Âz├╝rl├╝lerin haklar─▒ ve insanl─▒k onurlar─▒na sayg─▒ duyulmas─▒n─▒ te┼čvik etmek;

(b) Ya┼čam─▒n her alan─▒nda ├Âz├╝rl├╝lere y├Ânelen kli┼čeler, ├Ânyarg─▒lar, incitici uygulamalar ile cinsiyet ve ya┼č temelli ayr─▒mc─▒ davran─▒┼člarla m├╝cadele etmek;

(c) ├ľz├╝rl├╝ bireylerin kapasiteleri ve katk─▒lar─▒na ili┼čkin fark─▒ndal─▒k yaratmak.

Bu amaca y├Ânelik tedbirler a┼ča─č─▒dakileri i├žermektedir:

(a) Toplumda fark─▒ndal─▒k yaratmaya y├Ânelik etkin kampanyalar─▒n tasarlanmas─▒, ba┼člat─▒lmas─▒ ve s├╝rd├╝r├╝lmesi:

(i) ├ľz├╝rl├╝ bireylerin haklar─▒n─▒n kabul edilebilirli─či konusunda toplumun e─čitimi;

(ii) ├ľz├╝rl├╝lere y├Ânelik olumlu yakla┼č─▒mlar─▒n ve toplumsal fark─▒ndal─▒─č─▒n art─▒r─▒lmas─▒;

(iii) ├ľz├╝rl├╝ bireylerin becerileri, meziyetleri ve yeteneklerinin i┼čyerlerine ve i┼č piyasas─▒na katk─▒s─▒n─▒n toplumca tan─▒nmas─▒n─▒ te┼čvik etmek;

(b) Erken ya┼čtan itibaren t├╝m ├žocuklar─▒n e─čitim sisteminin her a┼čamas─▒nda ├Âz├╝rl├╝ bireylerin insan haklar─▒na sayg─▒yla yakla┼čmas─▒n─▒ te┼čvik etmek;

(c) ├ľz├╝rl├╝lerin t├╝m kitle ileti┼čim ara├žlar─▒nda i┼čbu S├Âzle┼čme’nin amac─▒na uygun bir yakla┼č─▒mla tan─▒mlanmas─▒n─▒ cesaretlendirmek;

(d) ├ľz├╝rl├╝lere ve haklar─▒na ili┼čkin fark─▒ndal─▒─č─▒ art─▒r─▒c─▒ e─čitim programlar─▒n─▒ te┼čvik etmek.

Madde 9

Eri┼čebilirlik/Ula┼č─▒labilirlik

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin ba─č─▒ms─▒z ya┼čayabilmelerini ve ya┼čam─▒n t├╝m alanlar─▒na etkin kat─▒l─▒m─▒n─▒ sa─člamak ve ├Âz├╝rl├╝lerin di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullarda fiziki ├ževreye, ula┼č─▒ma, bilgi ve ileti┼čim teknolojileri ve sistemleri dahil olacak ┼čekilde bilgi ve ileti┼čim olanaklar─▒na, hem k─▒rsal ve hem de kentsel alanlarda halka a├ž─▒k di─čer tesislere ve hizmetlere eri┼čimini sa─člamak i├žin uygun tedbirleri alacaklard─▒r. Bu tedbirler eri┼čim ├Ân├╝ndeki engellerin tespitini ve ortadan kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ da i├žerecektir. Bu tedbirler a┼ča─č─▒da belirtilen yer ve hizmetler bak─▒m─▒ndan da ge├žerlidir:

(a) Binalar, yollar, ula┼č─▒m ara├žlar─▒ ve okullar, evler, sa─čl─▒k tesisleri ve i┼čyerleri dahil di─čer kapal─▒ ve a├ž─▒k tesisler;

(b) Elektronik hizmetler ve acil hizmetler de dahil olmak ├╝zere bilgi ve ileti┼čim ara├žlar─▒ ile di─čer hizmetler.

2. Taraf Devletler a┼ča─č─▒dakileri ger├žekle┼čtirmek i├žin de uygun tedbirleri alacaklard─▒r:

(a) Kamuya a├ž─▒k veya kamu hizmetine sunulan tesis ve hizmetlere eri┼čime ili┼čkin asgari standart ve rehber ilkelerin geli┼čtirilmesi, duyurulmas─▒ ve bunlara ili┼čkin uygulamalar─▒n izlenmesi;

(b) Kamuya a├ž─▒k tesisleri i┼čleten veya kamuya hizmet sunan ├Âzel giri┼čimlerin ├Âz├╝rl├╝lerin ula┼č─▒labilirli─čini her a├ž─▒dan dikkate almalar─▒n─▒n sa─članmas─▒;

(c) ─░lgili ki┼čilerin ├Âz├╝rl├╝lerin kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ ula┼č─▒labilirlik sorunlar─▒yla ilgili olarak e─čitilmesi;

(d) Kamuya a├ž─▒k binalar ve di─čer tesislerde Braille alfabesi ve anla┼č─▒lmas─▒ kolay bi├žimde i┼čaretlemeler yap─▒lmas─▒;

(e) Kamuya a├ž─▒k binalara ve tesislere eri┼čimi kolayla┼čt─▒rmak i├žin rehberler, okuyucular ve profesyonel i┼čaret dili terc├╝manlar─▒ dahil ├že┼čitli canl─▒ yard─▒mlar─▒n ve ara├žlar─▒n sa─članmas─▒;

(f) ├ľz├╝rl├╝lerin bilgiye eri┼čimini sa─člamak i├žin onlara uygun yollarla yard─▒m ve destek sunulmas─▒n─▒n te┼čvik edilmesi;

(g) ├ľz├╝rl├╝lerin Internet dahil yeni bilgi ve ileti┼čim teknolojilerine ve sistemlerine eri┼čiminin te┼čvik edilmesi;

(h) Eri┼čilebilir bilgi ve ileti┼čim teknolojileri ve sistemlerinin tasar─▒m, geli┼čtirme ve da─č─▒t─▒m ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n ilk a┼čamadan ba┼člayarak te┼čvik edilmesi ve b├Âylece bu teknoloji ve sistemlere ├Âz├╝rl├╝ler taraf─▒ndan asgari maliyetle eri┼čilebilmesinin sa─članmas─▒.

Madde 10
Ya┼čam Hakk─▒

Taraf Devletler her insan─▒n varl─▒─č─▒na i├žkin olarak ya┼čam hakk─▒na sahip oldu─čunu yeniden onaylayarak ├Âz├╝rl├╝lerin bu haktan etkin ve di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda yararlanmalar─▒n─▒ sa─člayacak gerekli t├╝m tedbirleri alacakt─▒r.

Madde 11
Risk Durumlar─▒ ve ─░nsani Bak─▒mdan Acil Durumlar

Taraf Devletler silahl─▒ ├žat─▒┼čma halleri, acil insani durumlar ve do─čal afetler de dahil olmak ├╝zere risk durumlar─▒nda ├Âz├╝rl├╝lerin korunmas─▒ ve g├╝venli─činin sa─članmas─▒ i├žin insanc─▒l hukuk ve uluslararas─▒ insan haklar─▒ hukuku dahil uluslararas─▒ hukuk ├žer├ževesindeki y├╝k├╝ml├╝l├╝klerini yerine getirmek i├žin gerekli t├╝m tedbirleri alacaklard─▒r.

Madde 12
Yasalar ├ľn├╝nde E┼čit Tan─▒nma

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin bulunduklar─▒ her yerde ki┼či olarak tan─▒nma hakk─▒na sahip olduklar─▒n─▒ yeniden onaylamaktad─▒r.

2. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin t├╝m ya┼čam alanlar─▒nda di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda hak ehliyetine sahip oldu─čunu kabul eder.

3. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝ bireylerin hak ehliyetlerini kullan─▒rken gereksinim duyabilecekleri deste─či alabilmeleri i├žin uygun tedbirleri alacaklard─▒r.

4. Taraf Devletler hak ehliyetinin kullan─▒m─▒na ili┼čkin t├╝m tedbirlerin uluslararas─▒ insan haklar─▒ hukukuna uygun olarak istismar─▒ ├Ânleyici uygun ve etkin bir ┼čekilde g├╝venceler sa─člamas─▒n─▒ garanti edecektir. S├Âz konusu g├╝venceler hak ehliyetinin kullan─▒m─▒na ili┼čkin tedbirlerin ki┼činin haklar─▒na, iradesine ve tercihlerine sayg─▒l─▒ olmas─▒n─▒, ├ž─▒kar ├žat─▒┼čmas─▒ndan ba─č─▒ms─▒z olmas─▒n─▒, ki┼činin iradesine haks─▒z bir m├╝dahalede bulunmamas─▒n─▒, ki┼činin i├žinde bulundu─ču ko┼čullar ile orant─▒l─▒ olmas─▒n─▒ ve bu ko┼čullar─▒ g├Âzetmesini, m├╝mk├╝n olan en k─▒sa s├╝re i├žinde uygulanmas─▒n─▒, yetkili, ba─č─▒ms─▒z ve tarafs─▒z bir merci veya yarg─▒ organ─▒ taraf─▒ndan s├╝rekli olarak g├Âzden ge├žirilmesini sa─člamal─▒d─▒r. Bu g├╝venceler s├Âz konusu tedbirlerin ki┼činin hak ve ├ž─▒karlar─▒n─▒ etkiledi─či derecede ├Âl├ž├╝l├╝ olmal─▒d─▒r.

5. Taraf Devletler i┼čbu Madde ├žer├ževesinde ├Âz├╝rl├╝lerin m├╝lk edinmek veya mirasa hak kazanmak, mali i┼člerini kontrol etmek ve banka kredileri, ipotekleri ve di─čer mali kredilere eri┼čim a├ž─▒s─▒ndan di─čer bireylerle e┼čit haklara sahip olmas─▒n─▒ sa─člamak i├žin uygun ve etkin bir ┼čekilde t├╝m tedbirleri almal─▒ ve ├Âz├╝rl├╝lerin m├╝lklerinden keyfi olarak mahrum b─▒rak─▒lmamas─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

Madde 13
Adalete Eri┼čim

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda adalete etkin bir ┼čekilde eri┼čimini sa─člamal─▒d─▒r. Bunun i├žin usule ve ya┼ča uygun d├╝zenlemeler yap─▒lmal─▒ ve soru┼čturma ve di─čer haz─▒rl─▒k a┼čamalar─▒ ve tan─▒kl─▒k dahil t├╝m hukuki i┼člemlere do─črudan ve dolayl─▒ kat─▒l─▒mlar─▒ kolayla┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r.

2. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin adalete etkin bir ┼čekilde eri┼čimini sa─člamak i├žin polis ve cezaevi personeli dahil adalet sistemi ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒n gerekli e─čitimi almalar─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

Madde 14
Ki┼čisel ├ľzg├╝rl├╝k ve G├╝venlik

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda a┼ča─č─▒daki haklardan yararlanmas─▒n─▒ sa─člayacakt─▒r:

(a) Ki┼čisel ├Âzg├╝rl├╝k ve g├╝venlik hakk─▒ndan yararlanma hakk─▒;

(b) ├ľzg├╝rl├╝klerinden hukuka ayk─▒r─▒ veya keyfi bir ┼čekilde mahrum b─▒rak─▒lmamalar─▒, ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n k─▒s─▒tland─▒─č─▒ hallerin hukuka dayal─▒ olmas─▒ ve ├Âz├╝rl├╝l├╝─č├╝n, hi├žbir ko┼čulda ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n k─▒s─▒tlanmas─▒n─▒n gerek├žesi olarak g├Âsterilmemesi.

2. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝ ki┼čiler e─čer herhangi bir s├╝re├ž sonunda ├Âzg├╝rl├╝klerinden mahrum edildiyse; bunun di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda yap─▒lmas─▒n─▒; ├Âz├╝rl├╝lerin uluslararas─▒ insan haklar─▒ hukukuna uygun olarak g├╝vencelere sahip olmas─▒n─▒ ve makul d├╝zenlemeye ili┼čkin h├╝k├╝mler dahil olmak ├╝zere S├Âzle┼čme’nin hedefleri ve ilkeleriyle uyumlu muamele g├Ârmesini sa─člamal─▒d─▒r.

Madde 15
─░┼čkence, ─░nsanl─▒k D─▒┼č─▒ veya A┼ča─č─▒lay─▒c─▒ Muamele veya Cezaya Maruz Kalmama

1. Hi├ž kimse i┼čkence veya zalimane, insanl─▒k d─▒┼č─▒ veya a┼ča─č─▒lay─▒c─▒ muameleye veya cezaya maruz kalmamal─▒d─▒r. ├ľzellikle, hi├ž kimse r─▒zas─▒ al─▒nmaks─▒z─▒n t─▒bbi veya bilimsel deneye tabi tutulmamal─▒d─▒r.

2. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin i┼čkence veya zalimane, insanl─▒k d─▒┼č─▒ veya a┼ča─č─▒lay─▒c─▒ muameleye veya cezaya kar┼č─▒ di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda korunmas─▒n─▒ sa─člamak i├žin etkin bir ┼čekilde t├╝m yasal, idari, yarg─▒sal ve di─čer tedbirleri alacaklard─▒r.

Madde 16
S├Âm├╝r├╝, ┼×iddet veya ─░stismara Maruz Kalmama

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin ev i├žinde ve d─▒┼č─▒nda s├Âm├╝r├╝ye u─čramas─▒n─▒n, ┼čiddete ve istismara maruz kalmas─▒n─▒n, bu tutumlar─▒n cinsiyete dayal─▒ hali dahil her bi├žiminden korumak i├žin uygun yasal, idari, sosyal, e─čitsel ve di─čer t├╝m tedbirleri alacaklard─▒r.

2. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lere, ailelerine, onlar─▒n bak─▒m─▒n─▒ sa─člayanlara cinsiyetlerine ve ya┼člar─▒na uygun yard─▒m ve deste─či sa─člayarak s├Âm├╝r├╝, ┼čiddet ve istismar vakalar─▒n─▒n nas─▒l ├Ânlenece─čine, tespit edilece─čine ve bildirilece─čine dair bilgi ve e─čitim vererek s├Âm├╝r├╝n├╝n, ┼čiddetin ve istismar─▒n her bi├žimini ├Ânleyici uygun t├╝m tedbirleri alacaklard─▒r. Taraf Devletler koruma hizmetlerinin ya┼č, cinsiyet ve ├Âz├╝rl├╝l├╝k konular─▒na duyarl─▒ olmalar─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

3. Taraf Devletler s├Âm├╝r├╝n├╝n, ┼čiddetin ve istismar─▒n her bi├žimini ├Ânlemek i├žin ├Âz├╝rl├╝lere hizmet etmeye y├Ânelik t├╝m tesislerin ve programlar─▒n ba─č─▒ms─▒z merciler taraf─▒ndan etkin bir ┼čekilde denetlenmesini sa─člamal─▒d─▒r.

4. Taraf Devletler koruyucu hizmetlerin sunulmas─▒ s─▒ras─▒nda meydana gelenler de dahil olmak ├╝zere s├Âm├╝r├╝n├╝n, ┼čiddetin veya istismar─▒n herhangi bir bi├žiminin ma─čduru olan ├Âz├╝rl├╝lerin fiziksel, zihinsel ve psikolojik olarak tedavisi, rehabilitasyonu ve sosyal a├ž─▒dan yeniden b├╝t├╝nle┼čmesini sa─člay─▒c─▒ uygun t├╝m tedbirleri alacaklard─▒r. S├Âz konusu iyile┼čme ve yeniden b├╝t├╝nle┼čme ki┼činin sa─čl─▒─č─▒na, ├Âz sayg─▒s─▒na, onuruna, ├Âzerkli─čine kavu┼čmas─▒n─▒ sa─člamal─▒ ve ya┼č ve cinsiyetiyle ba─člant─▒l─▒ ├Âzel ihtiya├žlar─▒n─▒ dikkate almal─▒d─▒r.

5. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lere kar┼č─▒ s├Âm├╝r├╝, ┼čiddet ve istismar vakalar─▒n─▒n tespiti, soru┼čturulmas─▒ ve gerekli hallerde kovu┼čturulmas─▒n─▒ sa─člamak i├žin kad─▒n ve ├žocuk merkezli yasa ve politikalar dahil etkili yasa ve politikalar─▒ y├╝r├╝rl├╝─če koymal─▒d─▒r.

Madde 17
Ki┼čisel B├╝t├╝nl├╝─č├╝n Korunmas─▒

├ľz├╝rl├╝ her ki┼či, beden ve ruh b├╝t├╝nl├╝─č├╝ne di─čer bireylerle e┼čit bir ┼čekilde sayg─▒ duyulmas─▒ hakk─▒na sahiptir.

Madde 18
Seyahat ├ľzg├╝rl├╝─č├╝ ve Tabiiyet

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda seyahat ve yerle┼čim yerini se├žme ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ne ve tabiiyet hakk─▒na sahip oldu─čunu kabul etmeli ve ├Âz├╝rl├╝lerin a┼ča─č─▒daki haklar─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

(a) Uyrukluk kazanma ve de─či┼čtirme hakk─▒ olmas─▒ ve keyfi olarak veya ├Âz├╝rl├╝ olmas─▒ nedeniyle uyrukluktan mahrum b─▒rak─▒lmamas─▒;

(b) Ki┼činin ├Âz├╝rl├╝ olmas─▒ nedeniyle uyruklu─čuna veya kimli─čine ili┼čkin di─čer belgeleri elde etme, bu belgelere sahip olma ve bu belgeleri kullanma veya seyahat ├Âzg├╝rl├╝─č├╝nden yararlanmas─▒n─▒ sa─člamak i├žin gerekli olabilecek g├Â├žmenlik i┼člemleri gibi s├╝re├žleri y├╝r├╝tme olana─č─▒ndan mahrum b─▒rak─▒lmamas─▒;

(c) Kendi ├╝lkesi dahil herhangi bir ├╝lkeden ayr─▒lma ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝n olmas─▒;

(d) Kendi ├╝lkesine girme hakk─▒ndan ├Âz├╝rl├╝ olmas─▒na dayan─▒larak veya keyfi olarak mahrum b─▒rak─▒lmamas─▒.

2. ├ľz├╝rl├╝ ├žocuklar do─čum sonras─▒nda derhal n├╝fusa kaydedilmeli ve do─ču┼čtan isim edinme, uyrukluk kazanma ve m├╝mk├╝n oldu─ču ├Âl├ž├╝de kendi ebeveynlerini bilme ve onlar taraf─▒ndan bak─▒lma hakk─▒na sahip olmal─▒d─▒r.

