Tag: beyin

Ak─▒l beyin ili┼čkisi

 

Sefa Sayg─▒l─▒

─░nsan beyni, k├óinat─▒n en karma┼č─▒k organize yap─▒s─▒d─▒r. Her insan─▒n ba┼č─▒nda y─▒ld─▒zlar say─▒s─▒nca ba─člant─▒lar i├žeren, g├Âklerin t├╝m bilgisini ku┼čatabilecek kapasitede bir beyin sakl─▒d─▒r. ─░nsan beynini ve bu beyinden kaynakland─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝len zeka, zihin, ┼čuur, fark─▒ndal─▒k, benlik gibi kavramlar─▒ anlamak, g├Âr├╝nen o ki yine insan beynine d├╝┼č├╝yor. Ancak, insan beyni bu noktada, yani kendi kendisinin s─▒rlar─▒n─▒ a├žmada a├žmaza giriyor. Modern bilim, bunca ilerlemesine kar┼č─▒n, beynin k─▒vr─▒mlar─▒nda arad─▒─č─▒ ┼čeyi hen├╝z bulabilmi┼č de─čil. Ancak, arad─▒─č─▒m─▒z ┼čey, ayn─▒ zamanda arama arac─▒m─▒z da olunca, bu aray─▒┼č yeni kaybolu┼člar─▒ getiriyor ka├ž─▒n─▒lmaz olarak. Akl─▒n akl─▒ akletmesi, zihnin zihni a├ž─▒klamaya ├žal─▒┼čmas─▒ yada ┼čuurun ┼čuuru tan─▒mlamaya niyetlenmesi, hem trajik bir ├želi┼čki, hem anla┼č─▒lmas─▒ g├╝├ž bir infilak gibi. Kesin olan a┼č─▒lmas─▒ g├╝├ž bir yol ayr─▒m─▒na vard─▒─č─▒m─▒z.

Her┼čeyi par├žalar─▒na ay─▒rarak anlamay─▒ vaadeden bilim, en ├žok pe┼čine d├╝┼čt├╝─č├╝ ┼čeyi, yani akl─▒, en g├╝venerek kulland─▒─č─▒ arac─▒ olan ak─▒lla anlamland─▒ram─▒yor. Beynin k─▒vr─▒mlar─▒nda ├žaresizlikle, cevaps─▒zl─▒kla k─▒vran─▒yor. Yani, ┼ču ak─▒l ÔÇťak─▒l almazÔÇŁ bir ┼čey…

 

─░nsan beyni, 10-15 milyar sinir h├╝cresi (n├Âron) ve bunlar aras─▒ndaki sinapslardan olu┼čur. Bilgi al─▒┼č-veri┼činin yap─▒ld─▒─č─▒ bu irtibat noktalar─▒ (sinapslar) n├Âron ba┼č─▒na 5.000 ile 10.000 aras─▒nda olmak ├╝zere de─či┼čir.

Bir lambay─▒ yak─▒p s├Ând├╝rmek gibi ├žal─▒┼čan beyin h├╝creleri, en az 100 trilyon bilgiyi muhafaza edebilirler. Beyin i├žinde, her saniyede 1 katrilyon sinyal veya ba─člant─▒ ger├žekle┼čmektedir. Beyin organizasyonu o kadar karma┼č─▒kt─▒r ki, teknolojide veya k├óinatta bir benzeri yada dengi yoktur. N├Âronlar─▒n ve sinapslar─▒n birbirinden haberli olarak, d├╝zenli ve h─▒zl─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒, her sinaps─▒n say─▒lar─▒ milyarlara varan di─čer sinapslardan haberdar olmas─▒ ve birbirlerini kontrol etmeleri bilim adamlar─▒n─▒ hep ┼ča┼č─▒rtmaktad─▒r. Bu g├Ârkemli ve ahenkli d├╝zenin her an yeniden yeniye nas─▒l y├╝r├╝d├╝─č├╝ h├ól├ó esrar─▒n─▒ korumaktad─▒r. Ayr─▒ca, beynin sadece kendi d├╝zeninden de─čil, bedenin t├╝m organlar─▒n─▒n d├╝zeninden ve koordinasyonundan sorumlu olmas─▒ ise s─▒r i├žinde s─▒rd─▒r.

V├╝cut ve Beyin Etkile┼čimi:

V├╝cudumuzun hemen her b├Âl├╝m├╝, her kas, her eklem ve her organ, duyu sinirleri arac─▒l─▒─č─▒yla beyine sinyaller g├Ânderir. Bu i┼čaretler beyine omurilik veya beyin sap─▒ seviyesinde girer ve sonunda beynin i├žinde, bir sinirsel istasyondan di─čerine ve beyin zar─▒n─▒n beden faaliyetleri ile ilgili b├Âlgelerine ula┼č─▒rlar. V├╝cudun faaliyetlerinden haber veren ├Âzel baz─▒ kimyasal maddeler de, kan dola┼č─▒m─▒ yoluyla beyine ula┼čabilir ve beynin i┼čleyi┼čini ya do─črudan ya da ├Âzel b├Âlgeler arac─▒l─▒─č─▒yla etkilerler. Di─čer yandan beyinden kaynaklanan t├╝m veriler, sinyaller, tepkiler motor sinirler arac─▒l─▒─č─▒yla bedenin her b├Âlgesine ula┼čt─▒r─▒l─▒r. Bunun d─▒┼č─▒nda, dola┼č─▒mda gezen bir tak─▒m hormon, n├Ârotransmitter ve mod├╝lat├Ârlerle de tepki veren beyinden beden faaliyetlerinin ahengine y├Ânelik uyar─▒lar da ├ž─▒kar. K─▒sacas─▒, beyin ve v├╝cut birbirinden ayr─▒lmaz bir b├╝t├╝n olu┼čturur.

Beyin-Zihin ─░li┼čkisi Nas─▒ld─▒r?

Akletmenin, ak─▒l y├╝r├╝tmenin, t├╝m zihinsel faaliyetlerin beyinden kaynakland─▒─č─▒ bilinir. Ancak bu sorunun cevab─▒ hen├╝z verilmi┼č de─čildir: Bir madde y─▒─č─▒n─▒ olan milyarlarca h├╝creden meydana gelen beyinde, bilme, d├╝┼č├╝nme, ak─▒l y├╝r├╝tme gibi zihinsel melekeler nas─▒l olu┼čmaktad─▒r?

─░kibinli y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda bilimin cevaplamas─▒ gereken bu soru, hem konuyla ilgili uzmanlar─▒n hem de zihnin, ├Âzellikle ┼čuurun k├Âkenini merak eden felsefecilerin kafalar─▒n─▒ kurcal─▒yor. ┼×uur, bug├╝n ├╝zerinde ├žok durulan bir konu. ├ç├╝nk├╝ genel anlam─▒yla biyoloji, ├Âzelde n├Âroloji hayat─▒n bir s├╝r├╝ s─▒rr─▒n─▒ g├Âzle g├Âr├╝l├╝r bir netlikte a├ž─▒─ča ├ž─▒karma iddias─▒n─▒ h├ól├ó s├╝rd├╝r├╝yor. Bunu da maddeyi bile┼čenlerine indirgeyerek, par├žalar─▒na ay─▒rarak yapmaya ├žal─▒┼č─▒yor. Oysa, beyni ne kadar indirgerseniz indirgeyin, ne kadar ayr─▒ par├žalara b├Âlerseniz b├Âl├╝n, arada bir zihnin ya da ┼čuurun ├ž─▒kamayaca─č─▒ a├ž─▒kt─▒r.