Madde 19
Ba─č─▒ms─▒z Ya┼čayabilme ve Topluma Dahil Olma

─░┼čbu S├Âzle┼čmeye Taraf Devletler t├╝m ├Âz├╝rl├╝lerin di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda toplum i├žinde ya┼čama hakk─▒na sahip oldu─čunu kabul etmekte ve ├Âz├╝rl├╝lerin bu haktan eksiksiz yararlanabilmeleri ve topluma tam kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rmak i├žin gerekli tedbirleri etkin bir ┼čekilde alacaklard─▒r. Bu ├žer├ževede a┼ča─č─▒daki noktalara dikkat edilecektir:

(a) ├ľz├╝rl├╝ler di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda ikametgahlar─▒n─▒ ve nerede ve kiminle ya┼čayacaklar─▒n─▒ se├žme hakk─▒na sahiptirler ve ├Âzel bir ya┼čama d├╝zenine zorlanamazlar;

(b) ├ľz├╝rl├╝lerin ki┼čisel destek dahil olmak ├╝zere toplum i├žinde ya┼čamak ve topluma dahil olmak i├žin ihtiya├ž duyduklar─▒ konut i├ži, kurum i├ži ve di─čer toplumsal destek hizmetlerine eri┼čimleri sa─članmal─▒ ve ├Âz├╝rl├╝lerin toplumdan tecridi ve ayr─▒ tutulmas─▒ ├Ânlenmelidir;

(c) Kamusal hizmet ve tesisler ├Âz├╝rl├╝lere di─čer bireylerle e┼čit ┼čekilde a├ž─▒k olmal─▒ ve onlar─▒n ihtiya├žlar─▒na yan─▒t verebilmelidir.

Madde 20
Ki┼čisel Hareketlilik

Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin olanaklar ├žer├ževesinde azami ├Âl├ž├╝de ba─č─▒ms─▒z hareket edebilmesini sa─člamak i├žin etkin bir ┼čekilde gerekli t├╝m tedbirleri alacaklard─▒r. Bu tedbirler ┼čunlard─▒r:

(a) ├ľz├╝rl├╝lerin istedikleri ┼čekil ve zamanda ve kar┼č─▒lanabilir bir maliyetle hareket edebilmelerinin kolayla┼čt─▒r─▒lmas─▒;

(b) ├ľz├╝rl├╝lerin hareketi kolayla┼čt─▒r─▒c─▒ kaliteli ara├ž ve gerece, yard─▒mc─▒ teknolojilere, yard─▒m sunan insanlara ve ara├žlara kar┼č─▒lanabilir bir maliyetle eri┼čiminin kolayla┼čt─▒r─▒lmas─▒;

(c) ├ľz├╝rl├╝lere ve ├Âz├╝rl├╝ ki┼čilerle ├žal─▒┼čan uzman personele ├Âz├╝rl├╝lerin hareket becerilerinin geli┼čtirilmesi konusunda e─čitim verilmesi;

(d) Harekete yard─▒mc─▒ ara├ž ve gere├žlerle yard─▒mc─▒ teknolojileri ├╝retenlerin ├Âz├╝rl├╝lerin her t├╝rl├╝ ihtiyac─▒n─▒ dikkate almalar─▒ hususunda te┼čvik edilmesi.

Madde 21
D├╝┼č├╝nce ve ─░fade ├ľzg├╝rl├╝─č├╝ ve Bilgiye Eri┼čim

Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin i┼čbu S├Âzle┼čme’nin 2. Maddesinde tan─▒mlanm─▒┼č t├╝m ileti┼čim ara├žlar─▒n─▒ tercihe ba─čl─▒ kullanabilmesi, bilgi ve fikir ara┼čt─▒rma, alma ve verme ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ dahil d├╝┼č├╝nce ve ifade ├Âzg├╝rl├╝─č├╝nden di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda yararlanabilmesi i├žin uygun t├╝m tedbirleri alacaklard─▒r. Bu tedbirler a┼ča─č─▒dakileri i├žermelidir:

(a) Kamuya sunulmas─▒ ama├žlanan bilginin ├Âz├╝rl├╝lerin eri┼čebilece─či bi├žimlerde ve farkl─▒ ├Âz├╝rl├╝ gruplar─▒na uygun teknolojilerle g├╝ncel olarak ve ek bir bedel al─▒nmaks─▒z─▒n sunulmas─▒;

(b) ├ľz├╝rl├╝lerin resmi temaslarda i┼čaret dillerini, Braille alfabesini, beden dilini ve tercih ettikleri di─čer t├╝m eri┼čilebilir ileti┼čim ara├ž ve bi├žimlerini kullanmalar─▒n─▒n kolayla┼čt─▒r─▒lmas─▒;

(c) Kamuya a├ž─▒k hizmet sunan ├Âzel kurulu┼člar─▒n Internet dahil olmak ├╝zere, ├Âz├╝rl├╝lerin eri┼čilebilece─či ve kullan─▒labilece─či bi├žimde bilgi ve hizmet sunmalar─▒n─▒n te┼čvik edilmesi;

(d) Internet arac─▒l─▒─č─▒yla bilgi sunanlar dahil olmak ├╝zere kitle ileti┼čim hizmeti sunan kurumlar─▒n hizmetlerini ├Âz├╝rl├╝lerin eri┼čebilece─či ┼čekillerde sunmalar─▒n─▒n te┼čvik edilmesi.

(e) ─░┼čaret dili kullan─▒m─▒n─▒n kabul ve te┼čvik edilmesi.

Madde 22
├ľzel Ya┼čama Sayg─▒

1. ─░kametgah─▒ ve ya┼čama bi├žimi ne olursa olsun hi├žbir ├Âz├╝rl├╝ bireyin ├Âzel ya┼čam─▒, ailesi, konutu, haberle┼čmesi ve di─čer ileti┼čimlerine keyfi veya hukuka ayk─▒r─▒ ┼čekilde m├╝dahale edilemez ve ┼čeref ve haysiyetine y├Ânelik hukuka ayk─▒r─▒ uygulamalarda bulunulamaz. ├ľz├╝rl├╝ler s├Âz konusu m├╝dahale veya sald─▒r─▒lardan hukuken korunma hakk─▒na sahiptir.

2. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin ki┼čisel, sa─čl─▒k ve rehabilitasyon bilgilerinin gizlili─čini di─čer bireyler ile e┼čit ko┼čullar alt─▒nda korumal─▒d─▒r.

Madde 23
Konut ve Aile Dokunulmazl─▒─č─▒

1. Taraf Devletler evlilik, aile, ebeveynlik ve ├Âzel ili┼čkilere dair meselelerde ├Âz├╝rl├╝lere kar┼č─▒ ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ ortadan kald─▒rmak i├žin uygun tedbirleri etkin bir ┼čekilde ve ├Âz├╝rl├╝lerin di─čer bireylerle e┼čit oldu─čunu g├Âzeterek alacaklard─▒r. Bu ├žer├ževede a┼ča─č─▒da belirtilenler sa─članmal─▒d─▒r:

(a) Evlilik ├ža─č─▒na gelmi┼č ├Âz├╝rl├╝lerin evlenme ve aile kurma hakk─▒n─▒n tan─▒nmas─▒ ve bu hakk─▒n evlenmek isteyen e┼člerin serbest iradeleri ve r─▒zalar─▒ do─črultusunda kullan─▒lmas─▒;

(b) ├ľz├╝rl├╝lerin ├žocuklar─▒n─▒n say─▒s─▒na ve ya┼č aral─▒─č─▒na serbest├že ve sorumlulu─čunu ta┼č─▒yarak karar verme hakk─▒n─▒n ve ya┼člar─▒na uygun bilgiye, ├╝reme ve aile planlamas─▒ e─čitimine eri┼čim hakk─▒n─▒n tan─▒nmas─▒ ve bu haklar─▒n─▒ kullanmalar─▒ i├žin gereken ara├žlar─▒n olu┼čturulmas─▒;

(c) ├çocuklar dahil ├Âz├╝rl├╝ler di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda do─čurganl─▒klar─▒ndan mahrum b─▒rak─▒lmayacakt─▒r.

2. Taraf Devletler; velayet, vesayet, kayy─▒ml─▒k, evlat edinme veya ulusal mevzuatta bu kavramlar─▒n benzerlerinin yer ald─▒─č─▒ kurumlar hususunda – her durumda ├žocuklar─▒n yararlar─▒n─▒n ├╝st├╝n tutulmas─▒ ┼čart─▒yla – ├Âz├╝rl├╝ haklar─▒ ve sorumluluklar─▒n─▒ g├╝vence alt─▒na alacaklard─▒r. ├ľz├╝rl├╝ler ├žocuklar─▒n─▒n bak─▒m sorumluluklar─▒n─▒ yerine getirirken taraf Devletler uygun deste─či sunmal─▒d─▒r.

3. Taraf Devletler, ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n aile ya┼čamlar─▒yla ilgili olarak di─čer bireylerle e┼čit haklara sahip olmas─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r. Taraf Devletler bu haklar─▒ ya┼čama ge├žirmek ve ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n saklanmas─▒, terk edilmesi, ihmal edilmesi ve ayr─▒ tutulmas─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žmek ├╝zere ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklara ve ailelerine erken ve kapsaml─▒ bilgi, hizmet ve destek sunmal─▒d─▒rlar.

4. Taraf Devletler, bir ├žocu─čun ailesinin istemi olmadan ailesinden ayr─▒lmamas─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r. Bunun istisnas─▒ yarg─▒sal denetime tabi yetkili mercilerin ├žocu─čun ├╝st├╝n yarar─▒ gere─čince ailesinden ayr─▒lmas─▒n─▒n gerekli oldu─čuna uygulanan yasa ve usuller uyar─▒nca karar vermesidir. Hi├ž bir ko┼čulda ├žocu─čun veya ebeveynlerinden biri ya da hepsinin ├Âz├╝rl├╝ olmas─▒ nedeniyle ├žocuk anne ve babas─▒ndan ayr─▒ tutulamaz.

5. Taraf Devletler, ├Âz├╝rl├╝ ├žocu─čun ├žekirdek ailesinin ├žocu─ča bakamamas─▒ durumunda, ├žocu─ča geni┼č anlamda aile ├╝yeleri, bunun m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ takdirde aile ortam─▒n─▒ sa─člayacak bir sosyal ├ževrede alternatif bak─▒m sa─članmas─▒ i├žin her t├╝rl├╝ ├žabay─▒ g├Âstermeyi taahh├╝t ederler.

Madde 24
E─čitim

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin e─čitim hakk─▒n─▒ tan─▒rlar. Taraf Devletler, bu hakk─▒n f─▒rsat e┼čitli─či temelinde ve ayr─▒mc─▒l─▒k yap─▒lmaks─▒z─▒n sa─članmas─▒ i├žin b├╝t├╝nle┼čtirici e─čitim sisteminin her seviyede ├Âz├╝rl├╝leri de i├žine almas─▒n─▒ ve ├Âm├╝r boyu ├Â─črenim imkan─▒ sa─člamal─▒d─▒r. Bunun i├žin a┼ča─č─▒daki hedefler g├Âzetilmelidir:

(a) ─░nsan potansiyelinin, onur ve de─čer duygusunun tam geli┼čimi ve insan haklar─▒na, temel ├Âzg├╝rl├╝klere ve insan ├že┼čitlili─čine sayg─▒ duyulmas─▒n─▒n g├╝├žlendirilmesi;

(b) ├ľz├╝rl├╝lerin; ki┼čiliklerinin, yeteneklerinin, yarat─▒c─▒l─▒klar─▒n─▒n, zihinsel ve fiziksel becerilerinin potansiyellerinin en ├╝st derecesinde geli┼čiminin sa─članmas─▒;

(c) ├ľz├╝rl├╝lerin ├Âzg├╝r bir topluma etkin bir ┼čekilde bir ┼čekilde kat─▒l─▒mlar─▒n─▒n sa─članmas─▒.

2. Taraf Devletler bu hakk─▒n ya┼čama ge├žirilmesi i├žin a┼ča─č─▒da belirtilenleri sa─člamal─▒d─▒r:

(a) ├ľz├╝rl├╝ler ├Âz├╝rleri nedeniyle genel e─čitim sisteminden d─▒┼članmamal─▒ ve ├Âz├╝rl├╝ ├žocuklar ├Âz├╝rleri nedeniyle paras─▒z ve zorunlu ilk ve orta ├Â─čretim olanaklar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda tutulmamal─▒d─▒r;

(b) ├ľz├╝rl├╝ler ya┼čad─▒klar─▒ ├ževrede b├╝t├╝nle┼čtirici, kaliteli ve paras─▒z ilk ve orta ├Â─čretime di─čer bireylerle e┼čit olarak eri┼čebilmelidir;

(c) Bireylerin ihtiya├žlar─▒na g├Âre makul d├╝zenlemeler yap─▒lmal─▒d─▒r;

(d) ├ľz├╝rl├╝lerin genel e─čitimden etkin bir ┼čekilde yararlanabilmeleri i├žin genel e─čitim sistemi i├žinde ihtiya├ž duyduklar─▒ deste─či almalar─▒;

(e) ├ľz├╝rl├╝lere y├Ânelik bireyselle┼čtirilmi┼č etkin destekleyici tedbirlerin, ├Âz├╝rl├╝lerin e─čitime tam kat─▒l─▒m─▒/b├╝t├╝nle┼čtirme hedefine uygun olarak akademik ve sosyal geli┼čimi art─▒r─▒c─▒ ortamlarda sa─članmas─▒.

3. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin toplumun e┼čit ├╝yeleri olarak e─čitime tam ve e┼čit kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rmak i├žin ya┼čam─▒ ve sosyal geli┼čim becerilerini ├Â─črenmelerini sa─člamal─▒d─▒r. Taraf Devletler bu ama├žla a┼ča─č─▒da belirtilen uygun tedbirleri almal─▒d─▒r:

(a) Braille ve di─čer bi├žemlerdeki yaz─▒lar─▒n okunmas─▒n─▒n ├Â─črenilmesi, beden dilinin ve alternatif ileti┼čim ara├žlar─▒ ve bi├žimleri ile yeni ├ževreye al─▒┼čma ve bu ├ževrede hareket etme becerilerinin ├Â─črenilmesini, akran deste─či ve rehberlik hizmetlerinin kolayla┼čt─▒r─▒lmas─▒;

(b) ─░┼čaret dilinin ├Â─črenilmesine, i┼čitme ve konu┼čma ├Âz├╝rl├╝lerin dilsel kimli─činin geli┼čimine yard─▒mc─▒ olunmas─▒;

(c) G├Ârme, i┼čitme veya hem g├Ârme hem i┼čitme-konu┼čma ├Âz├╝rl├╝lerin ├Âzellikle ├žocuklar─▒n e─čitiminin en uygun dille, ileti┼čim ara├ž ve bi├žimleriyle, onlar─▒n akademik ve sosyal geli┼čimini art─▒r─▒c─▒ ortamlarda sunulmas─▒n─▒ sa─člamak.

4. Taraf Devletler bu hakk─▒n ya┼čama ge├žmesini sa─člamak i├žin, ├Âz├╝rl├╝ olanlar dahil olmak ├╝zere, i┼čaret dilini ve Braille alfabesini bilen ├Â─čretmenlerin i┼če al─▒nmas─▒ ve e─čitimin her d├╝zeyinde ├žal─▒┼čan uzmanlar─▒n ve personelin e─čitimi i├žin uygun tedbirleri alacaklard─▒r. S├Âz konusu e─čitim ├Âz├╝rl├╝l├╝─če ili┼čkin fark─▒ndal─▒─č─▒n art─▒r─▒lmas─▒n─▒, alternatif ileti┼čim ara├ž ve bi├žimleri ile destekleyici e─čitim tekniklerinin ve materyallerinin kullan─▒lmas─▒n─▒ i├žermelidir.

5. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin genel y├╝ksek okul e─čitimine, mesleki e─čitime, eri┼čkin e─čitimine ve ├Âm├╝r-boyu s├╝ren e─čitime ayr─▒mc─▒l─▒─ča u─čramaks─▒z─▒n di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda eri┼čimini sa─člamal─▒d─▒r. Taraf Devletler bu ama├žla ├Âz├╝rl├╝lerin ihtiya├žlar─▒na uygun makul d├╝zenlemelerin yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

Madde 25
Sa─čl─▒k

Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin ├Âz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ ayr─▒mc─▒l─▒─ča u─čramaks─▒z─▒n ula┼č─▒labilir en y├╝ksek sa─čl─▒k standard─▒ndan yararlanma hakk─▒n─▒ tan─▒rlar. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin sa─čl─▒kla ilgili olarak rehabilitasyon da dahil olmak ├╝zere, cinsiyete duyarl─▒ sa─čl─▒k hizmetlerine eri┼čimini m├╝mk├╝n k─▒lmak i├žin uygun t├╝m tedbirleri alacaklard─▒r.

Taraf Devletler;

(a) Paras─▒z veya kar┼č─▒lanabilir bir maliyetle sa─članan sa─čl─▒k bak─▒m─▒ ve programlar─▒n─▒n, ├Âz├╝rl├╝lere di─čer bireylerle ayn─▒ kapsam, kalite ve standartta sa─članmas─▒n─▒ ve bu hizmetlerin cinsel ve ├╝reme sa─čl─▒─č─▒ ile halk sa─čl─▒─č─▒ programlar─▒n─▒ da i├žermesi sa─člamal─▒d─▒r;

(b) ├ľz├╝rl├╝lerin ├Âzellikle ├Âz├╝rl├╝l├╝kleri nedeniyle gereksinim duydu─ču sa─čl─▒k hizmetleri sa─članmal─▒d─▒r. Bu sa─čl─▒k hizmetleri erken tan─▒ ve m├╝mk├╝nse m├╝dahaleyi, ├žocuklar ve ya┼čl─▒lar dahil olmak ├╝zere, ├Âz├╝rl├╝l├╝─č├╝n azalt─▒lmas─▒n─▒ ya da artmas─▒n─▒ ├Ânlemeyi hedefleyen hizmetleri kapsamal─▒d─▒r;

(c) Sa─čl─▒k hizmetleri k─▒rsal alanlar dahil olmak ├╝zere m├╝mk├╝n oldu─ču kadar ki┼čilerin ya┼čad─▒klar─▒ yerlerin yak─▒n─▒na g├Ât├╝r├╝lmelidir;

(d) Sa─čl─▒k profesyonellerinin ├Âz├╝rl├╝lere sundu─ču t─▒bbi bak─▒m─▒n di─čer bireylere sunduklar─▒ bak─▒mla ayn─▒ kalitede olmas─▒n─▒ ve bu bak─▒m─▒n hastalar─▒n ba─č─▒ms─▒z ve ayd─▒nlat─▒lm─▒┼č onaylar─▒na dayanmas─▒n─▒ sa─člamak amac─▒yla di─čer tedbirlerin yan─▒ s─▒ra e─čitim vererek, kamu kurumlar─▒ ile ├Âzel kurumlar taraf─▒ndan sunulan sa─čl─▒k bak─▒m─▒n─▒n etik standartlar─▒n─▒ yay─▒mlayarak ├Âz├╝rl├╝lerin insan haklar─▒, onuru, ├Âzerkli─či ve ihtiya├žlar─▒ hakk─▒nda fark─▒ndal─▒k yaratmal─▒d─▒rlar;

(e) Ulusal mevzuat─▒n sa─čl─▒k ve ya┼čam sigortas─▒n─▒ d├╝zenledi─či hallerde ├Âz├╝rl├╝lerin bu sigortalardan yararlanmalar─▒ bak─▒m─▒ndan ayr─▒mc─▒l─▒k yap─▒lmas─▒n─▒ yasaklar ve sigortan─▒n adil ve makul olmas─▒n─▒ sa─člar;

(f) ├ľz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ olarak sa─čl─▒k bak─▒m─▒ veya hizmetlerinin sunulmamas─▒n─▒ veya yiyecek ve i├žecek verilmemesini ├Ânlemek ├╝zere gerekli tedbirleri al─▒rlar.