90ÔÇÖl─▒ y─▒llar bu s─▒rr─▒n ├ž├Âz├╝mlenmesi yolunda ├Ânemli mesafelerin al─▒nd─▒─č─▒ y─▒llar olarak hat─▒rlan─▒yor. ÔÇťBeyin ony─▒l─▒ÔÇÖ ad─▒ verilen bu y─▒llarda, beyin ve zihin hakk─▒nda, psikolojiyle n├Ârolojinin ┼čimdiye kadarki tarihi boyunca elde edilen bilgiden fazlas─▒ ├Â─črenildi. Ancak zihnin nas─▒l olup da beyinden ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒na dair ciddi sorular hen├╝z ortadan kalkm─▒┼č de─čil. ─░ndirgemeci yakla┼č─▒m─▒n burada kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ ├Ânemli sorunlar var.

Birinci sorun, beyin ile beyinden t├╝redi─či d├╝┼č├╝n├╝len ┼čuur-zihin aras─▒nda bir ili┼čki kurarken ÔÇťneredenÔÇŁ bak─▒laca─č─▒ sorunudur. Herhangi birinin bedeni ve beyni ba┼čkalar─▒ taraf─▒ndan g├Âzlenebilir. Oysa zihin ancak ona sahip olan ki┼či taraf─▒ndan incelenebilir. Ayn─▒ beden veya beyinle u─čra┼čan farkl─▒ ki┼čiler, o beyin veya bedenle ilgili ayn─▒ g├Âzlemi yapabilir; ancak kar┼č─▒la┼čt─▒rma amac─▒yla, ├╝├ž├╝nc├╝ bir ┼čahs─▒n herhangi bir ki┼činin zihnini do─črudan g├Âzleme imk├ón─▒ yoktur. Beden ve onun bir par├žas─▒ olan beyin d─▒┼ča a├ž─▒kt─▒r ve objektif olarak incelenebilir. Oysa zihin (d├╝┼č├╝nce) ki┼čiye ├Âzeldir, gizlidir, i├žseldir ve subjektif bir varl─▒kt─▒r. Birinci ┼čahsa ait zihin ile ├╝├ž├╝nc├╝ ┼čahs─▒n bedeni aras─▒ndaki ba─člant─▒ nas─▒l ve hangi noktada kurulacak?

Beyni incelemek ├╝zere manyetik rezonans ya da daha geli┼čmi┼č tarama y├Ântemleri kullan─▒labiliyor, beyindeki n├Âronlar aras─▒ndaki elektrik faaliyetini ├Âl├žmek i├žin de elimizde olduk├ža iyi teknikler vard─▒r. Ancak elde edilen bunca bilgi, beyin ya da beynin eylemleri hakk─▒nda bilgi veriyorsa da zihnin kendisine ait, ┼čuuru a├ž─▒klamaya yarayacak bir bilgi vermiyor. Di─čer bir deyi┼čle, canl─▒ madde ├╝zerinde yap─▒lan detayl─▒ g├Âzlemler, bizi zihnin ya da d├╝┼č├╝ncenin a├ž─▒klamas─▒na de─čil, sadece canl─▒ maddenin detaylar─▒na g├Ât├╝rebiliyor. Zihnin ay─▒rt edici bir ├Âzelli─či olan ÔÇťbenlik ┼čuuruÔÇŁnu, yani, ÔÇťzihnimdeki imgeler, hayaller bana aittir ve benim bak─▒┼č─▒mla olu┼čmu┼člard─▒rÔÇŁ d├╝┼č├╝ncesinin nas─▒l olu┼čtu─čunu a├ž─▒klamak m├╝mk├╝n g├Âr├╝nm├╝yor.

G├Âr├╝nen o ki, ┼čuurun veya zihnin nas─▒l ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ anlamak (ama yine ak─▒lla anlamak) i├žin incelemeye konu olan zihnin kendinden yararlanabiliriz. Zihinlerin yine zihinler ├╝zerinde inceleme yapmaya kalkmas─▒ ise sorunun hem tan─▒m─▒n─▒ hem ├ž├Âz├╝m├╝ne y├Ânelik yakla┼č─▒mlar─▒ b├╝sb├╝t├╝n karma┼č─▒k hale getirir. Zihnin kendi kendini g├Âzlemlemeye ├žal─▒┼č─▒rken kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelece─či, mant─▒ksal olarak asla a┼čamayaca─č─▒ bu keyf├«lik insan zekas─▒n─▒n zihni a├ž─▒klamaya yetmeyece─či sonucunu getirir. Yani, insan zihni insan zihnini a├ž─▒klamaya kalkt─▒─č─▒nda insan zihnini a├ž─▒klayan yeni bir zihin katman─▒ ortaya ├ž─▒k─▒yor ki, b├Âylece zihnin a├ž─▒klayaca─č─▒ yeni bir zihin ortaya ├ž─▒k─▒yor. Bu ├želi┼čki s├╝rekli var olacak ve ├ž├Âz├╝ld├╝─č├╝ her a┼čamada daha da b├╝y├╝yecektir.

├ľzetle, ┼čuur-zihin probleminin benzersizli─či ortadad─▒r ve bu probleme yakla┼č─▒m─▒ karma┼č─▒k hale getiren zorluklar ├žoktur. Bu y├╝zden ├ž├Âz├╝m├╝n bilimin s─▒n─▒rlar─▒n─▒ a┼č─▒p bizi metafizi─če muhta├ž etmesi ka├ž─▒n─▒lmaz g├Âr├╝nmektedir.

Beynin ya┼čayan maddesi ├╝zerinde sakl─▒ ÔÇťzihin cevheriniÔÇŁ a├ž─▒klamak i├žin ara┼čt─▒rma yapman─▒n imkans─▒zl─▒─č─▒n─▒ farkeden bir├žok bilim adam─▒, ya┼čayan madde ile ilgili eldeki bilginin b├Âyle bir son h├╝kme varmak i├žin yeterli oldu─čunu varsayarlar. ├ç├╝nk├╝ lokal bir beyin b├Âlgesindeki n├Âronlar─▒n grup halindeki davran─▒┼člar─▒n─▒ hen├╝z tam anlam─▒yla kavram─▒┼č de─čiliz. Birbirinden ayr─▒ beyin b├Âlgeleri aras─▒ndaki etkile┼čimin, her bir b├Âlgenin tek ba┼č─▒na yapt─▒klar─▒n─▒n toplam─▒ndan daha karma┼č─▒k biyolojik durumlar ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ ger├že─čini ise yeni yeni anlamaya ba┼člad─▒k. ─░nsan zihninin kendisi ├╝zerinde inceleme yapamayaca─č─▒ da olduk├ža a┼čikard─▒r.

Benlik (├ľz) Meselesi:

Bili┼čsel (kognitif) n├Âroloji alan─▒ndaki g├╝ncel ara┼čt─▒rmalarda h─▒zl─▒ ve g├╝├žl├╝ deliller elde edilmesi, ÔÇťbeyinde olup biten filminÔÇŁ sinirsel biyolojik temellerini ortaya ├ž─▒karabilir. Ancak, ┼čuur-zihin probleminin, ikinci k─▒sm─▒n─▒n, yani benlik ┼čuurunun, insan─▒n ben oldu─čunu farketmesi i┼čleminin nas─▒l olu┼čtu─čunun ├ž├Âz├╝m├╝ yine imk├óns─▒z g├Âr├╝nmektedir.

Beyin h├╝crelerinin farkl─▒ olu┼ču da dikkat ├žekicidir. B├Âbrekteki veya karaci─čerdeki h├╝creler yaln─▒zca kendi fonksiyonlar─▒yla u─čra┼č─▒r ve ba┼čka h├╝creleri ya da fonksiyonlar─▒ temsil etmez. Ancak beyin h├╝creleri, sinir sisteminin her seviyesinde, organizman─▒n farkl─▒ yerlerindeki -ve kendi d─▒┼č─▒ndaki- olaylar─▒ veya e┼čyalar─▒ temsil eder. Beynin h├╝creleri, kendi i┼čleri d─▒┼č─▒ndaki i┼člerle de me┼čgul olmak ├╝zere tasarlanm─▒┼čt─▒r. Sinir h├╝creleri, t├╝m organizma co─črafyas─▒n─▒n ve bu co─črafyada ger├žekle┼čen olaylar─▒n ÔÇťharitac─▒lar─▒ÔÇŁ gibidir. Sanki bedene ÔÇťyukar─▒danÔÇŁ bakarlar.