Madde 26
Habilitasyon ve Rehabilitasyon

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin azami ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒, tam fiziksel, zihinsel, sosyal ve mesleki becerilerini elde etmelerini ve ya┼čam─▒n her alan─▒na tam kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ sa─člamak i├žin akran deste─či dahil uygun tedbirleri etkin bir ┼čekilde alacaklard─▒r. Bu bak─▒mdan Taraf Devletler ├Âzellikle sa─čl─▒k, istihdam, e─čitim ve sosyal hizmetler alanlar─▒nda kapsaml─▒ habilitasyon ve rehabilitasyon hizmetlerini sunmal─▒, mevcut hizmetleri g├╝├žlendirmeli ve geni┼čletmelidir. Bunun i├žin ┼č├Âyle bir yol izlemelidirler:

(a) Habilitasyon ve rehabilitasyon hizmet ve programlar─▒ m├╝mk├╝n olan en erken evrede ba┼člamal─▒d─▒r ve bireylerin ihtiya├žlar─▒n─▒n ve g├╝├žl├╝ oldu─ču y├Ânlerin ├žoklu disiplinle de─čerlendirilmesine dayanmal─▒d─▒r;

(b) ├ľz├╝rl├╝lerin topluma kat─▒l─▒m─▒n─▒ ve toplumla b├╝t├╝nle┼čmesini destekleyen habilitasyon ve rehabilitasyon hizmet ve programlar─▒na kat─▒lmak r─▒zaya dayal─▒d─▒r ve bu hizmet ve programlar k─▒rsal alanlar dahil olmak ├╝zere, ├Âz├╝rl├╝lerin ya┼čad─▒klar─▒ yerlerin m├╝mk├╝n oldu─ču kadar yak─▒n─▒nda sunulur.

2. Taraf Devletler habilitasyon ve rehabilitasyon hizmetlerinde ├žal─▒┼čan profesyoneller ve personel i├žin, temel ve s├╝rekli e─čitim programlar─▒ geli┼čtirilmesini destekler.

3. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝ler i├žin haz─▒rlanm─▒┼č, habilitasyon ve rehabilitasyonla ilgili yard─▒mc─▒ cihazlar ve teknolojilerin eri┼čilebilirli─čini, bunlara ili┼čkin bilgiyi ve bunlar─▒n kullan─▒m─▒n─▒ geli┼čtirmelidir.

Madde 27
├çal─▒┼čma ve ─░stihdam

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda ├žal─▒┼čma hakk─▒na sahip oldu─čunu kabul eder ve bu hak, ├Âz├╝rl├╝lerin serbest├že se├žtikleri veya a├ž─▒k, b├╝t├╝nle┼čtirici ve eri┼čilebilir bir i┼č piyasas─▒ ve ├žal─▒┼čma ortam─▒nda bir i┼čte hayatlar─▒n─▒ kazanmalar─▒ f─▒rsat─▒n─▒ da i├žerir. Taraf Devletler ├žal─▒┼č─▒rken ├Âz├╝rl├╝ olanlar dahil t├╝m ├Âz├╝rl├╝lerin ├žal─▒┼čma hakk─▒n─▒n ya┼čama ge├žmesini yasama tedbirleri dahil uygun t├╝m tedbirleri alarak g├╝vence alt─▒na alacaklard─▒r. Buna ek olarak:

(a) ─░┼če al─▒m ve istihdam edilme ko┼čullar─▒nda, istihdam─▒n s├╝reklili─či, kariyer geli┼čimi ve sa─čl─▒kl─▒ ve g├╝venli ├žal─▒┼čma ko┼čullar─▒ dahil olmak ├╝zere, istihdama ili┼čkin her hususta, ├Âz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ yasaklar;

(b) Adil ve uygun ├žal─▒┼čma ko┼čullar─▒n─▒n sa─članmas─▒na ili┼čkin olarak, ├Âz├╝rl├╝lerin haklar─▒ di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda korunmal─▒d─▒r. Bu ko┼čul f─▒rsat e┼čitli─čini, e┼čit i┼če e┼čit ├╝cret ilkesinin korunmas─▒n─▒ ve tacizden korunma ve ma─čduriyetin giderilmesi dahil olmak ├╝zere g├╝venli ve sa─čl─▒kl─▒ ├žal─▒┼čma ko┼čullar─▒n─▒ i├žerir;

(c) ├ľz├╝rl├╝lerin i┼č ve sendikal haklar─▒n─▒ di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda kullanabilmelerini sa─člar;

(d) ├ľz├╝rl├╝lerin genel teknik ve mesleki rehberlik programlar─▒na, yerle┼čtirme hizmetlerine, mesleki ve s├╝rekli e─čitime di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda etkin bir ┼čekilde eri┼čimini sa─člar,

(e) ─░┼č piyasas─▒nda ├Âz├╝rl├╝lerin istihdam olanaklar─▒n─▒n ve kariyer geli┼čiminin desteklenmesine ve ├Âz├╝rl├╝lerin i┼č aramas─▒na veya i┼če ba┼člamas─▒na, ├žal─▒┼čmaya devam etmesine ve i┼če geri d├Ânmelerine yard─▒m eder;

(f) Serbest ├žal─▒┼čma, giri┼čimcilik, kooperatif kurma ve kendi i┼čini kurma konusundaki f─▒rsatlar─▒ geli┼čtirir;

(g) ├ľz├╝rl├╝leri kamu sekt├Âr├╝nde istihdam eder;

(h) Olumlu ayr─▒mc─▒l─▒k i├žeren eylem programlar─▒, te┼čvikler ve di─čer tedbirleri de i├žerebilecek uygun politika ve tedbirlerle, ├Âz├╝rl├╝lerin ├Âzel sekt├Ârde istihdam edilmelerini destekler;

(i) ├ľz├╝rl├╝lerin ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ i┼čyerlerinde makul d├╝zenlemelerin yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člar;

(j) ├ľz├╝rl├╝lerin a├ž─▒k i┼č piyasas─▒nda i┼č deneyimi kazanmas─▒n─▒ sa─člar;

(k) ├ľz├╝rl├╝ler i├žin mesleki rehabilitasyon, i┼čte kalma ve i┼če d├Ân├╝┼č programlar─▒ y├╝r├╝t├╝r.

2. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin k├Âlelik alt─▒nda tutulmalar─▒n─▒ engellemeli ve ├Âz├╝rl├╝leri zorla veya mecburi ├žal─▒┼čmaya kar┼č─▒ di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda korumal─▒d─▒r.

Madde 28
Uygun Ya┼čam Standard─▒ ve Sosyal Korunma

1. Taraf Devletler, ├Âz├╝rl├╝lerin yiyecek, giysi ve bar─▒nma dahil kendileri ve aileleri i├žin yeterli ya┼čam standard─▒ hakk─▒n─▒ ve ya┼čam ko┼čullar─▒n─▒n s├╝rekli olarak iyile┼čtirilmesi hakk─▒n─▒ tan─▒r. Taraf Devletler bu hakk─▒n ├Âz├╝rl├╝ olmalar─▒ nedeniyle ayr─▒mc─▒l─▒─ča u─čramaks─▒z─▒n tan─▒nmas─▒n─▒ temin etmek i├žin gerekli ad─▒mlar─▒ atmal─▒d─▒r.

2. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin sosyal korunma ve ├Âz├╝rl├╝l├╝─če dayal─▒ ayr─▒mc─▒l─▒─ča u─čramadan bu haktan yararlanma hakk─▒n─▒ tan─▒r ve a┼ča─č─▒da belirtilen tedbirler dahil bu hakk─▒n tan─▒nmas─▒n─▒ temin etmek ve geli┼čtirmek i├žin gerekli ad─▒mlar─▒ atmal─▒d─▒r:

(a) ├ľz├╝rl├╝lerin temiz su hizmetlerine, uygun ve bedeli ├Âdenebilir hizmetlere e┼čit eri┼čimlerini sa─člamak ve ├Âz├╝rl├╝lerin ihtiya├žlar─▒na ili┼čkin ara├ž- gere├ž ve di─čer yard─▒mlara eri┼čimlerini sa─člamak:

(b) ├ľzellikle ├Âz├╝rl├╝ kad─▒n ve k─▒zlar ve ├Âz├╝rl├╝ ya┼čl─▒lar dahil olmak ├╝zere, ├Âz├╝rl├╝lerin sosyal koruma programlar─▒na ve yoksulluk azalt─▒c─▒ programlara eri┼čimini sa─člamak;

(c) Yoksulluk ko┼čullar─▒nda ya┼čayan ├Âz├╝rl├╝lerin ve ailelerinin uygun e─čitim, dan─▒┼čmanl─▒k, mali yard─▒m ve s├╝reli bak─▒m dahil ├Âz├╝rl├╝l├╝─če ili┼čkin harcamalar─▒nda devlet yard─▒m─▒na eri┼čimini sa─člamak;

(d) ├ľz├╝rl├╝lerin toplu konut programlar─▒na eri┼čimini sa─člamak;

(e) ├ľz├╝rl├╝lerin emeklilik tazminat─▒, maa┼č─▒ gibi olanaklara ve programlara e┼čit eri┼čimini sa─člamak.

Madde 29
Siyasal ve Toplumsal Ya┼čama Kat─▒l─▒m

Taraf Devletler, ├Âz├╝rl├╝lerin siyasi haklar─▒n─▒ ve di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda bunlardan yararlanma imk├ón─▒n─▒ g├╝vence alt─▒na almal─▒ ve a┼ča─č─▒da belirtilenleri yerine getirmelidir;

(a) Di─čerlerine ek olarak a┼ča─č─▒da belirtilenler yoluyla; ├Âz├╝rl├╝lerin di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda se├žme ve se├žilme haklar─▒ dahil olmak ├╝zere siyasi ve kamusal ya┼čama etkin ┼čekilde ve tam kat─▒l─▒m─▒n─▒ do─črudan veya serbest├že se├žilmi┼č temsilciler arac─▒l─▒─č─▒yla sa─člamak;

(i) Se├žim usullerinin, tesislerinin, materyallerinin uygun, eri┼čilebilir ve anla┼č─▒lmas─▒ ve kullan─▒lmas─▒ kolay olmas─▒n─▒ sa─člayarak;

(ii) ├ľz├╝rl├╝lerin, se├žimlerde ve referandumlar─▒nda bask─▒ya u─čramadan gizli oy kullanmalar─▒, aday olma ve etkili bir mevkide g├Ârev alma ve devletin t├╝m kademelerinde t├╝m kamu g├Ârevlerini yerine getirme haklar─▒n─▒ koruyarak, m├╝mk├╝n oldu─čunca yard─▒mc─▒ ve yeni teknolojilerin kullan─▒lmas─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rarak;

(iii) ├ľz├╝rl├╝lerin se├žmen olarak tercihlerini ├Âzg├╝rce ifade edebilmelerini g├╝vence alt─▒na alarak ve bu ama├žla gerekti─činde, talep etmeleri durumunda oy kullan─▒rken kendi se├žtikleri bir ki┼činin deste─čini almalar─▒na izin vererek,

(b) ├ľz├╝rl├╝lerin ayr─▒mc─▒l─▒─ča u─čramadan, di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda, kamu i┼člerinin idaresinde etkin ve tam kat─▒l─▒mlar─▒n─▒n sa─članaca─č─▒ bir ortam─▒n yarat─▒lmas─▒ ve a┼ča─č─▒da belirtilenler de dahil olmak ├╝zere, kamu i┼člerine kat─▒l─▒mlar─▒n─▒n cesaretlendirilmesi;

(i) ├ťlkenin kamusal ve siyasi ya┼čam─▒ ile ilgili sivil toplum kurulu┼člar─▒, dernekler ve siyasi partilerin etkinliklerine ve y├Ânetimine kat─▒l─▒m;

(ii) ├ľz├╝rl├╝leri uluslararas─▒, ulusal, b├Âlgesel ve yerel d├╝zeylerde temsil eden ├Âz├╝rl├╝ ├Ârg├╝tlerinin kurulmas─▒ ve ├Âz├╝rl├╝lerin i├žinde yer almalar─▒n─▒n sa─članmas─▒.

Madde 30
K├╝lt├╝rel Ya┼čama, Dinlenme, Bo┼č Zaman Aktiviteleri ve Spor Faaliyetlerine Kat─▒l─▒m

1. Taraf Devletler ├Âz├╝rl├╝lerin di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda k├╝lt├╝rel ya┼čama kat─▒l─▒m hakk─▒n─▒ tan─▒r ve ├Âz├╝rl├╝lerin a┼ča─č─▒da belirtilenlerden yararlanmas─▒n─▒ sa─člamak i├žin gerekli t├╝m tedbirleri al─▒r:

(a) Yararlan─▒labilir nitelikteki k├╝lt├╝rel materyallere eri┼čmek;

(b) Televizyon programlar─▒na, filmlere, tiyatroya ve di─čer k├╝lt├╝rel etkinliklere eri┼čilebilir bi├žimlerde eri┼čmek;

(c) Tiyatro, m├╝ze, sinema, k├╝t├╝phane ve turistik hizmetler gibi k├╝lt├╝rel etkinliklerin yap─▒ld─▒─č─▒ veya hizmetlerin sunuldu─ču yerlere ve ayr─▒ca m├╝mk├╝n oldu─ču ├Âl├ž├╝de ulusal k├╝lt├╝r a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli an─▒tlar ve alanlara eri┼čmek.

2. Taraf Devletler, sadece ├Âz├╝rl├╝lerin yarar─▒ i├žin de─čil, toplumu zenginle┼čtirmek amac─▒yla da ├Âz├╝rl├╝lerin yarat─▒c─▒, sanatsal ve entelekt├╝el kapasitelerini geli┼čtirme ve kullanma imkan─▒na sahip olmalar─▒n─▒ sa─člay─▒c─▒ gerekli tedbirleri alacaklard─▒r.

3. Taraf Devletler, uluslararas─▒ hukuka uygun olarak, fikri m├╝lkiyet haklar─▒n─▒ koruyan yasalar─▒n, ├Âz├╝rl├╝lerin k├╝lt├╝rel materyallere eri┼čimine makul olmayan veya ayr─▒mc─▒l─▒k yaratan bir engel ├ž─▒karmamas─▒ i├žin t├╝m uygun tedbirleri alacaklard─▒r.

4. ├ľz├╝rl├╝ler, di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda, kendilerinin ├Âzel k├╝lt├╝rel ve dil kimliklerinin, ├Ârne─čin i┼čaret dilleri ve i┼čitme ├Âz├╝rl├╝ler k├╝lt├╝r├╝, tan─▒nmas─▒ ve desteklenmesi hakk─▒na sahiptir.

5. Taraf Devletler, ├Âz├╝rl├╝lerin e─člence, dinlenme ve spor etkinliklerine di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda kat─▒l─▒m─▒n─▒ sa─člamak amac─▒yla a┼ča─č─▒da yaz─▒l─▒ tedbirleri almal─▒d─▒r:

(a) ├ľz├╝rl├╝lerin her seviyedeki genel spor etkinliklerine m├╝mk├╝n oldu─čunca tam kat─▒l─▒m─▒n─▒ cesaretlendirmek ve art─▒rmak;

(b) ├ľz├╝rl├╝lerin, ├Âz├╝rl├╝l├╝─č├╝ne ├Âzel spor ve e─člence etkinliklerini ├Ârg├╝tleme, geli┼čtirme ve bu etkinliklere kat─▒lma imkan─▒na sahip olmas─▒n─▒ sa─člama ve bu nedenle, di─čer bireylerle e┼čit ko┼čullar alt─▒nda onlara uygun bilgi ve e─čitimin verilmesini ve kaynaklar─▒n sunulmas─▒n─▒ cesaretlendirmek;

(c) ├ľz├╝rl├╝lerin spor, e─člence yerleri ile turistik alanlara eri┼čimini sa─člamak;

(d) ├ľz├╝rl├╝ ├žocuklar─▒n, okullardaki etkinlikler dahil oyun, e─člence, bo┼č zaman aktiviteleri ve spor etkinliklerine e┼čit ┼čekilde kat─▒labilmesini sa─člamak;

(e) E─člence, turistik, bo┼č zaman aktiviteleri ve spor etkinliklerini organize edenlerin sundu─ču hizmetlere ├Âz├╝rl├╝lerin eri┼čebilmesini sa─člamak.

Madde 31
─░statistikler ve Veri Toplama

1. Taraf Devletler bu s├Âzle┼čmenin uygulanmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan gerekli politikalar─▒ form├╝le etmeleri ve geli┼čtirmelerinde kendilerine yol g├Âsterecek, istatistik veriler ve ara┼čt─▒rmalar da dahil, uygun bilgileri toplar. Bilgi toplama ve bilginin s├╝rd├╝r├╝lebilirli─či i├žin a┼ča─č─▒daki noktalar dikkate al─▒n─▒r:

(a) Verinin korunmas─▒, ├Âz├╝rl├╝ ki┼čilerin ├Âzel ya┼čamlar─▒na sayg─▒ ve gizlili─čin sa─članmas─▒na ili┼čkin yasal d├╝zenlemeler dahil yasal olarak olu┼čturulmu┼č g├╝venlik tedbirlerine uygun olmal─▒;

(b) ─░statistiklerin toplanmas─▒ ve kullan─▒m─▒nda insan haklar─▒, temel ├Âzg├╝rl├╝kler ve etik ilkelerin korunmas─▒ konular─▒ndaki uluslararas─▒ d├╝zeyde kabul edilen normlara uygunluk aranmal─▒d─▒r.

2. Bu Maddeye g├Âre toplanan bilginin, uygun olmas─▒ halinde, da─č─▒t─▒lmas─▒ ve mevcut s├Âzle┼čme kapsam─▒nda taraf devletlerin uygulamalar─▒n─▒n de─čerlendirilmesi ve ├Âz├╝rl├╝lerin haklar─▒n─▒ kullan─▒rken kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒ engellerin ortaya konulmas─▒nda bu bilgilerin kullan─▒lmas─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

3. Taraf Devletler toplad─▒klar─▒ verilerin yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lmas─▒ konusunda sorumluluk almal─▒ ve bu verilerin ├Âz├╝rl├╝ ki┼čiler ve di─čerleri i├žin eri┼čilebilir olmas─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

Madde 32
Uluslararas─▒ ─░┼čbirli─či

1. Taraf Devletler bu s├Âzle┼čmenin ama├ž ve y├╝k├╝ml├╝l├╝klerinin yerine getirilmesine y├Ânelik olarak ulusal ├žabalar─▒n desteklenmesi konusunda uluslar aras─▒ i┼čbirli─činin ├Ânemini tan─▒r ve te┼čvik eder. Bu do─črultuda devletleraras─▒ ve devletler d├╝zeyinde, gerekti─činde ilgili uluslar aras─▒ ve b├Âlgesel ├Ârg├╝tlerle ve sivil toplumla ├Âzellikle ├Âz├╝rl├╝lere y├Ânelik ├Ârg├╝tlerle i┼čbirli─čini sa─člamak ├╝zere gerekli tedbirleri al─▒r. Bu tedbirler:

(a) Uluslararas─▒ kalk─▒nma programlar─▒ da dahil olmak ├╝zere uluslararas─▒ i┼čbirli─činin, ├Âz├╝rl├╝leri kapsamas─▒n─▒ ve ├Âz├╝rl├╝ler i├žin eri┼čilebilir olmas─▒n─▒ g├╝vence alt─▒na al─▒r;

(b) Bilgi, deneyim ve e─čitim programlar─▒ ve iyi uygulamalar─▒n de─či┼čimi ve payla┼č─▒m─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla kapasite geli┼čtirmeyi te┼čvik eder ve destekler;

(c) Ara┼čt─▒rma, bilimsel ve teknik bilgiye eri┼čim konular─▒nda i┼čbirli─čini geli┼čtirir;

(d) Uygun olmas─▒ halinde, ula┼č─▒labilir ve destek teknolojilerinin eri┼čilebilir olmas─▒n─▒n ve bunlar─▒n payla┼č─▒lmas─▒n─▒n te┼čvik edilmesi ve teknolojilerin transferi yoluyla ekonomik ve teknik destek sa─člar.

2. Bu Maddenin h├╝k├╝mleri, her taraf devletin mevcut s├Âzle┼čmenin getirdi─či y├╝k├╝ml├╝l├╝kleri yerine getirmesini g├Âz ard─▒ etmez.

Madde 33
Ulusal Uygulama ve Denetim

1. Taraf devletler kendi ├Ârg├╝tlenme bi├žimlerine uygun olarak mevcut s├Âzle┼čmenin uygulanmas─▒ ile ilgili konular i├žin h├╝k├╝met i├žinde bir veya daha fazla kilit nokta tahsis eder ve h├╝k├╝met i├žinde farkl─▒ sekt├Ârler ve farkl─▒ d├╝zeylerdeki konu ile ilgili faaliyetlerin te┼čvik edilmesi i├žin koordinasyon mekanizmas─▒ kurmal─▒d─▒r.

2. Taraf devletler kendi yasal ve idari sistemlerine uygun olarak devlet i├žinde bir veya daha fazla ba─č─▒ms─▒z mekanizmay─▒ i├žeren bir ├žer├ževe kurmal─▒lar. Bu yap─▒ mevcut s├Âzle┼čmenin uygulamas─▒n─▒n te┼čvik eder, korur ve izler. Bu yap─▒ kurulurken taraf devletler insan haklar─▒n─▒n korunmas─▒ ve te┼čvik edilmesi konusundaki kurulu┼člar─▒n─▒n stat├╝lerini ve i┼čleyi┼čini dikkate almal─▒d─▒r.

3. ├ľncelikle ├Âz├╝rl├╝ler alan─▒nda ├žal─▒┼čanlar olmak ├╝zere sivil toplum kurulu┼člar─▒n─▒n ve temsilcilerinin denetim s├╝recine tam kat─▒l─▒mlar─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

Madde 34
├ľz├╝rl├╝ Haklar─▒ Komitesi

1. Bu s├Âzle┼čmede verilen g├Ârevleri yerine getirmek ├╝zere bir ├Âz├╝rl├╝ haklar─▒ komitesi kurulur (bundan sonra ÔÇťkomiteÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lacakt─▒r).

2. Komite, s├Âzle┼čmenin y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden sonra 12 uzmandan olu┼čur. 60 devlet daha onaylad─▒ktan sonra, komitenin ├╝ye say─▒s─▒ 6 ki┼či art─▒r─▒larak 18’e ula┼č─▒l─▒r ve bu rakam maksimum ├╝ye say─▒s─▒ olur.

3. Komite ├╝yeleri; ki┼čisel kapasiteleri ├Âl├ž├╝s├╝nde ├žal─▒┼čmal─▒, ahlaki de─čerleri y├╝ksek olmal─▒ ve s├Âzle┼čmenin i├žerdi─či alanlarla ilgili ba┼čar─▒lar─▒ ve deneyimleri kabul g├Ârenlerden olu┼čmal─▒d─▒r. Taraf devletler adaylar─▒n─▒ belirlerken bu s├Âzle┼čmenin 4. Maddesinin 3. bendindeki h├╝k├╝mleri g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmalar─▒ gerekti─či hususunda uyar─▒lmal─▒d─▒r.

4. Komite ├╝yeleri Taraf Devletlerce se├žilmelidir. Taraf Devletler komite ├╝yelerinin se├žiminde co─črafi da─č─▒l─▒m, farkl─▒ medeniyetlerin ve yasal sistemlerin temsil edilmesi, kad─▒n-erkek temsilinin dengeli olmas─▒ ve ├Âz├╝rl├╝ uzmanlar─▒n kat─▒l─▒m─▒ konular─▒nda adaletli olmal─▒d─▒r

5. Komite ├╝yeleri, bu s├Âzle┼čmeye taraf devletlerin ulusal toplant─▒lar─▒nda belirleyerek g├Âsterdikleri adaylardan olu┼čan bir listeden gizli oyla se├žilir. Se├žimlerde taraf devletlerin 3/2’si haz─▒r bulunmal─▒, en fazla oyu alan ve temsil edilen devletlerin oylar─▒n─▒n mutlak ├žo─čunlu─čuna ula┼čan ki┼čiler se├žimi kazanmal─▒d─▒r.

6. ─░lk se├žim, s├Âzle┼čmenin y├╝r├╝rl├╝─če giri┼činden itibaren 6 ay i├žinde yap─▒l─▒r. Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či, her se├žimden en az 4 ay ├Ânce taraf devletlere yaz─▒ g├Ândererek 2 ay i├žinde adaylar─▒ onaylamalar─▒n─▒ ister. Genel Sekreterlik, taraf devletlerce g├Âsterilen ve s├Âzle┼čmeye uygun olan adaylar─▒n adlar─▒n─▒ alfabetik s─▒raya g├Âre, ba─čl─▒ oldu─ču taraf devletin ad─▒ ile birlikte listeler ve mevcut s├Âzle┼čmeye taraf devletlere g├Ânderir.

7. Komite ├╝yeleri 4 y─▒ll─▒k bir d├Ânem i├žin se├žilir. ├ťyeler, bir kere daha se├žilebilmeye uygun olmal─▒d─▒r. Ancak, ilk se├žimden hemen sonra bu Maddenin 5. paragraf─▒nda s├Âz├╝ edilen toplant─▒lar─▒n ba┼čkanlar─▒n─▒n tamam─▒n─▒n oylar─▒ ile adlar─▒ belirlenen 6 ├╝yenin g├Ârev s├╝resi, se├žimden 2 y─▒l sonra sona erer.

8. 6 Yeni ├╝yenin se├žimi, bu Maddenin ilgili h├╝k├╝mlerine g├Âre ger├žekle┼čtirilen d├╝zenli se├žimlerle yap─▒l─▒r.

9. Komite ├╝yelerinden biri ├Âl├╝m, istifa ya da ba┼čka herhangi bir nedenle s├╝resi dolmadan g├Ârevinden ayr─▒l─▒rsa, temsil etti─či taraf devlet, bu Maddenin ilgili h├╝k├╝mlerinde aranan nitelik ve yeterliliklere sahip bir ba┼čka uzman─▒ atar. Yeni ├╝ye kalan s├╝reyi tamamlar.

10. Komite ├žal─▒┼čmalar─▒yla ilgili kurallar─▒n─▒ kendisi belirler.

11. Komitenin bu s├Âzle┼čmeyle verilen g├Ârevlerini etkin olarak yerine getirebilmek i├žin gereksinim duyaca─č─▒ personel ve di─čer ihtiya├žlar─▒ Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či taraf─▒ndan sa─člar. Ayr─▒ca, Genel Sekreterlik, komiteyi ilk toplant─▒ i├žin bir araya gelmek ├╝zere davet etmelidir.

12. Bu s├Âzle┼čme h├╝k├╝mlerine g├Âre kurulan komitenin ├╝yeleri, genel kurulun karar─▒yla, Birle┼čmi┼č Milletler kaynaklar─▒ndan bir ├╝cret al─▒r, genel kurul bu karar─▒ verirken Komite’nin sorumluluklar─▒n─▒ dikkate al─▒r.

13. Komite ├╝yeleri, Birle┼čmi┼č Milletler uzmanlar─▒n─▒n “Birle┼čmi┼č Milletlerin ├Âncelikleri ve dokunulmazl─▒─č─▒” s├Âzle┼čmesinin ilgili b├Âl├╝mlerinde d├╝zenlenen haklar─▒ndan yararlanabilmeleri i├žin Genel Sekreterli─čin personeli olarak adland─▒r─▒lmal─▒d─▒r.

Madde 35
Taraf Devletlerce Sunulacak Raporlar

1. Taraf Devletler, S├Âzle┼čmenin ilgili Devlet i├žin y├╝r├╝rl├╝─če girmesinden sonra iki y─▒l i├žerisinde Birle┼čmi┼č Milletler Genel sekreterli─či arac─▒l─▒─č─▒yla Komiteye S├Âzle┼čmenin gereklerinin yerine getirilmesi i├žin al─▒nan ├Ânlemeler ve kaydedilen geli┼čmeler hakk─▒nda kapsaml─▒ bir rapor sunmal─▒d─▒r.

2. Ondan sonra, Taraf Devletler en az d├Ârt y─▒lda bir ve buna ilave olarak zamana ba─čl─▒ olmaks─▒z─▒n Komitenin talep etmesi durumunda m├╝teakip raporlar─▒ sunar.

3. Komite, raporlar─▒n i├žeri─či i├žin ba┼čvurulabilecek temel noktalar─▒ belirleyebilir.

4. Komiteye ilk geni┼č raporunu sunan bir taraf devletin ikinci raporunun eski bilgileri i├žermesine gerek yoktur. Taraf Devletler komiteye rapor haz─▒rlarken, a├ž─▒k ve ┼čeffaf bir y├Ântem izlemeli ve bu s├Âzle┼čmenin 4. Maddesinin 3 paragraf─▒ndaki (4.3) h├╝k├╝mleri g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmal─▒d─▒r.

5. Raporlar, s├Âzle┼čme y├╝k├╝ml├╝l├╝klerinin yerine getirilme d├╝zeyini etkileyen g├╝├žl├╝kleri ve etkenleri de i├žerebilir.

Madde 36
Raporlarda Dikkate Al─▒nacak Hususlar

1. Komite, her raporu inceler, varsa ├Ânerilerini ve genel yorumlar─▒n─▒ da ekleyerek ilgili devlete geri g├Ânderir. Taraf devlet, se├žti─či herhangi bir bilgi hakk─▒nda komiteye yan─▒t verebilir. Komite, S├Âzle┼čmenin uygulanmas─▒na ili┼čkin ek bilgileri Taraf Devletlerden isteyebilir.

2. Komite, bir raporu sunmada ├Ânemli ├Âl├ž├╝de ge├ž kalm─▒┼čsa, ilgili devletten, s├Âzle┼čme h├╝k├╝mlerinin yerine getirilmesine y├Ânelik ├žal─▒┼čmalar─▒n, g├╝ven temelinde, g├Âzden ge├žirilmesini isteyebilir. Bunu takip eden 3 ay i├žinde yeni bir raporun sunulmamas─▒ durumunda, komite ilgili devleti bir denetime kat─▒lmaya davet etmelidir. Raporun zaman─▒nda sunulmas─▒ durumunda ise, bu Maddenin birinci paragraf─▒n─▒n h├╝k├╝mleri uygulanmal─▒d─▒r.

3. Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či raporlarlar─▒n Taraf Devletler i├žin eri┼čilebilir olmas─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

4. Taraf Devletler raporlar─▒n─▒n, ├Âneri ve yorumlar da dahil olmak ├╝zere, kendi ├╝lkelerindeki kamuoylar─▒ i├žin eri┼čilebilir olmas─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒r.

5. Bir raporda, herhangi bir rica, teknik ara├ž ya da destek ihtiyac─▒ belirtilmi┼čse, komite uygun g├Ârmesi halinde, konu hakk─▒nda kendi g├Âzlem ve yorumlar─▒n─▒ da ekleyerek, s├Âz konusu raporu Birle┼čmi┼č Milletler’in bu alanda uzmanla┼čm─▒┼č kurulu┼člar─▒na, fonlara, programlara ve di─čer yetkin organlara ula┼čt─▒r─▒r.

Madde 37
Taraf Devletler ve Komite Aras─▒ndaki ─░┼čbirli─či

1. Taraf devletlerin her biri komite ile i┼čbirli─či yapmal─▒ ve ├╝yelere g├Ârevlerini yerine getirmede yard─▒mc─▒ olmal─▒d─▒r.

2. Komite; Taraf devletlerle ili┼čkisi ├žer├ževesinde, bir devlete s├Âzle┼čmenin uygulanmas─▒ i├žin ulusal kapasitesini geli┼čtirici yollar ve ara├žlar konular─▒nda uluslararas─▒ i┼čbirli─či de dahil sorumluluklar verir.

Madde 38
Komitenin Di─čer Organlarla ─░li┼čkisi

S├Âzle┼čme h├╝k├╝mlerinin etkin olarak yerine getirilmesinin g├╝├žlendirilmesi ve s├Âzle┼čmenin kapsad─▒─č─▒ alanla ilgili uluslararas─▒ i┼čbirli─činin te┼čvik edilmesi a├ž─▒s─▒ndan:

1. Uzmanla┼čm─▒┼č kurulu┼člar ve Birle┼čmi┼č Milletler’in di─čer organlar─▒, s├Âzle┼čmenin, kendi ├žal─▒┼čma alanlar─▒na giren h├╝k├╝mlerinin uygulanmas─▒n─▒n incelenmesi s─▒ras─▒nda temsil edilmelidir. Komite, uygun g├Ârmesi halinde, uzmanla┼čm─▒┼č kurulu┼člar ve di─čer yetkili organlar─▒, bu S├Âzle┼čmenin alanlar─▒yla ilgili h├╝k├╝mlerin nas─▒l yerine getirilece─či hakk─▒nda uzman g├Âr├╝┼č├╝ne ba┼čvurmak ├╝zere ├ža─č─▒rabilir. Komite uzmanla┼čm─▒┼č kurulu┼člar ve Birle┼čmi┼č Milletler’in di─čer organlar─▒ndan, s├Âzle┼čmenin kendi faaliyet alanlar─▒ ile ilgili uygulamalar─▒na ili┼čkin rapor sunmalar─▒n─▒ isteyebilir.

2. Talimatnamesi do─črultusunda komite; raporlama ilkeleri, ├Ânerileri ve genel yorumlar─▒nda tutarl─▒l─▒─č─▒ sa─člayabilmek, yetki ve g├Ârev alanlar─▒n─▒n ├žat─▒┼čmas─▒ndan ka├ž─▒nmak a├ž─▒s─▒ndan, uygun g├Ârmesi halinde, ─░nsan Haklar─▒ Bildirgesi ile olu┼čturulan di─čer ilgili organlara dan─▒┼čmal─▒d─▒r.

Madde 39
Komitenin Raporu

Komite, her iki y─▒lda bir, faaliyetleri hakk─▒nda, Genel Kurul ve Ekonomik ve Sosyal Konsey’e rapor sunacak, Taraf Devletlerden al─▒nan bilgiler ve raporlar─▒n incelenmesi do─črultusunda ortaya ├ž─▒km─▒┼č ├Âneri ve genel yorumlar─▒ da belirtebilecektir. Bu ├Âneri ve de─čerlendirmeler, var ise, Taraf Devletlerin gelebilecek yorumlarla birlikte Komite raporunda yer al─▒r.

Madde 40
Taraf Devletler Konferans─▒

1. Taraf Devletler s├Âzle┼čme h├╝k├╝mlerinin yerine getirilmesi ile ilgili konular─▒ tart─▒┼čabilmek i├žin d├╝zenli aral─▒klarla Taraf Devletler Konferans─▒’nda bir araya gelmelidir.

2. S├Âzle┼čmenin y├╝r├╝rl├╝─če girmesini takip eden alt─▒ ay i├žinde ilk Taraf Devletler Konferans─▒ Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či’nin ├ža─čr─▒s─▒yla toplanmal─▒d─▒r. Bundan sonraki toplant─▒lar Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či taraf─▒ndan iki y─▒lda bir ya da Taraf Devletler Konferans─▒’n─▒n karar─▒ ile yap─▒l─▒r.

Madde 41
Y├╝r├╝tme

S├Âzle┼čmenin sekreterlik i┼člerini Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či y├╝r├╝t├╝r.

Madde 42
─░mzalanma

Mevcut S├Âzle┼čme, 30 Mart 2007 tarihinde, New York’taki Birle┼čmi┼č Milletler Genel Merkezi’nde, t├╝m devletler ve b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tlerinin imzas─▒na a├ž─▒lacakt─▒r.

Madde 43
Ba─člay─▒c─▒l─▒k

Mevcut S├Âzle┼čme; imzalayan Devletlerin onaylamas─▒na ve b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tlerinin resmi onay─▒na tabidir. S├Âzle┼čmeyi imzalamam─▒┼č kat─▒l─▒mc─▒ devlet ve b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tlerine de a├ž─▒kt─▒r.

Madde 44
B├Âlgesel Entegrasyon ├ľrg├╝tleri

1. B├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝t├╝; belirli bir b├Âlgedeki ba─č─▒ms─▒z devletlerce kurulan ├Ârg├╝t├╝ ifade etmektedir. Bu b├Âlgedeki ├╝ye devletler bu s├Âzle┼čme ile ilgili konularda yetkilerini bu ├Ârg├╝te devrederler. Bu ├Ârg├╝tler, resmi onay ve kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ ortaya koyarken S├Âzle┼čme kapsam─▒na giren konulardaki yetki d├╝zeylerini a├ž─▒klar. Sonras─▒nda, herhangi ├Ânemli de─či┼čikli─či yetkileri dahilinde bildirebilirler.

2. Mevcut S├Âzle┼čmede ÔÇťTaraf DevletlerÔÇŁ olarak belirtilen devletler de yetkileri dahilinde bu ├Ârg├╝tlere ba┼čvurabilirler.

3. Madde 45 paragraf 1, Madde 47 paragraf 2 ve 3 a├ž─▒s─▒ndan b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tlerinin herhangi bir enstr├╝man ortaya koymas─▒ gerekmez.

4. B├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tleri, Taraf Devletler konferans─▒nda, yetkisi kapsam─▒ndaki konular hakk─▒nda oy kullanabilir. Oyu, b├╝nyesinde olup bu s├Âzle┼čmeye taraf devletlerin oy say─▒s─▒na e┼čittir. B├╝nyesindeki taraf devletlerden birinin oy kullanmas─▒ durumunda bu ├Ârg├╝tler oy haklar─▒n─▒ kullanamazlar.

Madde 45
Y├╝r├╝rl├╝─če Girme

1. ─░┼čbu s├Âzle┼čme 20 taraf─▒n imzalay─▒p onaylamas─▒ndan 30 g├╝n sonra y├╝r├╝rl├╝─če girer.

2. 20 kat─▒l─▒mc─▒dan sonra, s├Âzle┼čmeyi imzalay─▒p onaylayan her bir devlet ya da b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝t├╝ i├žin ilgili taraf─▒n bu s├Âzle┼čmeyi usul├╝ne uygun bir ┼čekilde imzalay─▒p onaylamas─▒n─▒ takip eden 30 g├╝n i├žinde y├╝r├╝rl├╝k ba┼člar.