Zihin ama├žl─▒d─▒r, bir ┼čeyi kasdederek ├žal─▒┼č─▒r. Bedendeki kimyasal dengeler bir ama├ž etraf─▒nda sa─član─▒r. Benlik ve ┼čuur fikri de kas─▒tla olu┼čturulur. Olup bitenin fark─▒nda olmak bilinerek, niyetlenerek yap─▒l─▒yor olmal─▒d─▒r. ├ľyleyse, bedeni farkedip izleyen bir zihinden ya da organizmay─▒ ÔÇťd├╝┼č├╝nenÔÇŁ bir ┼čuurdan s├Âz etmeliyiz. O halde ┼×unu sormak ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. ─░zleyenle izleneni, d├╝┼č├╝nce ile d├╝┼č├╝neni bir b├╝t├╝n haline getiren nedir? Organizasyonu ne sa─člamakta, m├╝thi┼č uyum nas─▒l ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r?

Beynin fiziksel yap─▒s─▒ ayd─▒nland─▒k├ža, e┼či benzeri bulunmayan insan zihninin bilinmezli─či s├╝rmekte, bu sorular yine cevaps─▒z kalmaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ zihnin nas─▒l ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ beynin k─▒vr─▒mlar─▒nda aramak, ┼čuurun k├Âkenlerini biyolojik dokuda ara┼čt─▒rmak daha ba┼čtan ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒ getirmektedir.

Beyin, insan─▒n en karma┼č─▒k ve esrarl─▒ organ─▒ olmaya devam edecek. ├ç├╝nk├╝ beynimizi ayd─▒nlatacak olan yine beynimiz oldu─čundan, beynin kendi kendisini d├╝┼č├╝nmesi asla m├╝mk├╝n olmayacakt─▒r.

Beyin, 10-15 milyar n├Ârondan ve her n├Âron ise bir trilyon atomdan meydana gelmi┼čtir. Bir sinir h├╝cresinin b├╝t├╝n s─▒rr─▒n─▒ ├ž├Âzsek bile veya tipik bir sinir h├╝cresi devresindeki faaliyetin b├╝t├╝n girift modellerini a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čtursak dahi, zihnin sinirsel temelinin esrar─▒n─▒ ke┼čfetmenin m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ a├ž─▒kt─▒r. Sonra beynimizdeki sinir h├╝cresi ba─člant─▒lar─▒n─▒n modelleri ve sinapslar─▒n g├╝c├╝ nas─▒l ve ne zaman belirlenir? Bunlar beynin her yerindeki sistemler i├žin ayn─▒ zamanda m─▒ belirlenir? Bir kere belirlendiklerinde, sonuna kadar kal─▒c─▒ m─▒ olurlar? Hen├╝z bu sorular─▒n da kesin cevaplar─▒ yoktur.

Evet, d├╝┼č├╝nme, ak─▒l y├╝r├╝tme, utanma, konu┼čma, sevin├ž, tiksinme vs. gibi melekelerimizin beyin h├╝crelerinin fonksiyonu oldu─ču do─črudur. Ancak bu neyin etkisiyle olmaktad─▒r? Beyin h├╝crelerini idare eden ve onun da ├╝st├╝nde olan nedir? ├ľl├╝yle diri aras─▒ndaki fark nas─▒l olmaktad─▒r?

Cevab─▒ o beyni yaratan─▒n ezel├« kitab─▒nda aramak i┼čin en ak─▒ll─▒cas─▒ olacakt─▒r:

ÔÇťSana ruhtan soracaklar, de ki, o AllahÔÇÖ─▒n bir emridir ve insanlar ondan pek az ┼čey bileceklerdir.ÔÇŁ

Alg─▒ ve Hareketin ─░┼člevsel Organizasyonu

Yapay zeka ├žal─▒┼čmalar─▒, hen├╝z hi├ž bir bilgisayar─▒n insan beyninin bilgi-i┼člemci ve analitik ba┼čar─▒s─▒na ula┼čamad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. T├╝m duysal sistemlerle ba─č─▒nt─▒l─▒ alg─▒lar gibi, istemli motor davran─▒┼člar da m├╝hendislik harikas─▒d─▒r. Bu ba┼čar─▒, beyindeki n├Âronlar─▒n ├žok ince ayarlarla / hesaplarla birbiri ile ili┼čkiler olu┼čturmalar─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.

Alg─▒ ve eylemi kavramak i├žin de─či duyusu ile ba┼člamak uygundur ├ž├╝nk├╝, bu duysal sistem hem olduk├ža iyi ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ve anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r, hem de duysal ve motor sistemlerin etkile┼čimini en g├╝zel temsil eden bir d├╝zenlenme g├Âsterir.

De─čisel bir uyaran─▒n fiziksel enerjisinin derideki mekanoresept├Ârlerin transd├╝ksiyonu ile nas─▒l olup da elektriksel etkinli─če d├Ân├╝┼čebildi─či, hangi uzant─▒lar─▒n marifeti ile beyinde bir de─či deneyimine d├Ân├╝┼čebildi─či bug├╝n bir├žok y├Ân├╝yle anla┼č─▒labilmi┼čtir.

Beyinin i┼člevsel organizasyonunu kavramak g├╝├ž gelse de baz─▒ anatomik yal─▒nla┼čt─▒rmalar bunu kolaylamaktad─▒r:
1) G├Ârece az t├╝rde n├Âron vard─▒r. ├çok say─▒daki n├Âronlar bir ├žok ortak ├Âzelli─či payla┼č─▒r.

2) Beyin ve omurilikteki n├Âronlar ÔÇť├žekirdekÔÇŁ ad─▒ verilen ve birbirleri ile ili┼čki kurarak i┼člevsel sistemleri olu┼čturan belirli grupla┼čma / k├╝mele┼čmeler g├Âsterirler.

3) Serebral korteksin yerel b├Âlgeleri duysal, motor ve asosiyasyonal i┼člevler i├žin ├Âzelle┼čmi┼čtir.

 

Bu ├╝├ž anatomik ilke de─činin alg─▒lanmas─▒ ba─člam─▒nda incelenecektir.

 

 

Duysal Bilginin ─░┼člemi (S├╝re├žlenmesi) Somatoduysal Sistemde Ger├žekle┼čir

De─čisel alg─▒ gibi karma┼č─▒k davran─▒┼člar, genellikle birka├ž ├žekirdek ve kortikal b├Âlgenin b├╝t├╝nle┼čmi┼č etkimesini gerektirirler. Beyindeki bilgi i┼člem ve s├╝re├žleme i├žin genel ilke hiyerar┼čidir. Uyaran bilgisi bir dizi subkortikal ve kortikal b├Âlgeden iletilir. Beyinin bilgi i┼člemci kapasitesini art─▒rmak ├╝zere, tek bir duysal modalite ├žer├ževesinde bile ayn─▒ anda farkl─▒ anatomik yolak kullan─▒l─▒r. Somatoduysal sistemde, ayn─▒ deri alan─▒ndaki hafif de─či ve a─čr─▒l─▒ uyaran beyine farkl─▒ yolaklarla ula┼čt─▒r─▒l─▒r.