Madde 46
Çekinceler

1. Mevcut S├Âzle┼čmenin Kapsam─▒ ve ama├žlar─▒ ile uyumlu olmayan ├žekince ileri s├╝r├╝lmesi kabul edilemez.

2. ─░leri s├╝r├╝len ├žekinceler her zaman geri ├žekilebilir.

Madde 47
De─či┼čiklikler

1. Bir Taraf Devlet S├Âzle┼čme ├╝zerinde bir de─či┼čiklik ├Ânerebilir ve bunu Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─čine bildirir. Genel Sekreterlik, ├Âneriyi taraf devletlere bildirerek, tart─▒┼č─▒l─▒p karara ba─članmas─▒ i├žin konferans─▒n toplanmas─▒ hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼člerini sorar. Bildirimi takip eden 4 ay i├žinde taraf devletlerin en az 3/1’i konferans─▒n toplanmas─▒ndan yana g├Âr├╝┼č bildirirse; Genel Sekreterlik, Birle┼čmi┼č Milletlerin himayesi alt─▒nda taraf devletleri toplant─▒ya davet eder. Bir de─či┼čikli─čin kabul g├Ârmesi i├žin haz─▒r bulunan ve oy kullanan taraf devletlerin 3/2’sinin oyunu almas─▒, Genel Sekreterlik taraf─▒ndan Birle┼čmi┼č Milletler Genel Kurulu’na sunulmas─▒ ve orada onaylanmas─▒ gerekmektedir. B├Âylelikle T├╝m taraflar i├žin ge├žerli olur.

2. Bir de─či┼čiklik, paragraf 1’e g├Âre taraf devletlerin 3/2’sinin kabul edip onaylamas─▒ndan 30 g├╝n sonra ge├žerlilik kazan─▒r. Bundan sonra her devlet i├žin kendi imza ve onay─▒n─▒ takip eden 30’uncu g├╝nde y├╝r├╝rl├╝─če girer. Bir de─či┼čiklik, yaln─▒zca onu kabul eden taraflar─▒ ba─člar.

3. Madde 47’nin 1. paragraf─▒nda (47.1) yer alan de─či┼čikli─čin onaylanmas─▒ ile ilgili olarak; Madde 34, 38, 39 ve 40 ile do─črudan ili┼čkili bir de─či┼čikli─čin konferansta oy birli─či ile kabul edilmesi durumunda taraf devletlerin 3/2’si kabul edip onaylad─▒ktan sonraki 30’uncu g├╝n de─či┼čiklik t├╝m taraflar i├žin ge├žerli olur.

Madde 48
Fesih

Bir Taraf Devlet, Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či’ne yaz─▒l─▒ olarak bildirmek suretiyle s├Âzle┼čmeyi feshedebilir. Bu fesih, s├Âz konusu bildirimin Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či’nce kabul├╝nden 1 y─▒l sonra ge├žerlilik kazan─▒r.

Madde 49
Eri┼čilebilir Format

Bu s├Âzle┼čme eri┼čilebilir bir formatta haz─▒rlan─▒r.

Madde 50
Orijinal Metinler

Bu s├Âzle┼čmenin Arap├ža, ├çince, ─░ngilizce, Frans─▒zca, Rus├ža ve ─░spanyolca metinleri orijinalinin ayn─▒d─▒r.

A┼ča─č─▒da imzalar─▒ bulunan ve temsil ettikleri devletlerce tam olarak yetkili k─▒l─▒nm─▒┼č kat─▒l─▒mc─▒lar i┼čbu S├Âzle┼čme’yi temsil ettikleri Devlet nam─▒na imzalam─▒┼člard─▒r.

 

├ľz├╝rl├╝ Ki┼čilerin Haklar─▒ S├Âzle┼čmesine Ek ─░htiyari Protokol

─░┼čbu Protokole Taraf Devletler a┼ča─č─▒daki hususlar─▒ kabul etmi┼člerdir:

Madde 1

1. ─░┼čbu Protokole Taraf Devlet (ÔÇťTaraf DevletÔÇŁ) kendi h├╝k├╝mranl─▒k alan─▒nda ve kendi uyru─čundaki bireyler ya da bunlar ad─▒na hareket eden birey ya da gruplar─▒n bu Taraf Devlet’in S├Âzle┼čme h├╝k├╝mlerini ihlali sonucunda zarar g├Ârd├╝─č├╝ iddias─▒yla ├ľz├╝rl├╝ Haklar─▒ Komitesi’ne (ÔÇťKomiteÔÇŁ) ba┼čvurma ve ileti┼čime ge├žme haklar─▒n─▒ ve Komite’nin an─▒lan bu bireyler ve gruplarla ileti┼čim kurma yetkisini tan─▒r.

2. Bu kapsamda, i┼čbu Protokol├╝n taraf─▒ olmayan bir Taraf Devlet’i ilgilendiren bir ba┼čvuru ya da ileti┼čim Komite taraf─▒ndan kabul edilmeyecektir.

Madde 2

Komite a┼ča─č─▒daki durumlarda ger├žekle┼čen ┼čikayetleri kabul etmeyecektir:

(a) ─░lgili ┼čikayetin isimsiz olmas─▒ durumunda;

(b) S├Âz konusu ┼čikayetin dilek├že ya da ba┼čvuru hakk─▒n─▒n k├Ât├╝ye kullan─▒lmas─▒ veya S├Âzle┼čme h├╝k├╝mlerine uygun olmamas─▒ durumunda;

(c) Ayn─▒ meselenin Komite taraf─▒ndan daha ├Ânce incelenmi┼č olmas─▒ ya da ba┼čka bir uluslararas─▒ tahkim ya da inceleme prosed├╝r├╝ kapsam─▒nda incelenmi┼č ya da incelenmekte olmas─▒ durumunda;

(d) T├╝m i├ž hukuk yollar─▒n─▒n t├╝ketilmemi┼č olmas─▒ halinde. Bu h├╝k├╝m s├Âz konusu i├ž hukuk yollar─▒n─▒n gereksiz ve mant─▒ks─▒z bir ┼čekilde uzam─▒┼č olmas─▒ ve herhangi bir sonuca ula┼čma olas─▒l─▒─č─▒n─▒n g├Âr├╝nmedi─či durumlarda ge├žerli de─čildir;

(e) S├Âz konusu ┼čikayetin as─▒ls─▒z ya da yeterli kan─▒ta dayanmamas─▒; ya da

(f) ┼×ikayete konu olaylar─▒n i┼čbu Protokol├╝n Taraf Devlet taraf─▒ndan kabul edilmesi ├Âncesinde ger├žekle┼čmi┼č olmas─▒ ya da daha ├Ânce meydana gelmi┼č ise s├Âz konusu olay─▒n sonu├žlar─▒n─▒n i┼čbu Protokol├╝n Taraf Devlet’├že kabul edildi─či tarihten sonra devam etmiyor olmas─▒ durumunda.

Madde 3

─░┼čbu Protokol├╝n 2. Maddesi h├╝k├╝mleri ├žer├ževesinde Komite kendisine sunulan her t├╝r ┼čikayet ve bildirimi Taraf Devlet’e gizlilik kurallar─▒ i├žinde iletecektir. Taraf Devlet kendisine iletilen konuyla ilgili olarak Komite’yi en ge├ž alt─▒ ay i├žinde konunun i├žeri─či ve ├ž├Âz├╝m├╝ne y├Ânelik al─▒nabilecek tedbirler varsa bunlarla ilgili olarak yaz─▒l─▒ bir bi├žimde bilgilendirecektir.

Madde 4

1. Bir ┼čikayetin al─▒nmas─▒n─▒ takip eden ve konunun ├ž├Âz├╝me ula┼čt─▒─č─▒n─▒n belirlenmesinden ├Ânceki herhangi bir zamanda, Komite s├Âz konusu Taraf Devlet’ten iddia edilen ihlalin ya da olumsuzlu─čun kurban─▒ ya da kurbanlar─▒n─▒n geri d├Ân├╝lmez zararlara u─čramas─▒n─▒n engellenebilmesi i├žin al─▒nmas─▒n─▒ gerekli g├Ârd├╝─č├╝ ara tedbirlerin acilen al─▒nmas─▒ ve uygulamaya konulmas─▒n─▒ talep edebilir.

2. Komite’nin bu Maddenin 1. paragraf─▒nda ├Âng├Âr├╝len tercihi kulland─▒─č─▒ hallerde bu durum s├Âz konusu ┼čikayetin hakl─▒ ya da haks─▒z bulundu─ču anlam─▒na gelmez.

Madde 5

Komite i┼čbu Protokol kapsam─▒nda kendisine iletilen ┼čikayetleri incelemek i├žin kapal─▒ toplant─▒lar ger├žekle┼čtirecektir. Bir ┼čikayetin incelenmesinden sonra Komite e─čer varsa, Taraf Devlete ve dilek├že sahibine ├Ânerilerini ve isteklerini iletecektir.

Madde 6

1. E─čer Komite Taraf Devlet’in S├Âzle┼čme’de ├Âng├Âr├╝len haklar─▒ a─č─▒r ve sistematik bir bi├žimde ihlal etti─čine dair g├╝venilir bilgilere sahipse s├Âz konusu Taraf Devlet’i bu bilginin incelenmesi konusunda i┼čbirli─čine davet edecek ve bu ama├žla s├Âz konusu bilgilerle ilgili g├Âzlemleri Taraf Devlet’in bilgisine sunacakt─▒r.

2. Komite Taraf Devlet taraf─▒ndan kendisine sunulmu┼č olabilecek herhangi bir ek g├Âzlemin yan─▒ s─▒ra elinde bulunan g├╝venilir nitelikteki di─čer bilgileri de g├Âz ├Ân├╝nde bulundurarak komite ├╝yelerinden biri ya da birka├ž─▒n─▒ kendisine acil bir rapor sunmak ├╝zere ara┼čt─▒rma yapmakla g├Ârevlendirebilir.Taraf Devlet’in r─▒za g├Âsterdi─či ve garanti sundu─ču durumlarda s├Âz konusu ara┼čt─▒rma b├Âlgeye yap─▒lacak bir ziyareti de kapsayabilir.

3. Bu t├╝r bir ara┼čt─▒rma sonucunda elde edilecek bulgular─▒n incelenmesinden sonra Komite bu bulgular─▒ konuya ili┼čkin yorumlar─▒ ve ├Ânerileriyle birlikte Taraf Devlet’e sunacakt─▒r.

4. ─░lgili Taraf Devlet s├Âz konusu bulgular, yorumlar ve ├Ânerilerin kendisine iletilmesini takip eden alt─▒ ay i├žinde kendi g├Âzlemlerini Komite’ye sunacakt─▒r.

5. S├Âz konusu ara┼čt─▒rma gizlilik i├žinde y├╝r├╝t├╝lecek ve ara┼čt─▒rman─▒n her safhas─▒nda Taraf Devlet’in i┼čbirli─či aranacakt─▒r.

Madde 7

1. Komite i┼čbu Protokol’├╝n alt─▒nc─▒ maddesinde ├Âng├Âr├╝len ara┼čt─▒rmaya cevap olarak ilgili Taraf Devlet’i al─▒nacak t├╝m tedbirlerin ayr─▒nt─▒lar─▒n─▒ da i├žerecek ┼čekilde S├Âzle┼čme’nin 35. Maddesinde ├Âng├Âr├╝len raporu haz─▒rlamaya davet edebilir.

2. Gerek duyulmas─▒ halinde, Komite Madde 6.4’te ├Âng├Âr├╝len alt─▒ ayl─▒k s├╝renin tamamlanmas─▒ndan sonra ilgili Taraf Devlet’ten s├Âz konusu ara┼čt─▒rmaya cevaben al─▒nm─▒┼č tedbirlerle ilgili olarak kendisini bilgilendirmesini talep edebilir.

Madde 8

Her bir Taraf Devlet i┼čbu Protokol├╝n imzalanmas─▒ ya da onaylanmas─▒ ya da uygulanmas─▒ safhalar─▒nda Komite’nin 6. ve 7. Maddelerde ├Âng├Âr├╝len yetkilerini tan─▒mad─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒klayabilir.

Madde 9

─░┼čbu Protokol’├╝n y├╝r├╝t├╝lmesi g├Ârevi Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či’ne aittir.

Madde 10

─░┼čbu Protokol 30 Mart 2007 tarihinde, New York’taki Birle┼čmi┼č Milletler Genel Merkezi’nde, t├╝m devletler ve b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tlerinin imzas─▒na a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r.

Madde 11

─░┼čbu Protokol S├Âzle┼čme’yi onaylam─▒┼č veya s├Âzle┼čmeye dahil olmu┼č olan Taraf Devletlerin onay─▒na tabidir. Protokol S├Âzle┼čme’yi onaylam─▒┼č veya s├Âzle┼čmeye dahil olmu┼č olan b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tlerinin onay─▒na tabidir. Protokol├╝ imzalamam─▒┼č ancak S├Âzle┼čme’yi usul├╝ne g├Âre imzalam─▒┼č veya y├╝r├╝rl├╝─če koymu┼č Taraf Devletler ve b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tlerinin kat─▒l─▒m─▒na a├ž─▒kt─▒r.

Madde 12

1. ÔÇťB├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝t├╝ÔÇŁ; egemen bir devlet taraf─▒ndan y├Ânetsel bir b├Âlge olarak kurulmu┼č ancak i┼čbu Protokol ile ilgili konularda y├Ânetim yetkisi bulunan yap─▒d─▒r. Bu ├Ârg├╝tler, protokol kapsam─▒na giren konularda karar yetkisine sahip olduklar─▒n─▒ ve gelecekte de bu yetkinin k─▒s─▒tlanmayaca─č─▒n─▒ bildirir.

2. Bu ├Ârg├╝tlerin i┼čbu Protokol kapsam─▒ndaki yetkileri konusunda taraf devletlerin referans─▒na ba┼čvurulabilir.

3. Madde 13 paragraf 1, Madde 15 paragraf 2 (15.2) a├ž─▒s─▒ndan b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tleri taraf─▒ndan tevdi edilen belgeler dikkate al─▒nmayacakt─▒r.

4. B├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝tleri, taraf devletler konferans─▒nda, yetkisi kapsam─▒ndaki konular hakk─▒nda oy kullanabilir. Oyu, b├╝nyesinde olup i┼čbu protokole taraf devletlerin oy say─▒s─▒na e┼čittir. B├╝nyesindeki taraf devletlerden birinin oy kullanmas─▒ durumunda bu ├Ârg├╝tler oy haklar─▒n─▒ kullanamazlar.

Madde 13

1. ─░┼čbu Protokol onuncu taraf─▒n imzalay─▒p onaylamas─▒ndan 30 g├╝n sonra y├╝r├╝rl├╝─če girer.

2. On kat─▒l─▒mc─▒dan sonra, s├Âzle┼čmeyi imzalay─▒p onaylayan her bir devlet ya da b├Âlgesel entegrasyon ├Ârg├╝t├╝ i├žin ilgili taraf─▒n bu s├Âzle┼čmeyi usul├╝ne uygun bir ┼čekilde imzalay─▒p onaylamas─▒n─▒ takip eden 30 g├╝n i├žinde y├╝r├╝rl├╝k ba┼člar.

Madde 14

1. Kapsam─▒ ve ama├žlarla ├želi┼čki i├žeren ├žekince ileri s├╝r├╝lmesi kabul edilemez ve s├Âzle┼čmeyle uyu┼čmaz.

2. ─░leri s├╝r├╝len ├žekinceler her zaman geri ├žekilebilir.

Madde 15

1. Bir taraf devlet Protokol ├╝zerinde bir de─či┼čiklik ├Ânerebilir ve bunu Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─čine bildirir. Genel Sekreterlik, ├Âneriyi taraf devletlere bildirerek, tart─▒┼č─▒l─▒p karara ba─članmas─▒ i├žin konferans─▒n toplanmas─▒ hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼člerini sorar. Bildirimi takip eden 4 ay i├žinde taraf devletlerin en az ├╝├žte biri konferans─▒n toplanmas─▒ndan yana g├Âr├╝┼č bildirirse, Genel Sekreterlik taraf devletleri toplant─▒ya davet eder. Bir de─či┼čikli─čin kabul g├Ârmesi i├žin haz─▒r bulunan ve oy kullanan taraf devletlerin ├╝├žte ikisinin oyunu almas─▒, Genel Sekreterlik taraf─▒ndan Genel Kurul’a sunulmas─▒ ve orada onaylanmas─▒ gerekmektedir. B├Âylelikle s├Âz konusu de─či┼čiklik t├╝m taraflar i├žin ge├žerli olur.

2. Bir de─či┼čiklik, paragraf 1’e g├Âre taraf devletlerin ├╝├žte ikisinin kabul edip onaylamas─▒ndan 30 g├╝n sonra ge├žerlilik kazan─▒r. Bundan sonra her devlet i├žin kendi imza ve onay─▒n─▒ takip eden 30’uncu g├╝nde y├╝r├╝rl├╝─če girer. Bir de─či┼čiklik, yaln─▒zca onu kabul eden taraflar─▒ ba─člar.

Madde 16

Bir Taraf Devlet, Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či’ne yaz─▒l─▒ olarak bildirmek suretiyle s├Âzle┼čmeyi feshedebilir. Bu fesih s├Âz konusu bildirimin Birle┼čmi┼č Milletler Genel Sekreterli─či’nce kabul├╝nden 1 y─▒l sonra ge├žerlilik kazan─▒r.

Madde 17

Bu s├Âzle┼čme eri┼čilebilir bir formatta haz─▒rlan─▒r.

Madde 18

Bu s├Âzle┼čmenin Arap├ža, ├çince, ─░ngilizce, Frans─▒zca, Rus├ža ve ─░spanyolca metinleri orijinalinin ayn─▒d─▒r.

A┼ča─č─▒da imzalar─▒ bulunan ve temsil ettikleri devletlerce tam olarak yetkili k─▒l─▒nm─▒┼č kat─▒l─▒mc─▒lar i┼čbu Protokol├╝ temsil ettikleri Devlet nam─▒na imzalam─▒┼člard─▒r.

D├╝nyada Standart Engelli Haklar─▒

SAKATLAR ─░├ç─░N FIRSAT E┼×─░TL─░─×─░ KONUSUNDA STANDART KURALLAR

1- E┼×─░T KATILIM ─░├ç─░N ├ľN KO┼×ULLAR

Kural 1: Bilin├žlendirme
Devletler; bu konudan sorumlu makamlar─▒n mevcut programlar─▒ ve hizmetleri i├žeren yeni bilgileri, sakatlara, ailelerine, sakatl─▒k alan─▒nda uzman olanlara yaymalar─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒rlar. Sakatlarla ilgili bilgiler herkes├že elde edilebilir bir form i├žinde sunulmal─▒d─▒r.

Devletler; sakatlar ve sakatlarla ilgili hareket tarzlar─▒na (politikalar─▒na) ili┼čkin bilgilendirme kampanyalar─▒n─▒ ve bu kampanyalar─▒n i├žersinde, sakatlar─▒n di─čer insanlarla ayn─▒ haklara ve y├╝k├╝ml├╝l├╝klere sahip olduklar─▒n─▒ ve de tam kat─▒l─▒mlar─▒na mani olan t├╝m engelleri ortadan kald─▒racak kararlar─▒n al─▒nmas─▒ gerekti─či mesaj─▒m verecek ┼čekilde ba┼člatmal─▒ ve bunlar─▒ desteklemelidir.

Devletler; milli e─čitim programlar─▒n─▒n her y├Ân├╝yle tam kat─▒l─▒m ve e┼čitlik prensibini yans─▒t─▒yor olmas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Devletler; sakatlarla ilgili konular─▒ i├žeren halka y├Ânelik ├Â─čretim programlar─▒na kat─▒lmalar─▒ i├žin sakatlan, ailelerini ve kurulu┼člar─▒ davet etmelidirler.

Devletler; ├Âzel sekt├Ârdeki sakatlarla ilgili faaliyetleri kapsayan t├╝m giri┼čimleri desteklemelidirler.

Devletler; sakatlar─▒n sahip olduklar─▒ haklar ve potansiyelleri konusunda bilin├žlendirilmelerine y├Ânelik programlar─▒ ba┼člatmal─▒ ve bunlar─▒n yo─čunla┼čt─▒rmal─▒d─▒rlar.

├ľzg├╝venlerinin artt─▒r─▒lmas─▒ ve yetki verilmesi sakatlar─▒n kendileri i├žin uygun olan f─▒rsatlardan yararlanmalar─▒na yard─▒mc─▒ olacakt─▒r.

Bilin├žlendirme, sakat ├žocuklar─▒n e─čitiminde ve rehabilitasyon programlar─▒nda ├Ânemli bir yer tutmal─▒d─▒r. Bilin├žlendirmenin yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lmas─▒ i├žin t├╝m ├žocuklar─▒n e─čitimleri ile ├Â─čretmen ve uzman e─čitimlerinde bu konu ├Â─čretimin ayr─▒lmaz bir par├žas─▒ olmal─▒d─▒r.

Kural 2: T─▒bbi Bak─▒m
Devletler; sakatlar i├žin, etkin bir t─▒bbi bak─▒m ┼čart─▒n─▒ teminat alt─▒na almal─▒d─▒rlar.

Devletler; sakatl─▒─ča neden olabilecek durumlar─▒n meydana ├ž─▒kart─▒lmas─▒; de─čerlendirilmesi ve bunlar─▒n giderilmesi hususunda uzmanlardan olu┼čan kadrolarca y├╝r├╝t├╝len programlar─▒ takip etmelidirler. B├Âylelikle, sakatl─▒─ča neden olabilecek etkenlerden korunulmas─▒ bunlar─▒n azalt─▒lmas─▒ ya da yok edilmesi sa─članm─▒┼č olabilecektir. Bu t├╝rden programlar, bireysel d├╝zeyde sakatlar─▒n ve ailelerinin tam kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ sa─člamas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra planlama ve de─čerlendirme d├╝zeyinde sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ ger├žekle┼čtirmeyi garanti etmelidir.

B├Âlgesel kurulu┼člarda ├žal─▒┼čanlar e─čitilerek, erken sakatl─▒k te┼čhisinde gerekli olan ilk yard─▒m ve yerinde m├╝dahale bilgilerine sahip olmalar─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

Devletler; sakatlara ├Âzellikle bebeklere ve ├žocuklara, toplumun di─čer ├╝yelerine sa─članan t─▒bbi bak─▒m─▒n ayn─▒s─▒n─▒n verilmesini garanti etmelidirler.

Devletler; t├╝m sa─čl─▒k personelinin, sakatlara sa─čl─▒k bak─▒m─▒n─▒ yapabilecek ┼čekilde yeterli e─čitim almalar─▒n─▒, bunlar i├žin gerekli olan te├žhizatla donat─▒lmalar─▒n─▒, tedavi metotlar─▒ ve teknolojisini kullanabilme ├Âzelliklerine sahip olmalar─▒n─▒ garanti etmelidir.

Devletler; sakatlar─▒n korunabilmeleri ya da fonksiyonel kapasitelerini art─▒rabilmeleri i├žin; ihtiya├ž duyulabilecekleri d├╝zenli tedaviyi ve ila├žlar─▒n─▒n s├╝rekli olarak temin edilmesini, sa─člamal─▒d─▒rlar.

Kural 3: Rehabilitasyon
Devletler; sakatlar─▒ kendi kendine yeterlilik ve fonksiyonellik konusunda optimum bir seviyeye ├ž─▒karmak ve bu durumda kalmalar─▒n─▒ sa─člamak i├žin rehabilitasyon hizmetlerini ┼čart ko┼čmal─▒d─▒rlar.

Devletler; t├╝m sakatl─▒k gruplar─▒ i├žin ulusal d├╝zeyde rehabilitasyon programlar─▒n─▒ geli┼čtirmelidirler. Bu t├╝r programlar─▒n; sakatlar─▒n do─čal bireysel ihtiya├žlar─▒n─▒ gidermeye, y├Ânelik olmalar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra tam kat─▒l─▒m ve e┼čitlik prensibi ├╝zerine dayand─▒r─▒l─▒yor olmalar─▒ da gereklidir.

S├Âz konusu programlar; zeka seviyesini y├╝kseltici e─čitimler, sakatlara ve ailelerine dan─▒┼čmanl─▒k hizmetleri, kendine g├╝venin geli┼čtirilmesi, ihtiya├ž halinde de─čerlendirme ve rehberlik hizmetleri gibi ├žok geni┼č bir alan─▒ kapsamal─▒d─▒rlar. Bu programlara, ├žok a─č─▒r ya da birka├ž t├╝rden sakatl─▒─č─▒ olanlar─▒ da kapsayacak, ┼čekilde rehabilitasyona ihtiyac─▒ olan t├╝m sakatlar kabul edilmelidirler.

B├╝t├╝n rehabilitasyon hizmetleri sakat─▒n ya┼čad─▒─č─▒ yerdeki b├Âlgesel kurulu┼čta verilebilmelidirler. Ancak, baz─▒ durumlarda, belirli bir e─čitim hedefine ula┼čabilmek i├žin, ├Âzel rehabilitasyon kurslar─▒, yerin elveri┼čli olmas─▒ durumunda sakat─▒n oturdu─ču mekanda organize edilebilir.

Sakatlar─▒n ve ailelerinin; e─čitilmi┼č ├Â─čretmenler, rehberler ya da dan─▒┼čmanlar olarak rehabilitasyona aktif kat─▒l─▒mlar─▒ i├žin te┼čvik edilmeleri ┼čartt─▒r.

Devletler; rehabilitasyon programlar─▒n─▒n olu┼čturulmas─▒n─▒ ya da de─čerlendirilmesini, sakatlarla ilgili kurulu┼člardan verilen bilir ki┼či raporuna g├Âre yapmal─▒d─▒rlar.

Kural 4: Yard─▒m Servisleri
Devletler; sakatlar─▒n g├╝nl├╝k ya┼čamlar─▒nda kendi ba┼člar─▒na ya┼čayabilme kapasitelerini art─▒rabilmeleri ve haklar─▒n─▒ kullanabilmeleri i├žin, sakatlara yap─▒lan yard─▒m cihazlar─▒n─▒ (aletlerini), da kapsam i├žine alacak ┼čekilde yard─▒m servislerinin geli┼čtirilmesini ve bunlar─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒n─▒ teminat alt─▒na almal─▒d─▒rlar.

Devletler; f─▒rsat e┼čitli─čini sa─člamada ├Ânemli tedbirler olmas─▒ bak─▒m─▒ndan, sakatlar─▒n ihtiya├žlar─▒ do─črultusunda, yard─▒mc─▒ aletleri ve te├žhizat─▒, ├Âzel yard─▒m ve terc├╝manl─▒k hizmetlerini ├Âng├Âren ┼čartlar─▒ mecbur tutmal─▒d─▒rlar.

Devletler; yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizat─▒n geli┼čtirilmesini, ├╝retimini, da─č─▒t─▒m─▒n─▒ ve bak─▒m─▒n─▒ desteklemeli ayr─▒ca bunlarla ilgili bilgilerin yay─▒lmas─▒n─▒ da sa─člamal─▒d─▒rlar. Bunu ba┼čarmak i├žin genellikle mevcut teknik bilgi ustal─▒ktan yararlanmal─▒d─▒rlar. ├ľrne─čin, y├╝ksek teknoloji end├╝strisinin yer ald─▒─č─▒ Amerika da yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizat standard─▒n─▒n ve etkinli─činin geli┼čtirilmesine y├Ânelik ├žal─▒┼čmalar yap─▒lmaktad─▒r. ─░mkanlar─▒n elverdi─či ├Âl├ž├╝lerde yerli malzeme ve ├╝retim imkanlar─▒ndan yararlan─▒larak kolay kullan─▒labilen ve ucuz nitelikte cihazlar─▒n geli┼čtirilmeleri ve ├╝retimlerinin yap─▒lmas─▒n─▒n te┼čvik edilmesi olduk├ža ├Ânemlidir. Sakatlar─▒n bizzat kendileri de bu cihazlar─▒n ├╝retilmesi i┼činde yer alabilirler.

Devletler; yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizata ihtiyac─▒ olan sakatlara veya bunlar─▒n ailelerine bu cihazlar─▒ ├╝cret almadan vermek ya da ├žok ucuz fiyatlarla satmak suretiyle kolay yoldan tedarik imkanlar─▒ yaratmal─▒d─▒rlar.

Rehabilitasyon programlar─▒nda, yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizat─▒n bulunmas─▒ ├Ân ko┼čulu nedeniyle, Devletler; k─▒z ve erkek ├žocuklar─▒ taraf─▒ndan kullan─▒lacak yard─▒mc─▒ alet ve te├žhizat─▒n dizayn─▒, dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒ ve ya┼ča uygunlu─ču hususlar─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmal─▒d─▒rlar.

Devletler; ├Âzellikle ├žok a─č─▒r ya da bir ka├ž t├╝rden sakatl─▒─č─▒ olanlara ├Âzel yard─▒m programlar─▒ ve terc├╝manl─▒k hizmetleri ├Ân ┼čart─▒n─▒ getirmeli ve bu hizmetlerin geli┼čtirilmesini desteklemelidirler. Bu t├╝r programlar, sakatlar─▒n g├╝nl├╝k ya┼čam─▒ evde, i┼čte ve okulda ge├žen b├Âl├╝mlerine ve bo┼č zaman faaliyetlerine kat─▒l─▒m seviyelerini art─▒racakt─▒r.

├ľzel yard─▒m programlar─▒n─▒n tasar─▒mlar─▒ s─▒ras─▒ndaki ama├ž; programlar─▒n sakatlara verilmeleri i┼člemi i├žersinde, kesin olarak arzu edilen sonu├žlara ula┼čabilece─čini g├Âsteren etkiyi yapacak t├╝rden olmalar─▒n─▒ sa─člamaya y├Ânelik olmal─▒d─▒r.
2- E┼×─░T KATILIM ─░├ç─░N HEDEF ALANLAR

Kural 5 : Ula┼č─▒labilme
Devletler toplumun her kesimine e┼čit f─▒rsatlar verilmesi i┼člevi i├žerisinde ula┼č─▒labilmenin ba┼čtan sona ├Ânemini kabul etmelidirler. Her t├╝rden sakatlar i├žin;
Devletler:
a) Fiziksel ├ževre ko┼čullar─▒n─▒, gidebilme (ula┼čabilme) bak─▒m─▒ndan kolayla┼čt─▒racak faaliyet programlar─▒ haz─▒rlay─▒p sunmal─▒,

b) Bilgi ve haberle┼čmede ula┼čma imkan─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar.

A) Fiziksel ├çevre Ko┼čullar─▒n─▒n Ula┼č─▒labilir Olmas─▒ :
Devletler fiziksel ├ževreye kat─▒l─▒m─▒ engelleyen nedenleri ortadan kald─▒racak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar. Bu ├Ânlemlerin; standartlar─▒ belirleyen kural ve prensipleri tespit ederek bunlar─▒ geli┼čtiriyor olmalar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, evler, binalar, kamuya ait ula┼č─▒m servisleri, di─čer ula┼č─▒m vas─▒talar─▒, caddeler ve a├ž─▒k hava ortamlar─▒ gibi toplumun i├žinde ya┼čad─▒─č─▒ ├že┼čitli alanlara kolayl─▒kla ula┼čmay─▒ teminat alt─▒na alacak yasalar─▒ ├ž─▒karmay─▒ a g├Âz ├Ân├╝nde bulunduruyor olmalar─▒ gerekmektedir.

Devletler; fiziksel ├ževre ko┼čullar─▒n─▒n dizayn─▒ ve yap─▒lmas─▒ndan uzmanlar olarak sorumlu bulunanlara sakatlarla ilgili politikalar ve ula┼č─▒labilmenin ├╝stesinden gelecek ├Ânlemlerle ilgili yeterli bilgileri vermeyi teminat alt─▒na almal─▒d─▒rlar.

Ula┼č─▒labilme i├žin gerekli olan ihtiya├žlar, planlama a┼čamas─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒ndan itibaren, ├ževre ko┼čullar─▒n─▒ dizayn edilmesi ve yap─▒lmas─▒ i┼čleminin i├žine dahil edilmelidir.

Ula┼č─▒labilmenin standartlar─▒ ve normlar─▒ geli┼čtirilirken, sakatlarla ilgili kurulu┼člara dan─▒┼č─▒lmas─▒ gereklidir.

Kamuya ait yap─▒ projeleri dizayn edilirken planlama safhas─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒ndan itibaren bu kurulu┼člar her b├Âlgeden kat─▒larak bu konunun i├žinde yer almal─▒ ve b├Âylelikle maksimum d├╝zeyde ula┼č─▒labilmenin garanti alt─▒na al─▒nmas─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

B) Bilgi ve Mesaj─▒n (Bildirinin) Elde Edilebilir Olmas─▒
Sakatlar, durumun uygun olmas─▒ halinde sakatlar─▒n aileleri ve yak─▒nlar─▒; te┼čhisler, sahip olduklar─▒ haklar, verilen hizmetler ve programlar konusundaki t├╝m bilgileri her safhada kullanabilme imkan─▒na sahip olmal─▒d─▒rlar. Bu t├╝rden bilgiler sakatlarca elde edilebilir ┼čekilde d├╝zenlenmelidir.

Devletler; farkl─▒ gruptaki sakatlar i├žin dan─▒┼čma hizmetlerini ve dok├╝mantasyonu sa─člayacak stratejiler geli┼čtirmelidirler. G├Ârme zorlu─ču olanlara yaz─▒l─▒ bilgileri ve dok├╝mantasyonu sa─člayabilmek i├žin; k├Ârler alfabesi, daktilo, b├╝y├╝k harfler ve di─čer uygun teknolojiler kullan─▒lmal─▒d─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde, i┼čitme, ya da anlaml─▒ g├╝├žl├╝─č├╝ olan sakatlara da konu┼čma kolayl─▒─č─▒ sa─člay─▒c─▒ teknolojiler kullan─▒lmal─▒d─▒r.

Sa─č─▒r ├žocuklar─▒n e─čitimleri s─▒ras─▒nda ya da aileleri ve toplum i├žinde bulunmalar─▒ esnas─▒nda ─░┼čaret Dilinin kullan─▒lmas─▒na ├Ânem verilmelidir. Sa─č─▒rlar ile toplumun di─čer bireyleri aras─▒nda ileti┼čimi kolayla┼čt─▒rmak i├žin ─░┼čaret Dili terc├╝manl─▒k hizmetleri ile sa─članmal─▒d─▒r.

Ba┼čka t├╝rden ileti┼čimsel ├Âz├╝rleri olan sakatlar─▒n ihtiya├žlar─▒na da ├Ânem verilmelidir. Devletler, verdikleri hizmetleri elde edilebilir hale getirmek i├žin, medyay─▒ ├Âzellikle televizyonu, radyoyu ve bas─▒n─▒ te┼čvik etmelidirler.

Devletler; halka sunulan bilgisayarl─▒ yeni bilgileri ve hizmet sistemlerini, sakatlar, i├žin ya ├Ânceden elde edilebilir ya da ihtiya├ž halinde elde edilebilir ┼čekilde adapte etmelidirler.

Hizmet sistemlerini elde edilebilir hale getirecek ├Ânlemlerin haz─▒rlanmas─▒ s─▒ras─▒nda sakatlarla ilgili kurulu┼člarla bilgi al─▒┼čveri┼činde bulunulmal─▒d─▒r.

Kural 6: E─čitim
Devletler; sakatlara, bir b├╝t├╝n halinde ve herkesle ayn─▒ haklara sahip olacak ┼čekilde ilk, orta ve y├╝ksek e─čitim f─▒rsat─▒ verilmesi prensibini kabul etmeli ve sakatlar─▒n e─čitimin milli e─čitim sistemlerinin ayr─▒lmaz, bir par├žas─▒ olmas─▒n─▒ garanti alt─▒na almal─▒d─▒rlar.

Sakatlar─▒n e─čitilmesinden uzman e─čitimciler sorumlu tutularak, milli e─čitim sistemlerinin haz─▒rlanmas─▒, m├╝fredat programlar─▒n─▒n geli┼čtirilmesi ve okullar─▒n organize edilmesinde sakatlarla ilgili e─čitimin bunlar─▒ tamamlayan bir unsur olmas─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

Orta okullardaki e─čitim sistemi, terc├╝manl─▒k hizmetleri ile di─čer yard─▒mc─▒ servisler ┼čart─▒n─▒ ko┼čul olarak getirmelidir. Farkl─▒ t├╝rdeki sakatlar─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak i├žin organize edilmi┼č yard─▒m servisleri kurulmal─▒ ve tam ula┼č─▒labilirlik sa─članmal─▒d─▒r. Ailelerden olu┼čan gruplar ve sakatlarla ilgili kurulu┼člar, e─čitim s├╝recinin her safhas─▒nda yer almal─▒d─▒rlar.

E─čitimin zorunlu oldu─ču ├╝lkelerde, en a─č─▒r bi├žimde sakatl─▒klar─▒ olanlar─▒ da kapsam i├žine alacak ┼čekilde, her t├╝rden ve her seviyede sakatl─▒klar─▒ olan k─▒z ve erkek ├žocuklar─▒na e─čitim ┼čart─▒ getirilmelidir.

A┼ča─č─▒daki gruplara ├Âzel ihtimam g├Âsterilmelidir:

a) ├çok k├╝├ž├╝k sakat bebeklere
b) Okul ├Âncesi ├ža─č─▒ndaki sakat ├žocuklara
c) Sakat olan yeti┼čkinlere, ├Âzellikle de kad─▒nlara,

Orta ├Â─črenimde sakatlar i├žin konulan e─čitim h├╝k├╝mlerinin intibak ettirilebilmesi i├žin Devletler:

a) ├çok geni┼č bir toplum kitlesi taraf─▒ndan anla┼č─▒lan ve okul seviyesinde kabul edilen a├ž─▒k olarak belirlenmi┼č bir politikaya sahip olmal─▒d─▒rlar,
b) M├╝fredat program─▒n─▒n esnekli─čine, buna eklentiler yap─▒labilmesine ve bunlar─▒n adaptasyonuna imkan tan─▒mal─▒d─▒rlar,
c) Kaliteli materyallerin kullan─▒lmas─▒, ├Â─čretmenlere s├╝rekli tekab├╝l kurslar─▒ verilmesi ve yard─▒mc─▒ ├Â─čretmenlerin yeti┼čtirilmesi yolunda t├╝m gereksinimleri kar┼č─▒lamal─▒d─▒rlar.