 

G├Âvde ve Uzant─▒lardan Kalkan Somatoduysal Bilgi Omurili─če ─░letilir

G├Âvde ve uzant─▒lardan kalkan duysal bilgi, beyaz maddenin ├ževreledi─či santral gri maddeden olu┼čan omurili─če girer. Gri madde ÔÇťHÔÇŁ harfine benzer; iki yanl─▒ arka (dorsal veya posterior) ve ├Ân (ventral veya anterior) boynuzlar─▒ vard─▒r

Omurili─čin enine kesitlerinde, arka k├Âk gri madde i├žinde duysal ├žekirdekler veya n├Âron gruplar─▒ bulunur. Bunlar─▒n aksonlar─▒ g├Âvdenin y├╝zeyinden uyaran bilgisini al─▒rlar (emerler). ├ľn boynuz motor ├žekirdekleri veya n├Âron gruplar─▒n─▒ i├žerir; bunlar─▒n aksonlar─▒ omurilikten ├ž─▒k─▒p, iskelet kaslar─▒n─▒ inerve ederler. Motor h├╝creler, duysal h├╝creler gibi belirgin k├╝me olu┼čturmaz, omurilik boyunca dikey uzanan kolonlar olu┼čtururlar. Gri maddedeki ├že┼čitli ara n├Âronlar, duysal n├Âronlardan beyine akan bilgiyi, y├╝ksek merkezlerden motor n├Âronlara y├Ânelen komutlar─▒ ve motor n├Âronlar aras─▒ ge├ži┼čen bilgiyi mod├╝le eder.

Gri maddeyi ├ževreleyen beyaz madde, dorsal, lateral ve ventral kolonlara ayr─▒l─▒r Bunlar─▒n herbirinde inen veya ├ž─▒kan akson demetleri yer al─▒r. Gri maddenin iki dorsal boynuzu aras─▒ndaki dorsal kolon yaln─▒zca beyin sap─▒na somatik duysal bilgi ta┼č─▒yan ├ž─▒k─▒c─▒ aksonlar i├žerir. Lateral kolonlar, hem ├ž─▒k─▒c─▒ aksonlar, hem de omurilikteki ara veya motor n├Âronlar─▒ inerve etmek ├╝zere neokorteks veya beyin sap─▒ndan kaynaklanan aksonlar i├žerirler. Ventral kolonlar da karma aksonlar i├žerirler. Lateral ve ventral aksonlardaki ├ž─▒kan somatik duysal aksonlar ko┼čut yolaklar olu┼čturur ve ├╝st yap─▒lara a─čr─▒ ve ─▒s─▒ bilgisi ta┼č─▒rlar. ─░nen motor aksonlar aksiyal (dingil benzeri ku┼čak kaslar─▒) kaslar─▒ ve post├╝r├╝ denetlerler.

Omurilik d├Ârt ana b├Âlgeye ayr─▒l─▒r: Servikal, torakal, lumbal ve sakral… Bu b├Âlgeler, kaslar─▒n, kemiklerin ve ├Âteki g├Âvde bile┼čenlerinin geli┼čti─či embriyolojik somitler ile il┼čkilidir. Ayn─▒ segmental d├╝zeyde geli┼čen g├Âvde yap─▒lar─▒n─▒ inerve etmek ├╝zere omurili─či terkeden aksonlar, omurili─če giren aksonlarla intervertebral foramende birle┼čerek spinal sinirleri olu┼čtururlar. Servikal d├╝zeydeki spinal sinirler, kafan─▒n arkas─▒ndaki, boyun ve kollardaki duysal alg─▒ ve motor i┼člerle ilgilidir. Torakal d├╝zeydeki sinirler, ├╝st g├Âvdeyi; lumbal ve sakral spinal sinirler de alt g├Âvde, s─▒rt ve bacaklar─▒ inerve ederler.

D├Ârt b├Âlgenin her biri, dorsal ve ventral k├Âklerin s─▒ra say─▒s─▒ ile tan─▒mlanan birka├ž segment i├žerir: Servikal: 8; Torakal: 12; Lumbal: 5; Sakral: 5 olmak ├╝zereÔÇŽ
Eri┼čkin omurili─či segmentli g├Âr├╝nmese de, iki organizasyonel ├Âzellik nedeniyle omurilik rostrokaudal ekseni boyunca boyut ve bi├žim farkl─▒l─▒─č─▒ g├Âsterir. Nedenleri:

1) Sakral d├╝zeyde giren duysal lif say─▒s─▒ g├Ârece azd─▒r. Yukar─▒ya do─čru giren lifler giderek artar. Tersine, inen aksonlar─▒n ├žo─ču servikal d├╝zeylerde sonlan─▒r ve a┼ča─č─▒ya indik├že azal─▒r. Yani akson say─▒s─▒ servikal d├╝zeyde en y├╝ksek, sakral d├╝zeyde ise en d├╝┼č├╝k say─▒dad─▒r. Bu durum kesitteki gri:beyaz madde alan─▒ oran─▒na yans─▒r.

2) Ventral ve dorsal boynuzlar─▒n boyut farkl─▒l─▒klar─▒ da etkilidir. Kol ve bacak kaslar─▒na giden motor liflerin yo─čun olarak ├ž─▒kt─▒─č─▒ d├╝zeylerde ├Ân boynuz ├žok daha geni┼č yer kaplar. Benzer bi├žimde, duysal lif yo─čunlu─ču da uzant─▒lar─▒n d├╝zeylerine uyar. Bu b├Âlgelere, lumbosakral ve servikal geni┼člemeler ad─▒ verilir.

 

G├Âvde ve Uzant─▒lar─▒n Birincil Duysal N├Âronlar─▒ Arka K├Âk Gangliyonunda K├╝mele┼čmi┼čtir

Uzant─▒lar─▒n ve g├Âvdenin deri, kas ve eklemlerinden duysal bilgiyi omurili─če ta┼č─▒yan n├Âronlar, hemen omurili─če biti┼čik ve vertebral kolon i├žinde seyreder Bunlar ps├Âdo├╝nipolar n├Âronlard─▒r; ├žatalla┼čan aksonlar─▒n─▒n santral ve periferik dallar─▒ vard─▒r. Periferik dal deri, kas veya ba┼čka bir dokuda serbest u├žlar veya ├Âzelle┼čmi┼č bir epitel h├╝cre k├Âkenli resept├Âr ile yapt─▒─č─▒ bir ba─člant─▒ ile sonlan─▒r.

Santral uzant─▒, dorsal k├Âk ucundan omurili─če girer ve hemen dallan─▒r. Bunlar ya gri maddede sonlan─▒r veya y├╝kselerek omurilik-bulbus kav┼ča─č─▒ndaki ├žekirdeklerde sonlan─▒r Bu yerel ve ├ž─▒k─▒c─▒ lifler iki i┼člevsel somatoduysal yolak olu┼čturur. Yerel dallar, yerel refleks devreleri harekete ge├žirirken, ├ž─▒kan dallar da beyine duysal bilgiyi iletir. Bu bilgi, de─či, konum duyusu veya a─čr─▒n─▒n alg─▒s─▒ i├žin temelleri olu┼čturur.

 

Arka K├Âk Gangliyon N├Âronlar─▒n Santral Aksonlar─▒, G├Âvde Y├╝zeyinin Tasla─č─▒n─▒ Olu┼čturacak Bi├žimde D├╝zenlenmi┼čtir

Arka k├Âk ganglion h├╝crelerin santral aksonlar─▒, omurilikte sonlan─▒nca, adeta, g├Âvde y├╝zeyinin n├Âral bir tasla─č─▒n─▒ olu┼čtururlar. G├Âvde y├╝zeyinin ├že┼čitli b├Âl├╝mlerinden girdilerin bu d├╝zenli da─č─▒l─▒m─▒na somatotopi denir ve bu d├╝zen t├╝m ├ž─▒k─▒c─▒ somatoduysal yolak boyunca s├╝rer / korunur.

Sakral b├Âlgeden omurili─če giren aksonlar, orta ├žizgiye yak─▒n olarak dorsal kolonda y├╝kselir. Daha yukar─▒dan kat─▒lanlar ise buna uygun d├╝zende daha d─▒┼ča do─čru seyrederler. B├Âylece servikal omurilikte, dorsal kolonun ortas─▒, bacaklar ve alt g├Âvde k├Âkenli, daha yanlar─▒ ise ├╝st g├Âvde, kollar ve boyun k├Âkenli aksonlardan olu┼čur. Servikal d├╝zeylerde, arka kolon aksonlar─▒ iki demete ayr─▒l─▒r: ─░├žte, funikulus grasilis, d─▒┼čta funikulus kuneatus olmak ├╝zere ÔÇŽ

 

Her Bir Somatik Alt Modalite Periferden Beyine Belirli Bir Alt Sistemde ─░┼členir / S├╝re├žlenir

Somatik duyunun alt modaliteleri olan de─či, a─čr─▒ ve konum duyusu ko┼čut fakat ayr─▒ yolaklarla ta┼č─▒n─▒r ve beyinde farkl─▒ b├Âlgelerde sonlan─▒r; yani ├žok ├Âzg├╝ld├╝r.

De─či bilgisi ta┼č─▒yan birincil aferent lifler ipsilateral dorsal kolona girer, kontralateral kolona ├žapraz yapmadan bulbusa y├╝kselir. Alt g├Âvdeden gelen lifler funikulus grasilise girer ve ayn─▒ adl─▒ ├žekirdekte sonlan─▒r. ├ťst g├Âvdeden gelen lifler funikulus kuneatusa girer ve ayn─▒ adl─▒ ├žekirdekte sonlan─▒r. Bu ├žekirdeklerin n├Âronlar─▒ndan beyinin kar┼č─▒ taraf─▒na ge├žen ve oradan da talamusa y├╝kselen aksonlar ├ž─▒kar. Bu demete lemnisk├╝s medialis denir Dorsal kolondaki somatotopi bu demette de s├╝rer. ├çaprazla┼čma nedeniyle, g├Âvdenin solundan gelen bilgi beyinin sa─č─▒nda sonlan─▒r. Lemnisk├╝s medialis, talamusun ventral posterior ├žekirde─činde sonlan─▒r. Somatotopik d├╝zen burada da ge├žerlidir; alt g├Âvdeden gelenler d─▒┼čta, ├╝st g├Âvde ve y├╝zden gelenler i├žte sonlan─▒r.

 

Koku Duyusu D─▒┼č─▒ndaki T├╝m Modaliteler i├žin Talamus Duysal Resept├Ârler ile Serebral Korteks Aras─▒nda ├ľnemli bir Ba─člant─▒ Olu┼čturur

Talamus, diensefalonun arka b├Âl├╝m├╝n├╝ olu┼čturan oval bi├žimde bir yap─▒d─▒r; serebral korteksin birincil duysal alanlar─▒na duysal bilgi aktar─▒r. Ancak, basit bir ge├žit de─čildir. Kap─▒ denetimi yapar; canl─▒n─▒n davran─▒┼čsal durumuna g├Âre ├Âzg├╝l bilginin ge├ži┼čini engeller veya g├╝├žlendirir.

Talamusta yakla┼č─▒k 50 adet ├žekirdek varsa da bunlar─▒n ancak bir b├Âl├╝m├╝ ├žok iyi tan─▒mlanabilmi┼čtir. Baz─▒lar─▒, belirli bir modaliteye ├Âzg├╝ bilgi kabul eder ve neokorteksteki ├Âzg├╝l alana yans─▒t─▒r. Ventral posterior lateral ├žekirdek h├╝crelerinin aksonlar─▒, postsantral girustaki birincil somatoduysal kortekse uzan─▒r Di─čerleri, serebellum ve bazal gangliyonlardan frontal lob motor b├Âlgelerine bilgi ileterek motor i┼člevlere kat─▒l─▒r.

Talamus h├╝crelerinin neokortekse uzanan aksonlar─▒, kaps├╝la interna i├žinde yol al─▒r. Bu yap─▒, serebral kortekse giren ├ž─▒kan liflerin b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝n├╝n olu┼čturdu─ču bir demettir. Talamus, frontal lob ile ba─člant─▒lar─▒ sayesinde bellek gibi bili┼čsel i┼člevlerde de rol oynar. Dikkatte rol├╝ olan baz─▒ ├žekirdeklerden korteksin farkl─▒ alanlar─▒na yayg─▒n bi├žimde uzant─▒lar vard─▒r. Talamusun d─▒┼č kabu─čunu olu┼čturan retik├╝ler ├žekirdekten neokortekse uzant─▒ yoktur. Di─čer talamik ├žekirdeklerden neokortekse uzanan aksonlardan girdiler al─▒r ve yine bu ├žekirdeklere geri bildirim sa─člar.

Talamik ├žekirdekler, internal meduller laminanin konumuna g├Âre d├Ârt grupta toplan─▒r: Anterior, medial, ventrolateral, posterior … Talamusun rostral ucunda, internal meduller lamina ikiye ayr─▒l─▒r ve anterior grubu sarmalar. Talamusun kaudal ucunu, i├žinde pulvinar ├žekirde─čin de yer ald─▒─č─▒ posterior ├žekirdek grubu kaplar. Ayr─▒ca lifler aras─▒nda yer alan intralaminar ├žekirdekler vard─▒r.

─░nsanda, anterior grup tek bir ├žekirdekten olu┼čur; temel girdisini hipotalamusun mamillar ├žekirde─činden ve hipokampal yap─▒n─▒n presubikulumundan al─▒r. Bu ├žekirde─čin i┼člevi tam olarak bilinmese de, bellek ve duygularda rol├╝ olabilir. Bu yap─▒n─▒n, ayr─▒ca, singulat ve frontal kortekslerle de ba─člant─▒lar─▒ vard─▒r.

Medial gruptaki temel yap─▒ mediodorsal ├žekirdektir. Bu b├╝y├╝k talamik ├žekirde─čin ├╝├ž alt b├Âl├╝m├╝ vard─▒r ve herbiri frontal korteksteki belirli bir alanla ili┼čkilidir. Bu ├žekirdek, bazal gangliyonlar─▒n baz─▒ b├Âl├╝mlerinden, amigdaladan ve ortabeyinden girdiler al─▒r ve bellek ile ili┼čkilendirilmektedir.

Ventral grup ├žekirdekler talamus i├žindeki konumlar─▒na g├Âre adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Ventral anterior ve ventral lateral ├žekirdekler motor kontrolde ├Ânemlidir ve bazal gangliyon ve serebellumdan motor kortekse bilgi ta┼č─▒r. Ventral posterior lateral ├žekirdek neokortekse somatoduysal bilgi iletir.

Posterior grup, medial ve lateral genik├╝lat ├žekirdek ile lateral posterior ├žekirdek ve pulvinardan olu┼čur. Medial ve lateral genik├╝lat ├žekirdekler talamusun posterior b├Âl├╝m├╝ne yak─▒n bulunur. Medial genik├╝lat ├žekirdek, i┼čitsel sistemin bile┼čenidir ve tonotopik olarak d├╝zenlenmi┼č olan i┼čitsel bilgiyi temporal lobun superior temporal girusuna ta┼č─▒r. Lateral genik├╝lat ├žekirdek retinadan bilgi al─▒r ve oksipital lobdaki birincil viz├╝el kortekse ta┼č─▒r. Pulvinar, primat, hele insan beyninde ├žok geli┼čmi┼čtir ve bu paryetal-oksipital-temporal kortekslerdeki asosiyasyon alanlar─▒n─▒n geli┼čmesine ko┼čut bir geli┼čmedir. En az ├╝├ž alt b├Âl├╝m├╝ vard─▒r ve paryetal, temporal ve oksipital loblar, superior kollik├╝ller ve beyin sap─▒n─▒n g├Ârme ile ili┼čkili di─čer ├žekirdekleri ile kar┼č─▒l─▒kl─▒ ba─člant─▒lar yapar.

Talamus, yaln─▒zca neokorteksin g├Ârsel alanlar─▒na uzanmaz; neokorteksten de girdiler al─▒r. Oksipital korteksten gelen bu gerid├Ân├╝┼č uzant─▒s─▒, lateral genik├╝lat ├žekirdekte, retinal girdilere g├Âre daha ├žok say─▒da sinaps yapar. Talamusun ├žo─ču ├žekirde─či, serebral korteksten ├Ânemli boyutta gerid├Ân├╝┼č uzant─▒s─▒ al─▒r.