Birle┼čtirilmi┼č e─čitim ve topluma y├Ânelik programlar, sakatlara maliyet etkinli─či tahsilini ve e─čitimini sa─člama konusunda tamamlay─▒c─▒ yakla┼č─▒mlar olarak g├Âr├╝lmelidirler.

Milli e─čitim programlar─▒, toplumlar─▒ sakatlara yerel e─čitim verilmesini sa─člamak i├žin, kaynaklar─▒n─▒ kullanmalar─▒ ve bunlar─▒ geli┼čtirmeleri yolunda te┼čvik etmelidirler.

Kural 7: ─░stihdam
Devletler; sakatlar─▒n en do─čal haklar─▒n─▒ ├Âzellikle istihdam alan─▒nda kullanmak zorunda olduklar─▒ prensibini kabul etmelidirler.

─░stihdam ile ilgili kanunlar─▒n ve t├╝z├╝klerin, sakatlara kar┼č─▒ ayr─▒m yapmayan ve sakatlar─▒n istihdam edilmeleri yolunda engeller koymayan bir yap─▒da olmalar─▒ zorunlulu─ču vard─▒r.

Devletlerin faaliyet programlar─▒:

a) Her t├╝rden sakat─▒n kullan─▒p ├žal─▒┼čabilece─či ├Âzelliklere sahip i┼čyerlerinin, binalar─▒n ve
m├╝┼čtemilat─▒n─▒n dizayn edilerek yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri,
b) Yeni teknolojilerin kullan─▒lmas─▒n─▒; aletler ve donamlar gibi yard─▒mc─▒ cihazlar─▒n
├╝retilmesinin ve geli┼čtirilmesinin desteklenmesini ayr─▒ca sakatlar─▒n istihdam edilmelerine ve s├╝rekli olarak ├žal─▒┼čmalar─▒na imkan verecek olan cihaz ve donan─▒mlar─▒n sakatlarca elde edilmesini kolayla┼čt─▒racak ├Ânlemleri almay─▒,
c) Uygun e─čitim verilerek, sakatlar─▒n bunlara yerle┼čtirilmesi ve de personel yard─▒m─▒ ile yard─▒m─▒ ile terc├╝manl─▒k hizmetleri konusunda s├╝rekli destek verilmesi h├╝km├╝n├╝ kapsamal─▒d─▒rlar.

Devletler; sakat i┼č├žilere kar┼č─▒ toplumdaki ├Ânyarg─▒lar─▒n─▒ ve olumsuz tutumlar─▒n yok edilerek, toplumun bilin├žlendirilmesi yolunda kampanyalar ba┼člatmal─▒ ve bunlar─▒ desteklemelidirler.

─░┼čveren olarak Devletler; sakatlar─▒n kamu sekt├Âr├╝nde istihdam edilebilmelerini sa─člayacak uygun ├žal─▒┼čma ┼čartlar─▒n─▒ olu┼čturmal─▒d─▒rlar.

├ľzel ve resmi olmayan sekt├Ârlerdeki e─čitim ve istihdam programlar─▒nda sakatlar─▒n da kapsam i├žine al─▒nmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemler yasalla┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r.

E─čitim ve istihdam olanaklar─▒n─▒, bo┼č zaman yaratmay─▒, part-time ├žal─▒┼čmay─▒, i┼č payla┼č─▒m─▒n─▒, kendi nam─▒ hesab─▒na ├žal─▒┼čmay─▒ ve refakat├žiler bulunmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemlerin al─▒nmas─▒ s─▒ras─▒nda, Devletler, i┼č├ži sendikalar─▒ ve i┼čverenler, sakatlarla ilgili kurulu┼člarla i┼čbirli─či i├žersinde birlikte ├žal─▒┼čmal─▒d─▒rlar.

Kural 8: Gelirin Korunmas─▒ ve Sosyal G├╝venlik
Devletler; sakatlar─▒n sosyal g├╝venlikleri ile gelirlerinin korunmas─▒n─▒ yasal hale getirmekten sorumludurlar.

Devletler; sakatl─▒klar─▒ y├╝z├╝nden ya da sakatl─▒─ča ba─čl─▒ fakt├Ârlerden dolay─▒ gelirlerini kaybetmi┼č ya da gelirlerin de bir azalma olmu┼č veya yukar─▒daki nedenlerden ise kabul edilmemi┼č sakat kimselere, yeterli d├╝zeyde bir gelir deste─či sa─članmas─▒n─▒ h├╝kme ba─člamal─▒d─▒rlar.

Sosyal g├╝venli─čin, sosyal sigortan─▒n veya sosyal yard─▒m rejimlerinin bulundu─ču ya da bunlar─▒n toplumun t├╝m kesimine y├Ânelik olarak iyile┼čtirildi─či ├╝lkelerde, devletler bu rejimlerce sakatlar─▒n kapsam i├žine al─▒nmamas─▒na veya ayr─▒mc─▒l─▒k yap─▒lmamas─▒na engel olacak h├╝k├╝mler getirmelidirler.

Devletler, sakat bir kimsenin bak─▒m─▒m ├╝stlenen bireylerin, sosyal g├╝venlik kapsam─▒na al─▒nmas─▒n─▒ ve bunlara gelir deste─či yap─▒lmas─▒n─▒ sa─člayan ┼čart─▒ da h├╝kme ba─člamad─▒rlar.

Sosyal G├╝venlik Sistemleri, sakatlar─▒n kazan├ž sa─člama kapasitelerini geli┼čtirecek te┼čvikleri kapsam i├žine almal─▒d─▒rlar. Bu sistemler, meslek edindirme kurslar─▒n─▒n organizasyonunu, geli┼čtirilmesini ve finansman─▒n─▒ sa─člamal─▒ ya da bunlara katk─▒da bulunmal─▒d─▒rlar. Bunlar, ayn─▒ zamanda, i┼če yerle┼čtirme hizmetlerine de yard─▒mc─▒ olmal─▒d─▒rlar.

Sosyal G├╝venlik programlar─▒, sakatlar─▒n kazan├ž sa─člama kapasitelerini olu┼čturmalar─▒ veya yeniden d├╝zenlemeleri i├žin, i┼č aramalar─▒n─▒ te┼čvik edici ├Âzellikte olmal─▒d─▒rlar.

Gelir deste─či, sakatlar─▒ i┼č g├Âremeyecek hale getiren, sakatlar─▒n i┼č aramalar─▒nda cesaret k─▒r─▒c─▒ etkilerini kaybedinceye kadar s├╝rd├╝r├╝lmelidir. Bu destek, yaln─▒zca, sakatlar─▒n yeterli ve g├╝venli bir geliri elde etmeleri durumunda azalt─▒lmal─▒ veya kesilmelidir.

Devletler, sakatl─▒kla ilgili bilgi ve malumat─▒ ulusal, b├Âlgesel ve yerel ├ževreler i├žerisinde t├╝m siyasi ve idari d├╝zeylere yayacak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar.

Kural 9: Aile Hayat─▒ ve Ki┼čisel B├╝t├╝nl├╝k
Devletler; sakatlar─▒n aile ya┼čam─▒na tam olarak kat─▒lmalar─▒ yolunda destek vermelidirler. Bunun yan─▒ s─▒ra, sakatlar─▒n ki┼čisel b├╝t├╝nl├╝k haklar─▒ daha da geni┼čletilmeli ve kanunlar─▒n sakatlara, cinsel ili┼čkiler, evlilik yada anal─▒k ve babal─▒k bak─▒m─▒ndan ayr─▒m yapmamas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Devletler; sakatlar─▒n ├Âzellikle de sakat k─▒zlar─▒n ve kad─▒nlar─▒n cinselliklerine, evliliklerine, anal─▒k ve babal─▒klar─▒na kar┼č─▒ toplumda halen h├╝k├╝m s├╝rmekte ,olan olumsuz tutum ve tav─▒rlar─▒ de─či┼čtirmek i├žin ├Ânlemler al─▒nmas─▒na ve bunlar─▒n geli┼čtirilmesine destek vermelidirler.

Kural 10: K├╝lt├╝r
Devletler; sakatlar─▒n bir b├╝t├╝n halinde birle┼čtirilmelerini ve k├╝lt├╝rel faaliyetlere ayn─▒ haklara sahip olarak kat─▒labilmelerini temin etmelidirler.

Devletler; sakatlar─▒n, yarat─▒c─▒ artistik ve entelekt├╝el potansiyellerini kullanabilmeleri f─▒rsat─▒n─▒, yaln─▒zca kendi yararlar─▒ i├žin de─čil, ayn─▒ zamanda i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ toplumun, ki bu kentsel ya da k─▒rsal alanlar i├žinde olabilir, k├╝lt├╝rel a├ž─▒dan daha da zenginle┼čtirilmesi bak─▒m─▒ndan da elde etmelerini, garanti alt─▒na almal─▒d─▒rlar. Bu t├╝rden potansiyellere ├Ârnek olarak dans, m├╝zik, edebiyat, tiyatro, plastik sanatlar, ressaml─▒k ve heykelt─▒ra┼čl─▒k verilebilir. ├ľzellikle geli┼čmekte olan geleneksel ve ├ža─čda┼č sanat formlar─▒ ├╝zerinde yo─čunla┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r.

Devletler; tiyatrolar, m├╝zeler, sinemalar ve k├╝t├╝phaneler gibi k├╝lt├╝rel icraatlar─▒n ve hizmetlerin sakatlara ula┼čmas─▒na ve buralardaki yerlerin onlar i├žin de ayr─▒lmas─▒na yard─▒mc─▒ olmal─▒d─▒rlar.

Kural 11 : E─člence ve Spor
Devletler; sakatlar─▒n, e─člence ve sporda e┼čit haklara sahip olmalar─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar. Bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra, sakatlar─▒n e─člence ve spor i├žin yararlanabilecekleri oteller, plajlar, stadyumlar, vs. gibi yerlerin yap─▒labilmesini ger├žekle┼čtirmek i├žin ├Ânlemler al─▒nmas─▒ giri┼čimlerini ba┼člatmal─▒d─▒rlar.

Turist otoriteleri, seyahat acenteleri, g├Ân├╝ll├╝ kurulu┼člar ve e─člence faaliyetlerini organize etmekle g├Ârevli di─čer kimseler, sakatlar─▒n ├Âzel gereksinimlerini g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmak suretiyle sakatlara hizmet vermeyi kabul etmelidirler.

Kural 12 : Din
Devletler; sakatlar─▒n i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ toplumun dini gelenekleri do─črultusunda yapt─▒klar─▒ t├╝m faaliyetlere di─čer bireylerle ayn─▒ haklara sahip olarak kat─▒lmalar─▒n te┼čvik edecek ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar. Ayr─▒ca, dini otoritelerle g├Âr├╝┼čmek suretiyle, ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ kald─▒racak ve dini faaliyetlerde sakatlar─▒n yer almas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri yasalla┼čt─▒rmal─▒d─▒rlar .

Devletler; sakatlarla ilgili konular hakk─▒ndaki bilgilerin, dini kurum ve kurulu┼člara da─č─▒t─▒lmas─▒n─▒ ├Âzendirmeli ve dini makamlar─▒n, sakatl─▒k politikas─▒yla ilgili bilgilendirmeyi hem din g├Ârevlerinin e─čitiminde hem de dini e─čitim programlar─▒nda kapsam i├žine almalar─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒rlar .
3- Y├ťR├ťTME ├ľNLEMLER─░

Kural 13 : Bilgi ve Ara┼čt─▒rma
Devletler; sakatlar─▒n ya┼čam ko┼čullar─▒ hakk─▒ndaki bilgilerin toplanmas─▒ ve bunlar─▒n yay─▒lmas─▒ hususunda en b├╝y├╝k sorumlulu─ču kendi ├╝zerine almal─▒lar ve sakatlar─▒n ya┼čamlar─▒n─▒ olumsuz y├Ânde etkileyen engelleri de kapsayacak ┼čekilde her konuda geni┼č ara┼čt─▒rmalar─▒n yap─▒lmas─▒n─▒ ve bunlar─▒n ilerletilmesini sa─člamal─▒d─▒rlar.

Devletler; sakatlar─▒n ya┼čam ko┼čullar─▒ hakk─▒nda t├╝r├╝ne (kendine) ├Âzg├╝ istatistikleri ve di─čer bilgileri d├╝zenli aral─▒klarla toplamal─▒d─▒rlar. Bilgilerin bu ┼čekilde toplanmas─▒, n├╝fus say─▒m─▒ ve ailelere ait ara┼čt─▒rmalar ile birlikte, y├╝r├╝t├╝lebilece─či gibi, yak─▒n i┼čbirli─či i├žerisinde ├╝niversiteler, ara┼čt─▒rma enstit├╝leri ve sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n ve uygulamaya konulmalar─▒ hakk─▒ndaki sorular bilgilerin toplanmas─▒ s─▒ras─▒nda kapsam i├žine al─▒nmal─▒d─▒rlar.

Devletler; hem verilen hizmetler ve uygulanan programlarla ilgili istatistikleri hem de fakl─▒ t├╝rdeki sakatl─▒k gruplar─▒n─▒ kapsam i├žine alabilecek t├╝rde bir bilgi bankas─▒n─▒ kurmaya ├žal─▒┼čmal─▒d─▒rlar. Bireysel mahremiyetin ve ki┼čisel b├╝t├╝nl├╝─č├╝n korunmas─▒na duyulan gereksinim hi├žbir zaman unutulmamal─▒d─▒r.

Devletler; sakatlar─▒n ve ailelerinin ya┼čamlar─▒n─▒ etkileyen sosyal, ekonomik ve kat─▒l─▒m sorunlar─▒yla ilgili ara┼čt─▒rma programlar─▒n─▒ ba┼člatmal─▒ ve bunlar─▒ desteklemelidirler. Bu ara┼čt─▒rmalar; sakatl─▒klar─▒n nedenleri, t├╝rleri ve olu┼č s─▒kl─▒─č─▒ ayr─▒ca uygulama i├žindeki programlar─▒n yararl─▒l─▒─č─▒ ve etkinli─či ile verilen hizmetlerin ve bunlar─▒ destekleyen ├Ânlemlerin iyile┼čtirilmesine ve de─čerlendirilmesine duyulan ihtiya├ž gibi konularda yap─▒lan incelemeleri kapsamal─▒d─▒r.

Devletler; ulusal d├╝zeydeki ara┼čt─▒rmalar─▒n, sakatlarla ilgili kurulu┼člarla i┼čbirli─či halinde y├╝r├╝t├╝lebilmesi i├žin terminoloji ve kriterler geli┼čtirerek bunlar─▒ adapte etmelidirler.

Devletler; bilgilerin toplanmas─▒ ve ara┼čt─▒rmalar─▒n yap─▒lmas─▒ i┼čine sakatlar─▒n da kat─▒lmas─▒n─▒ kolayla┼čt─▒racak ├žareleri olu┼čturmal─▒ ve bu ara┼čt─▒rmalar─▒ ├╝stlenmeleri i├žin nitelikli ve yeti┼čmi┼č sakatlar─▒ ├╝ye olmalar─▒ yolunda ├Âzellikle te┼čvik etmelidirler.

Devletler; ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒n─▒n ve bu konudaki tecr├╝belerin, kendi aralar─▒nda kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak al─▒n─▒p verilmesini desteklemelidirler.

Devletler; sakatl─▒k konusundaki bilgi ve kanaatlerin, ulusal, b├Âlgesel ve mahalli olanlar i├žerisinde yer alan t├╝m siyasi ve idari d├╝zeylere yay─▒lmalar─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri almal─▒d─▒rlar.

Kural 14 : Politikalar─▒n (Hareket Tarzlar─▒n─▒n) Belirlenmesi ve Planlanmas─▒
Devletler; sakatl─▒kla ilgili her meselenin, t├╝m konu ile m├╝nasebetli politikalar─▒n (hareket tarzlar─▒n─▒n) belirlenmesi ve ulusal d├╝zeyde planlanmalar─▒ s─▒ras─▒nda kapsam i├žine al─▒nmas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Devletler; sakatlara ili┼čkin plan ve programlarla ilgili olan ya da sakatlar─▒n ekonomik ve sosyal stat├╝lerini etkileyen t├╝m kararlar─▒n al─▒nmalar─▒ s─▒ras─▒nda sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n da yer almalar─▒n─▒ sa─člamal─▒d─▒rlar.

Sakatlar─▒n ihtiya├žlar─▒ ve ilgilendikleri alanlar ayr─▒ ayr─▒ ele al─▒nmamal─▒, bunlar Genel Kalk─▒nma Plan─▒n─▒n i├žine dahil edilmelidir.

Kural 15: Yasama
Devletlerin; sakatlara, tam kat─▒l─▒m ve e┼čitlik sa─člayacak ├Ânlemler i├žin yasal temelleri olu┼čturma sorumlulu─ču vard─▒r. .

Vatanda┼člar─▒n haklar─▒n─▒ ve m├╝kellefiyetlerini bir b├╝t├╝n halinde toplayan Anayasa, sakatlar─▒n haklar─▒n─▒ ve y├╝k├╝ml├╝l├╝klerini de kapsam i├žine almal─▒d─▒r.

Devletlerin; y├╝k├╝ml├╝l├╝klerini de kapsam i├žine almal─▒d─▒r. Devletlerini sakatlara, di─čer vatanda┼člarla ayn─▒ zemin ├╝zerinde ve e┼čit olarak, insani, siyasi ve yurtta┼čl─▒k haklar─▒n─▒ kullanabilme imkan─▒n─▒ verme y├╝k├╝ml├╝l├╝kleri vard─▒r. Bunun yan─▒ s─▒ra Devletler; hem sakatlar─▒n haklar─▒na ili┼čkin Anayasan─▒n daha kapsaml─▒ bir hale getirilmesi s─▒ras─▒nda hem de s├Âz konusu Anayasan─▒n de─čerlendirilmesi esnas─▒nda sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n da bu ├žal─▒┼čma i├žinde yer almas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Sakatlarla ilgili yasa; haklar─▒n ve y├╝k├╝ml├╝l├╝klerin Anayasa kapsam─▒ i├žine al─▒nmas─▒ ya da bunlar─▒n ├Âzel bir yasa ile kanunla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ┼čeklinde iki bi├žim i├žerisinde olu┼čturulabilir.

Sakatlar i├žin ├Âzel yasa:

a) Yaln─▒zca sakatlarla ilgili konular─▒ ele alan ├Âzel bir yasan─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒na imkan vermek;
b) Sakatlarla ilgili ├Âzel konular─▒n Anayasa kapsam─▒ i├žine almak;
c) ├ľzellikle y├╝r├╝rl├╝kteki Anayasa maddelerini a├ž─▒klamaya yard─▒mc─▒ olan metinler (konular) i├žerisinde sakattan ele almak; suretiyle tesis edilebilir.

Kural 16 : Ekonomik Politikalar
Devletlerin; sakatlara e┼čit f─▒rsatlar yaratacak ├Ânlemlerin ve ulusal d├╝zeydeki programlar─▒n ger├žekle┼čtirilmesinde mali sorumluluktan vard─▒r.

Devletler; t├╝m genel, b├Âlgesel ve mahalli h├╝k├╝met organlar─▒n─▒n daimi b├╝t├želeri i├žinde sakatlar─▒ ilgilendiren hallerde kullan─▒lmak ├╝zere fonlar ay─▒rmal─▒d─▒rlar.

Devletler; sakatlara ili┼čkin ├Ânlemlerin ve destekleme projelerinin i├žinde en etkili olanlar─▒n─▒ tespit etmek i├žin, resmi olmayan kurulu┼člara ve di─čer ilgili organlara etki etmelidirler.

Devletler; toplum i├žerisinde sakatlar─▒n e┼čit kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ te┼čvik edecek ve destekleyecek ekonomik ├Ânlemlerin (bor├žlanmalar─▒n, vergi muaf├«yetlerinin, ├Âdeneklerin, ├Âzel fonlar─▒n ve di─čerlerinin) kullan─▒lmas─▒n─▒ dikkate almak zorundad─▒rlar.

Pek ├žok ├╝lkeye; ├že┼čitli pilot projelerine ve tar─▒m b├Âlgesi d├╝zeyinde kendi kendine yard─▒m programlar─▒na destek olacak ┼čekilde sakatlar─▒ kalk─▒nd─▒rma fonlar─▒ olu┼čturmalar─▒ tavsiye edilmektedir.

Kural 17 : ─░┼č Koordinasyonu
Devletler; sakatlarla ilgili konularda ulusal ├žapta bir faaliyet merkezi olarak hizmet vermeleri i├žin milli koordinasyon komitelerinin ya da buna benzer organlar─▒n kurulmas─▒ndan ve bunlar─▒n g├╝├žlendirilmesinden sorumludurlar.

Milli Koordinasyon komitesinin ya da benzer organlar─▒n varl─▒klar─▒n─▒n s├╝rekli olmas─▒ yan─▒ s─▒ra hem yasal bir zemin ├╝zerine oturtulmalar─▒ hem de y├Ânetimleriyle ilgili uygun bir mevzuata sahip olmalar─▒ sa─članmal─▒d─▒r.

├ľzel ve kamu kurulu┼člar─▒n─▒n temsilcilerinin biraraya getirilmesi, sekt├Ârleraras─▒ ve de ├žok y├Ânl├╝ bir disiplin kompozisyonunun olu┼čturulmas─▒nda en uygun olan─▒d─▒r. Temsilciler, konuyla ilgili Bakanl─▒klardan, sakatlarla ilgili kurulu┼člardan ve resmi olmayan kurumlardan al─▒nabilir.

Milli koordinasyon komitesinin, KARAR ALMA yetkisiyle ilgili sorumlulu─čunu yerine getirebilmesi i├žin, yeterli bir ├Âzerkli─če ve kaynaklara sahip olmas─▒ sa─članmal─▒d─▒r. Bu komite, raporu en y├╝ksek devlet kademesine verilmelidir.

Kural 18 : Sakatlar─▒n ├ľrg├╝tlenmesi
Devletler; sakatlara, kendilerini ulusal, b├Âlgesel ve yerel d├╝zeyde temsil edecek olan ├Ârg├╝tleri kurma hakk─▒n─▒ vermelidirler. Devletler ayr─▒ca sakatlar─▒ ilgilendiren konularda, ├Ârg├╝tlerin yol g├Âsterici rollerini kabul etmek zorundad─▒rlar.

Devletler; sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n, hem ekonomik a├ž─▒dan hem de olu┼čumlar─▒ ve g├╝├žlenmeleri bak─▒m─▒ndan te┼čvik etmeli ve desteklemelidirler.

Devletler, bu kurulu┼člar─▒n, sakatl─▒k politikas─▒n─▒n geli┼čmesinde ├Ânemli bir role sahip olduklar─▒n─▒ unutmamal─▒d─▒rlar.

Devletler; s├Âz konusu bu kurulu┼člarla s├╝rekli bir ileti┼čim sa─člamal─▒ ve bunlar─▒n devlet politikalar─▒n─▒n geli┼čtirilmesi yolundaki kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ garanti etmelidirler.

Bu kurulu┼člar─▒n rol├╝; ihtiya├žlar─▒n ve ├Ânceliklerin belirlenmesi, sakatlar─▒n ya┼čamlar─▒ konusunda al─▒nacak ├Ânlemlerin ve yap─▒lacak hizmetlerin planlanmas─▒, uygulanmas─▒ ve de─čerlendirilmesi s─▒ras─▒nda ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r.

Sakatlarla ilgili kurulu┼člar; sakatlar─▒n ve ailelerinin ya┼čamlar─▒n─▒ etkileyen sosyal, ekonomik ve kat─▒l─▒m sorunlar─▒yla ilgili ara┼čt─▒rma programlar─▒n─▒n i├žeri─činde, sakatl─▒klar─▒n nedenleri,. T├╝rleri ve olu┼č s─▒kl─▒─č─▒n─▒n yan─▒s─▒ra uygulama i├žindeki programlar─▒n yararl─▒l─▒─č─▒ ve etkinli─či ile verilen hizmetlerin ve bunlar─▒ destekleyen ├Ânlemlerin iyile┼čtirilmesi ve de─čerlendirilmesinde ├žok etkin bir rol oynamaktad─▒rlar.

Devletler; ulusal d├╝zeydeki ara┼čt─▒rmalar─▒n yap─▒lmas─▒ i┼čine sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n da kat─▒lmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemleri garanti etmelidirler.

Ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒n─▒n ve bu konudaki tecr├╝belerin sakatlarla ilgili kurulu┼člarla kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak al─▒n─▒p verilmesi, Devletlerce temin edilmelidir.

Devletleri; yerel b├Âlgelerdeki sakatlarla ilgili kurulu┼člar─▒n etkinli─čini kuvvetlendirmek suretiyle bu b├Âlgelerdeki sorunlar─▒n kendilerine ula┼čmas─▒n─▒
sa─člamal─▒d─▒rlar.

Kural 19 : Personel E─čitimi
Devletler, sakatlarla ilgili hizmetlerin ve programlar─▒n planlanmalar─▒n─▒ ve ┼čartlar─▒n─▒ kapsam i├žine alan her d├╝zeyde ve yeter derecede personel
e─čitimini temin etmekle y├╝k├╝ml├╝d├╝rler.

Devletler, sakatlarla ilgili alanlarda hizmet veren t├╝m otoritelerin personellerine yeter derecede e─čitim vermelerini sa─člamal─▒d─▒rlar.

Tam kat─▒l─▒m ve e┼čitlik prensibi, hem sakatl─▒k konusunda uzman olanlar─▒n e─čitimlerinde hem de genel e─čitim programlar─▒ i├žersinde uygun bir ┼čekilde yans─▒t─▒lmal─▒d─▒r.

Devletler, sakatlarla ilgili kurulu┼člarla i┼čbirli─či i├žerisinde stratejik bir ├Ânem te┼čkil etmektedir. S├Âz konusu e─čitim, sakatlara y├Ânelik olmal─▒ ve do─čru de─čerleri, yetenekleri ve g├Ân├╝ll├╝ kimselerce kullan─▒labilecek becerileri de kapsam i├žine almal─▒d─▒rlar.

G├Ân├╝ll├╝ kimselerin e─čitilmeleri ├Âzellikle geli┼čmekte olan ├╝lkelerde stratejik bir ├Ânem te┼čkil etmektedir. S├Âz konusu e─čitim, sakatlara y├Ânelik olmal─▒ ve do─čru de─čerleri, yetenekleri, teknolojileri i├žermesinin yan─▒s─▒ra sakatlar, akrabalar─▒, aileleri ve g├Ân├╝ll├╝ kimselerce kullan─▒labilecek becerileri de kapsam i├žine almal─▒d─▒r.

Kural 20 : Standart Kararlar─▒n Y├╝r├╝t├╝lmesinde sakatlarla ilgili Programlar─▒n De─čerlendirilmesi ve izlenmesi
Devletler; Sakatlara e┼čit f─▒rsatlar─▒n verilip verilmedi─či konusunda ulusal d├╝zeydeki program ve hizmetlerin y├╝r├╝t├╝lmesini ve de─čerlendirilmesini s├╝rekli izlemekle y├╝k├╝ml├╝d├╝rler.

Devletler; ulusal d├╝zeydeki programlar─▒n periyodik ve sistematik olarak de─čerlendirilmesini yapmal─▒ ve bunlar─▒n sonu├žlar─▒n─▒n ├žok geni┼č bir alana, t├╝m ├╝lkeye yay─▒lmas─▒n─▒ temin etmelidirler.

Devletler; sakatlarla ilgili program ve hizmetlerin de─čerlendirilebilmeleri i├žin terminoloji ve kriterler geli┼čtirerek bunlar─▒n adaptasyonunu sa─člamal─▒d─▒rlar.

Terminoloji ve kriterler hen├╝z planlama a┼čamas─▒nda iken, sakatlarla ilgili kurulu┼člarla ├žok s─▒k─▒ i┼čbirli─či yap─▒larak, bunlar─▒n geli┼čtirilmeleri ortak ├žal─▒┼čmalarla birlikte y├╝r├╝t├╝lmelidir.

Devletler; sakatlar─▒ ilgilendiren alanlarda ulusal d├╝zeyde bir de─čerlendirme yapabilmek ve sonu├žlar─▒ b├╝t├╝n ├╝lkelere a├ž─▒klayabilmek i├žin, de─čerlendirme
y├Ântemleriyle ilgili standartlar─▒, uluslararas─▒ d├╝zeyde yap─▒lacak ├žal─▒┼čmalar─▒n i├žerisinde belirlemelidirler.

Kural 21 : Teknik ve Ekonomik i┼čbirli─či
Hem geli┼čmi┼č hem de geli┼čmekte olan ├ťlkeler, sakatlar─▒n ya┼čam ┼čartlar─▒n─▒n iyile┼čtirilmesi ve daha da y├╝kseltilmesi i├žin ├Ânlemler almak ve birbirleriyle i┼čbirli─či yapmak zorundad─▒rlar.

Sakat m├╝ltecileri de kapsam i├žine alacak ┼čekilde, sakatlara e┼čde─čerde f─▒rsatlar tan─▒nmas─▒n─▒ sa─člayacak ├Ânlemlerin, genel geli┼čtirme (iyile┼čtirme) programlar─▒n─▒n i├žersinde bir b├╝t├╝n olarak dahil edilmesi gerekmektedir.

Teknik ve ekonomik i┼čbirli─či programlar─▒n─▒n planlanmas─▒ ve yeniden incelenmesi s─▒ras─▒nda, bu programlar─▒n, sakatlar─▒n ├╝zerindeki etkileri
bak─▒m─▒ndan ├Âzel olarak de─čerlendirmeye al─▒nmalar─▒ zorunlulu─ču vard─▒r.

Sakatlara y├Ânelik olarak dizayn edilen herhangi bir projenin geli┼čtirilmesi esnas─▒nda, sakatlara ve bunlarla ilgili kurulu┼člara dan─▒┼č─▒lmas─▒ ├žok b├╝y├╝k bir ├Ânem arz etmektedir.

Sakatlar ve bunlarla ilgili kurulu┼člar, b├Âyle bir projenin geli┼čtirilmesi, y├╝r├╝t├╝lmesi ve de─čerlendirilmesi s─▒ras─▒nda, do─črudan konunun i├žerisinde yer almal─▒d─▒rlar.

Teknik ve ekonomik i┼čbirli─či i├žin ├Âncelik verilmesi gereken hususlar;
a) Sakatlar─▒n ailelerinin ya┼čamlar─▒n─▒ etkileyen sosyal, ekonomik ve kat─▒l─▒m sorunlar─▒yla ilgili ara┼čt─▒rma programlar─▒n─▒,
b) Sakatl─▒klar─▒n nedenleri, t├╝rleri ve olu┼č s─▒kl─▒─č─▒n─▒,
c) Uygulama i├žindeki programlar─▒n yararl─▒l─▒─č─▒ ve etkinli─či ile verilen hizmetlerin ve bunlar─▒ destekleyen ├Ânlemlerin iyile┼čtirilmesine ve de─čerlendirilmesine ihtiya├ž duyulup, duyulmad─▒─č─▒n─▒,
d) Teknik ve ekonomik i┼čbirli─či programlar─▒nda yer alacak idari kadrolar─▒n bu konulardaki bilgilerinin artt─▒r─▒lmas─▒n─▒, kapsam i├žine al─▒nmal─▒d─▒rlar.

Kural 22 : Uluslararas─▒ ─░┼čbirli─či
Devletler; sakatlara e┼čde─čerde f─▒rsat tan─▒nmas─▒n─▒ sa─člayacak politikalara ili┼čkin olarak yap─▒lan uluslararas─▒ i┼čbirli─čine aktif olarak kat─▒lmal─▒d─▒rlar.

Sakatlarla ilgili politikalar─▒n geli┼čtirilmesi bak─▒m─▒ndan Devletler; Birle┼čmi┼č Milletler b├╝nyesindeki ├Âzel kurum ve kurulu┼člara i┼čtirak etmelidirler.

Zaman─▒n elverdi─či ├Âl├ž├╝lerde. Devletler; standartlar, bilgi al─▒┼čveri┼či, programlar─▒n geli┼čtirilmesi, vs. gibi konularda yap─▒lan genel g├Âr├╝┼čmelerde, sakatl─▒kla ilgili meseleleri tart─▒┼čmaya a├žmal─▒d─▒rlar.
Devletler;
a) Sakatlarla ilgili konularda u─čra┼č veren gayri resmi kurulu┼člar,
b) Ara┼čt─▒rma kurulu┼člar─▒ ve sakatl─▒─č─▒ ilgilendiren konularda ├žal─▒┼čma yapan bireysel ara┼čt─▒rmac─▒lar,
c) Sakatl─▒k alan─▒nda konuyla ilgili programlar─▒n temsilcileri ile konunun profesyonelleri, aras─▒nda bilgi ve tecr├╝be al─▒┼čveri┼či yap─▒lmas─▒n─▒ te┼čvik etmeli ve desteklemelidir.
4- ─░ZLEME MEKANIZMASI

Bu mekanizman─▒n amac─▒, Standart Kararlar─▒n etkin bir ┼čekilde y├╝r├╝t├╝lmesini sa─člamakt─▒r. Mekanizma her devlete Standart Kararlar─▒n y├╝r├╝tme a┼čamas─▒nda yard─▒mc─▒ olacakt─▒r. Mekanizma, Kararlar─▒n y├╝r├╝t├╝lmesinde ├ž─▒kabilecek engelleri ya da daha yap─▒c─▒ hususlar─▒ tespit etme g├Ârevini yapacakt─▒r. Mekanizma ayr─▒ca, her ├╝lkenin kendine has ekonomik, sosyal ve k├╝lt├╝rel ├Âzelliklerini belirleyebilecektir.

Al─▒nan kararlar, Sosyal Kalk─▒nma Komisyonunun toplant─▒lar─▒ i├žerisinde kontrol edilecektir. Sakatl─▒─č─▒ ilgilendiren konularda ├žok geni┼č bir bilgi ve uzmanl─▒─ča sahip ├Âzel bir Raport├Âr├╝n yan─▒ s─▒ra, l├╝zum g├Âr├╝lmesi halinde, Uluslararas─▒ kurulu┼člarda g├Ârevlendirilecek ve bunlar─▒n masraflar─▒ ├Âzel b├╝t├že fonlar─▒ ile ├╝├ž y─▒l s├╝reyle kar┼č─▒lanarak uygulan─▒p uygulanmad─▒─č─▒ kontrol edilecektir.

Sakatlarla ilgili Uluslararas─▒ Kurulu┼člar, Ekonomik ve Sosyal Kalk─▒nma Komisyonunun i├žinde dan─▒┼čman stat├╝s├╝ne sahip olacaklar ve hen├╝z kendi kurulu┼člar─▒n─▒ kuramam─▒┼č kurumlar─▒n temsilcileri ise, bir uzmanlar paneli olu┼čturmak gayesiyle toplant─▒lara davet edileceklerdir.

Uzmanlar Paneli, Raport├Âr├╝n, kararlar─▒n tesis edilmesi, uygulamas─▒ ve kontrol edilmesi konular─▒nda yeniden inceleme yapmas─▒, ├Âneriler tavsiye etmesi ve geri bildirimi sa─člamas─▒ bak─▒m─▒ndan. Raport├Âr taraf─▒ndan te┼čvik edilecektir.

Raport├Âr, Birle┼čmi┼č Milletlere ├╝ye ├╝lkeler ile sakatlarla ilgili resmi ve gayri resmi kurulu┼člara bir soru grubu g├Ânderecektir. Bu soru grubu ├╝lkelerde, al─▒nan kararlar─▒n y├╝r├╝t├╝lme planlar─▒n─▒ ele alacakt─▒r. Sorular se├žici niteli─činde olmal─▒ ve ├žok ayr─▒nt─▒l─▒ bir de─čerlendirme yap─▒labilmesi i├žin spesifik y├Ântemleri kapsamal─▒d─▒r. Sorular─▒n haz─▒rlanmas─▒nda. Raport├Âr uzmanlar paneline ve Sekreter yaya dan─▒┼čmal─▒d─▒r.

Raport├Âr yaln─▒zca ├╝lkelerle de─čil, yerel gayri resmi kurulu┼člarla da dialog tesis etmeye ├žal─▒┼čarak bunlar─▒n g├Âr├╝┼č ve isteklerinin de raporunda yer almas─▒n─▒ temin edecektir.

Sekreter ya taraf─▒ndan yard─▒m alan Raport├Âr, Sosyal Kalk─▒nma Komisyonunun 44 ve 45. toplant─▒lar─▒nda sunmak ├╝zere raporlar haz─▒rlayacakt─▒r. Bu raporlar─▒n haz─▒rlanmas─▒nda Raport├Âr Uzmanlar Paneline dan─▒┼čacakt─▒r.

├ťlkeler, koordinasyon komiteleri yada benzer organlar, y├╝r├╝tme ve kontrol sistemlerinin yap─▒lmas─▒nda yer almalar─▒ yolunda te┼čvik etmelidirler. Sakatl─▒─č─▒ ilgilendiren konularda ulusal d├╝zeyde odak noktas─▒ olarak ├╝lkeler; kararlar─▒n kontrol edilmesini koordine edecek y├Ântemlerin olu┼čturulmas─▒n─▒ desteklemelidirler.
Konuyla ilgili maa┼člar─▒ kar┼č─▒layacak ├Âzel b├╝t├že fonunun belirlenmesi i├žin, kararlarla ilgili konulara dan─▒┼čmanl─▒k g├Ârevinin yap─▒lmas─▒na imkan verecek bir veya birka├ž kadronun olu┼čturulmas─▒ ve b├Âylece ├╝lkelere;

a) Kararlar─▒n verilmesi hakk─▒nda ulusal ve b├Âlgesel e─čitim seminerlerinin organize edilmesi,
b) Kararlar─▒n uygulanmas─▒n─▒ sa─člayacak stratejiler konusunda yard─▒mc─▒ olacak prensiplerin geli┼čtirilmesi,
c) Kararlar─▒n y├╝r├╝t├╝lmesine ili┼čkin en iyi uygulamalar hakk─▒ndaki bilgilerin yay─▒lmas─▒(yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lmas─▒), hususlar─▒nda bilgi verilmesi sa─članmal─▒d─▒r.