Buraya kadar betimlenen talamik ├žekirdeklere r├Âle (veya ├Âzg├╝l) ├žekirdekler denir ├ž├╝nk├╝ bunlar, neokorteksteki belirli bir b├Âlge ile ├Âzg├╝l ve se├žilmi┼č bir ili┼čki i├žindedirler. Di─čer, yayg─▒n uzanan (veya ├Âzg├╝l olmayan) ├žekirdekler, birka├ž kortikal veya subkortikal b├Âlgeye yay─▒l─▒r. Bu t├╝r ├žekirdekler talamusun orta ├žizgisinde ve intralaminar yerle┼čimlidir. Orta ├žizgi ├žekirdeklerinin en b├╝y├╝kleri paraventrik├╝ler, paratenyal ve r├Ânyen ├žekirdeklerdir. ─░ntralaminar gruptaki en b├╝y├╝k ├žekirdek sentromediyan ├žekirdektir. ─░ntralaminar ├žekirdek, amigdala ve hipokampus gibi limbik yap─▒lara uzan─▒r; bazal gangliyon bile┼čenlerine de uzant─▒lar g├Ânderir. Bu ├žekirdekler, omurilik, beyin sap─▒ ve serebellumdan girdiler al─▒r. Kortikal uyar─▒lmaya (arousal) arac─▒l─▒k edebilir; olas─▒l─▒kla, duysal alt modalitelerin b├╝t├╝nle┼čtirilmesine katk─▒da bulunabilir.

Son olarak, talamusun en d─▒┼č g├Âmle─či, ├Âzel katman benzeri bir yap─▒d─▒r; retik├╝ler ├žekirdek ad─▒n─▒ al─▒r. N├Âronlar─▒n─▒n ├žo─ču inhibit├Âr iletici GABA kullan─▒r. Di─čer ├žekirdeklerin n├Âronlar─▒ndaki iletici eksitat├Âr glutamatt─▒r. Ayr─▒ca, retik├╝ler n├Âronlar─▒n neokorteksle do─črudan ili┼čkileri yoktur; aksonlar─▒, di─čer talamik ├žekirdeklerde sonlan─▒r. Di─čer ├žekirdekler de kolateralleri ile retik├╝ler ├žekirde─če geri bildirim sa─člarken, kendi etkileri de mod├╝lasyona u─črar.

Talamus basit ve pasif bir r├Âle istasyonu de─čildir. Burada ├žok karma┼č─▒k bilgi i┼člem s├╝re├žleri yer al─▒r. ├ľrnek olarak, ventral posterior lateral ├žekirdekten ├ž─▒kan somatoduysal bilgi d├Ârt ayr─▒ i┼člemleme / s├╝re├žleme ile kar┼č─▒ kar┼č─▒yad─▒r:
1) ├žekirdek i├ži yerel s├╝re├žleme / i┼člemleme,

2) beyin sap─▒ girdileri, ├Ârne─čin, noradrenerjik ve serotonerjik monoamin sistemlerinin mod├╝lasyonu,

3) retik├╝ler ├žekirdekten inhibit├Âr geri bildirim,

4) neokorteksten eksitat├Âr geri bildirim

 

 

 

Duysal Bilgi ─░┼člem Serebral Kortekste Doru─ča Erer / Sonlan─▒r / Tamamlan─▒r
Ventral posterior lateral ├žekirdek n├Âronlar─▒n─▒n aksonlar─▒ ├Âncelikle Brodmann 3bdeki birincil somatoduysal kortekste sonlan─▒r. Buradaki n├Âronlar deri y├╝zeyinin de─či ile uyar─▒lmas─▒na kar┼č─▒ ├žok duyarl─▒la┼čm─▒┼čt─▒r. Somaduysal sitemin di─čer s├╝re├žleyen organlar─▒nda oldu─ču gibi, korteksin ├že┼čitli yerlerindeki n├Âronlar da somatotopik d├╝zenlenme g├Âsterirler.

W. Penfield, beyin cerrahisi s─▒ras─▒nda, hastalar─▒n somatik duysal korteks y├╝zeyini uyard─▒─č─▒nda, bacaklardan gelen duyulara beyinin orta ├žizgisine yak─▒n yerle┼čim g├Âsteren n├Âronlar─▒n arac─▒l─▒k etti─čini g├Ârd├╝; oysa, ├╝st g├Âvde, kollar, eller, parmaklar, y├╝z, dudaklar ve dil k├Âkenli duyulara, daha d─▒┼čta yerle┼čmi┼č olan n├Âronlar arac─▒l─▒k etmekteydi.

Penfield ve Jasper, g├Âvdenin t├╝m b├Âl├╝mlerinin kortekste somatotopik temsil edildi─čini ancak bu temsilin g├Âvdenin ger├žek k├╝tlesi ile orant─▒l─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ buldular. Kortikal temsil, bu yap─▒lar─▒n inervasyon derecesi / yo─čunlu─čuna g├Âre d├╝zenlenmi┼čti. Serebral korteks i┼člevsel olarak beyaz maddeden korteksin y├╝zeyine kadar uzanan h├╝cre kolonlar─▒ ├Âr├╝nt├╝s├╝nde d├╝zenlendi─činden, bir i┼čleve tahsis edilen kortikal alan ne kadar b├╝y├╝k ise, bu i┼člev ile ili┼čkili bilgi i┼člemci kolon say─▒s─▒ o kadar fazlad─▒r. El parmaklar─▒m─▒zdaki ay─▒r─▒c─▒ de─či duyusunun bu denli duyarl─▒ / geli┼čmi┼č olmas─▒n─▒n nedeni bu yap─▒ya ayr─▒lan kortikal alan─▒n b├╝y├╝k olmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r.

Erken / ├Ânc├╝ elektrofizyolojik ├žal─▒┼čmalarda farkedilen di─čer ├Âzellik de somatoduysal korteksin, deriden tek bir tane de─čil, birka├ž tane topografik d├╝zenlenmi┼č girdi setleri i├žerdi─čidir. Primer somatoduysal kortekste (anterior paryetal korteks), derinin d├Ârt tamamlanm─▒┼č / m├╝kemmele yak─▒n tasla─č─▒ (3a, 3b, 1, 2) bulunmaktad─▒r. De─či bilgisinin temel ve yal─▒n i┼člemi alan 3te olur; daha karma┼č─▒k veya daha y├╝ksek d├╝zen gerektirenler alan 1de ger├žekle┼čir. Alan 2de hem de─či bilgisi hem de bacak konumuna ili┼čkin bilgi birle┼čtirilir ki nesneler de─čisel olarak tan─▒nabilsin. Primer somatoduysal korteksteki n├Âronlar kom┼ču alanlara uzan─▒rlar, bunlar da yak─▒nlar─▒ndaki di─čer kortikal n├Âronlara uzan─▒rlar Daha y├╝ksek hiyerar┼čide, somatoduysal bilgi, motor kontrol, g├Âz-el e┼čg├╝d├╝m├╝, de─či deneyimine ili┼čkin bellekte kullan─▒l─▒r.

Somaduysal bilgi i┼člemin erken evrelerinde rol alan kortikal alanlar yaln─▒z (veya ├Âncelikle) somatoduysal bilgi i┼člem ile ili┼čkilidir. Bunlara ├╝nimodal asosiyasyon alanlar─▒ denir. Ancak, sonu├žta, ├╝nimodal asosiyasyon alan bilgisi, duysal modaliteleri birle┼čtiren m├╝ltimodal alanlarda toplan─▒r. Bu alanlar─▒n hipokampus ile kar┼č─▒l─▒kl─▒ ba─člant─▒lar─▒ vard─▒r ki, bu iki y├Ânden ├žok ├Ânemlidir:
1) tek ve bile┼čik bir alg─▒n─▒n olu┼čmas─▒,

2) alg─▒n─▒n bellekte temsiliÔÇŽ

Somatoduysal bilginin en ├Ânemli ama├žlar─▒ndan biri y├Ânlendirilmi┼č harekete k─▒lavuzluktur. Kortekste, somatoduysal ve motor i┼člevler aras─▒nda s─▒k─▒ ba─člant─▒lar vard─▒r.

 

 

Korteks ve Omurilik Aras─▒ndaki Do─črudan Ba─člant─▒lar ─░stemli Harekete Arac─▒l─▒k Eder

Alg─▒sal sistemlerin temel i┼člevi, beyin ve omurili─če ait motor sistemlerin arac─▒l─▒k etti─či eylemlere gereken duysal bilgiyi sa─člamakt─▒r. Primer motor korteks, somatik duysal korteks gibi somatotopik d├╝zenlenmi┼čtir .Motor korteksin ├Âzg├╝l b├Âlgeleri, ├Âzg├╝l kas gruplar─▒n─▒n etkinli─čini etkiler. Primer motor korteksin V. katman─▒ndaki n├Âronlar aksonlar─▒n─▒ do─črudan, kortikospinal yolak arac─▒l─▒─č─▒ ile omurilik ├Ân boynuzundaki motor n├Âronlara veya ara n├Âronlara uzat─▒rlar.

─░nsan kortikospianl yola─č─▒ bir milyon aksondan olu┼čur; bunlar─▒n %40─▒ motor korteksten do─čar. Bu aksonlar, subkortikal beyaz madde, internal kaps├╝l ve serebral ped├╝nk├╝l boyunca inerler Kortikospinal yolak lifleri indik├že med├╝ller piramidleri (bulbus ventral y├╝zeyindeki belirgin ├ž─▒k─▒nt─▒) ge├žerler; bu nedenle bu yola─ča med├╝ller yolak da denir.

├ç─▒kan yollar gibi, kortkospianl yola─č─▒n %80-90─▒ da bulbus orta ├žizgisinde ├žaprazla┼č─▒r (piramidal dek├╝zasyo). Liflerin %10-20si sonlanacaklar─▒ spinal segmentte ├žaprazla┼č─▒r.

Kortikospinal yolak, motor n├Âronlarla do─črudan sinaps yapar ve ince, beceri gerektiren motor davran─▒┼č─▒ olanakl─▒ k─▒lar. Ayr─▒ca, omurilik ara n├Âronlar─▒ ile de sinapslar yapar; bu ba─člant─▒lar da b├╝y├╝k kaslar─▒n e┼čg├╝d├╝ml├╝ ├žal─▒┼čmas─▒ ba─člam─▒nda ├žok ├Ânemlidir.

Motor bilgi de hem duysal hem di─čer b├Âlge k├Âkenli motor bilgi ile mod├╝lasyona u─črar. Bunlar aras─▒nda s├╝rekli akan de─čisel, g├Ârsel, proprioseptif bilgi vard─▒r. Bu sayede, istemli hareket, kesin, ak─▒c─▒, p├╝r├╝zs├╝z, mesafe ve zaman ayar─▒ iyi d├╝zenlenmi┼č olarak ger├žekle┼čir. Ayr─▒ca, motor korteks ├ž─▒kt─▒lar─▒ s├╝rekli serebellum ve bazal gangliyonlar─▒n etkisi alt─▒ndad─▒r.

Bazal gangliyonlar, neokorteksin b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝nden (duysal bilgi ve hareket bilgisi) do─črudan uzant─▒lar al─▒r. Serebellum, spinal aferentlerden do─črudan somatoduysal bilgi al─▒r. Ayr─▒ca, kortikospinal yolaklardan da bilgi al─▒r Serebellumun post├╝r ve harekete etkileri, k─▒rm─▒z─▒ ├žekirdek ile ba─člant─▒s─▒ nedeniyledir; bu yap─▒ beyin sap─▒ ve omurili─če inen yollar─▒n do─črudan mod├╝lasyonuna a├ž─▒kt─▒r. Ancak, serebellumun hareket ├╝zerindeki temel etkisi, talamusun ventral ├žekirdek grubu arac─▒l─▒─č─▒ ile ger├žekle┼čir. ─░lgin├ž bi├žimde, medial lemnisk├╝s , bazal gangliyonlar ve serebellum, ventral ├žekirdek kompleksinin farkl─▒ yerlerinde sonlan─▒r ve b├Âylece, korteksin hem somatoduysal, hem de motor b├Âlgelerini etkiler.

 

FRONTAL LOB

FRONTAL LOB n Beynin k─▒ymetlisi
Prefrontal korteks insan beyninin en geni┼č korteks(beyin kabu─ču) alan─▒d─▒r ve t├╝m beyin kabu─ču h├╝crelerinin %29ÔÇÖu bu b├Âlgede bulunur. Bu oran maymunlarda %17, k├Âpeklerde %7ÔÇÖdir. Prefrontal korteks ÔÇśy├╝r├╝t├╝c├╝/y├ÂnetselÔÇÖ olarak adland─▒rd─▒─č─▒m─▒z beynin daha ├╝st, entellekt├╝el i┼člevlerinden sorumludur. ─░ki temel b├Âl├╝m├╝; prefrontal korteks ve dorsolateral prefrontal kortekstir. n Neden k─▒ymetli?……

Prefrontal korteks genel olarak ahlaki yarg─▒lar─▒n, muhakeme etme, planlama, soyut (sembollerle d├╝┼č├╝nebilme) ve analitik d├╝┼č├╝nme merkezidir. Ayr─▒ca sosyal sorumluluk gerektiren ama├ž y├Ânelimli harekete ge├žmeyle liderlik ├Âzellikleriyle ilgili davran─▒┼člar─▒m─▒z─▒n da d├╝zenlenmesini sa─člar.

Bu genel ├╝st sistemlerin yan─▒ s─▒ra, prefrontal korteks; mutluluk, ├╝z├╝nt├╝, ne┼če, sevgi gibi duygular─▒ hissedip, canland─▒rd─▒─č─▒m─▒z beyin b├Âl├╝m├╝d├╝r. Limbik sistemimizde (link verilecek) olu┼čan temel d├╝rt├╝ ve heyecanlar─▒m─▒z─▒n tan─▒mlanabilir duygu ve d├╝┼č├╝nceler olarak ├ževirisini yapar.

n Tabelada yazan telefon ka├žt─▒?……………..
Dorsolateral prefrontal korteks, s├╝rd├╝r├╝lebilir dikkatin ├Ânemli bir bile┼čeni olan ÔÇśi┼čleyen bellekÔÇÖ veya ÔÇśk─▒sa s├╝reli bellekÔÇÖ olarak adland─▒rd─▒─č─▒m─▒z fonksiyonun merkezidir. ─░┼čleyen bellek k─▒sa bir s├╝re i├žin tuttu─čumuz bilginin belli bir i┼č i├žin kullan─▒lmas─▒ anlam─▒na gelir. ├ľrne─čin bir telefon numaras─▒n─▒ bir tabelada okuduktan sonra bu bilgiyi kullanarak numaray─▒ ├ževiririz. Konu┼čmaya ba┼člad─▒─č─▒m─▒z andan itibaren numara akl─▒m─▒zdan silinmi┼čtir. Yine dorsolateral prefrontal korteks, belle─čin ├ža─č─▒rma i┼člevinden sorumludur; ├ža─č─▒rma bir an─▒n─▒n tekrar kullanmak ├╝zere depodan ├ž─▒kar─▒lmas─▒d─▒r. Bazen bir ┼čeyi hat─▒rlamak ├╝zere bilin├žli bir karar ald─▒─č─▒n─▒zda bellek deponuzda sistemli bir ara┼čt─▒rmaya koyulursunuz. D├╝n tan─▒┼čt─▒─č─▒m ki┼činin ad─▒ neydi? Dikkatin s├╝rd├╝r├╝lebilmesi ve ├Â─črenme i├žin bunlar ├žok ├Ânemli fonksiyonlard─▒r.
┬ž Neden e┼čime k─▒zd─▒─č─▒mda hep ayn─▒
k─▒r─▒c─▒ c├╝mleleri sarf ediyorum?………

─░nferior orbital prefrontal korteks ise, bir s├Âz veya eylemde bulunmadan ├Ânce d├╝┼č├╝nmemizi sa─člayan b├Âlgedir. Deneyimlerimizle alternatiflerimiz aras─▒nda ba─člant─▒lar olu┼čturur. Limbik sistemden gelen uyaranlar─▒ bask─▒lar. Dolay─▒s─▒yla e┼činize k─▒zd─▒─č─▒n─▒zda, bir ├Ânceki tart─▒┼čman─▒z─▒n ne kadar k─▒r─▒c─▒ oldu─čunu hat─▒rlay─▒p, k─▒zg─▒nl─▒─č─▒n─▒z─▒ farkl─▒ bir yolla ifade etmeye ├žal─▒┼č─▒rs─▒n─▒z.

K─▒ymetliniz kaybolursa…………. Prefrontal korteks fonksiyonlar─▒nda bozukluk olan insanlarda ya duygusal olaylarda donukluk, ilgisizlik, irade kullanmada ve harekete ge├žmede tutukluk, soyut d├╝┼č├╝nce yetersizlikleri, insiyatifi kullanmada ve dikkati s├╝rd├╝rmede yetersizlik ya da uygunsuz co┼čku, a┼č─▒r─▒ hareketlilik, ├Âzellikle cinsel nitelikli olmak ├╝zeren toplumsal kurallara ald─▒rmazl─▒k, hatalar─▒ndan ders ├ž─▒karamama ve tekrarlayan hatalar yapma e─čilimi g├Âstermektedir.

 

Bu bulgular ┼čizofreni, duygudurum bozuklu─ču veya dikkat eksikli─či hiperaktivite bozuklu─ču gibi psikiyatrik bozukluklar─▒n belirtileriyle paraleldir ve bu hasta gruplar─▒nda prefrontal kortekste azalan beyin kan ak─▒m─▒ bulgular─▒ s─▒kl─▒kla saptanmaktad─▒r.

Bu her iki grubun da ortak noktas─▒ bireylerin ama├ž y├Ânelimli davran─▒┼čta bulunamamas─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ ama├ž y├Ânelimli etkin davran─▒┼člar, d─▒┼č─▒m─▒zdaki d├╝nya ve onun ko┼čullar─▒yla, i├žsel istek, d├╝rt├╝, g├╝├žlerimiz ve zay─▒fl─▒klar─▒m─▒z─▒n uygun bir e┼čle┼čtirmesine dayanmaktad─▒r. Prefrontal korteksin temel i┼či budur.

FRONTAL LOB├ś MOTOR KORTEKS├ś PREFRONTAL LOB├ś BROCA ALANI

PREFRONTAL LOB Frontal loblar─▒n korteksi ve alt─▒nda bulunan beyaz cevher en ├╝st d├╝zeydeki davran─▒┼člar─▒n b├╝t├╝n bile┼čenlerinin ba─člant─▒lar─▒n─▒ yapan ve onlar─▒ b├╝t├╝nle┼čtiren, ├Ânemli duyu ve motor sistemlerinin aras─▒ndaki feedback (geribildirim) d├Âng├╝lerinin ve ba─člant─▒lar─▒n yer ald─▒─č─▒ aland─▒r. D─▒┼č ├ževreden posterior korteks arac─▒l─▒─č─▒ ile ta┼č─▒nan bilgiler ve Limbik Sistem ├╝zerinden gelen i├ž yap─▒larla ili┼čkili bilgiler frontal lobun prefrontal korteks ad─▒ verilen ├Ân b├Âl├╝mlerinde kesi┼čmektedir. Bu nedenle prefrontal korteks b├╝t├╝n kaynaklardan gelen bilgilerin ÔÇôi├ž ve d─▒┼č, bilin├žli ve bilin├ž d─▒┼č─▒, bellekte depolanm─▒┼č olan ve organ merkezlerinden gelen- d├╝zenlendi─či ve birle┼čtirilip ortaya ├ž─▒kar─▒lacak davran─▒┼ča karar verildi─či yerdir. ÔÇť─░nsan prefrontal korteksi b├╝t├╝n sinir sistemi aktivitelerinde bilgileri dikkatlice toplar, b├╝t├╝nle┼čtirir, form├╝lle┼čtirir, uygular, denetler, de─či┼čiklikler yapar ve yarg─▒lar.ÔÇŁ (Stuss ve Benson,1987). Perecman (1987) bu b├Âlgeyi ÔÇťbilin├žlilik merkeziÔÇŁ ÔÇťthe seat of consciousnessÔÇŁ olarak tan─▒mlam─▒┼čt─▒r. n Prefrontal alanlar ├Âzel durumlar─▒ ile daha y├╝ksek bili┼čsel fonksiyonlarda da yetkili olmaktad─▒r. Prefrontal alanlar uyaran─▒n davran─▒┼čsal anlam─▒na duyarl─▒d─▒rlar. Bir ba┼čka deyi┼čle motor planlar, uyaran─▒n anlam─▒ ├╝zerine geli┼čtirilmektedir. Uyaran─▒n anlam─▒ transmodal integrasyon i┼člemi boyunca affektif (duygusal) bile┼čenler kullan─▒larak uyarana eklenmektedir. Bu integrasyon sonucu uyaran s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r. D├╝rt├╝sel durum ve ki┼činin gereksinimleri do─črultusunda motivasyon ve motor plan ba┼člat─▒l─▒r. n Motor plan belirli motor yolaklar─▒n─▒n aktive edilmesi ve di─čerlerinin inhibe edilmesini gerektirir. Bu nedenle prefrontal lezyonlar davran─▒┼čsal yan─▒tlar─▒n ba┼člat─▒lmas─▒ ve s├╝rd├╝r├╝lmesinde bozulma ile sonu├žlan─▒r.

Bu bozukluklar; emosyonel inkontinans, apati, agresyon ve d├╝rt├╝selli─čin kontrol edilememesi, d├╝┼č├╝ncenin yava┼člamas─▒ (abulia) ve dikkatin yo─čunla┼čt─▒r─▒lamamas─▒n─▒ i├žerir. Bu kay─▒plar sonucunda sosyal becerilerde zay─▒flama, planlar─▒ s├╝rd├╝rmede yetersizlik, sosyal beceriksizlik ve duygu durumda de─či┼čiklikler ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. K─▒saca ki┼čilik de─či┼čmektedir. Ara┼čt─▒rmac─▒lar; bilginin sa─članmas─▒ ve i┼členmesinde yayg─▒n sinir h├╝cresi a─č─▒n─▒n g├Ârev yapt─▒─č─▒n─▒ g├Âstermi┼člerdir. Epilepsi hastalar─▒nda yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar orta hat beyin sap─▒ yap─▒lar─▒n─▒n, ├ževredeki uyaran─▒ alabilmek i├žin gerekli olan ÔÇťuyan─▒kl─▒kÔÇŁ halinin sa─članmas─▒nda ├Ânemli oldu─čuna i┼čaret etmektedir. Bu yap─▒lardan biri ortahat pontus tegmentumda yerle┼čmi┼č olan ve norepinefrin h├╝cre g├Âvdelerini i├žeren

Lokus Sereleustur. Lokus Sereleusdan ├ž─▒kan n├Âronlar, ├Âzellikle korteks boyunca beyinin ├žo─ču b├Âlgesine dallan─▒r. Bir uyarandan ba┼čka bir uyarana dikkatin kayd─▒r─▒lmas─▒ ise prefrontal korteks taraf─▒ndan sa─član─▒r. Dikkat kayd─▒rma istemli ya da istemsiz olabilir. Dikkatini kayd─▒rmada eksiklik; a┼č─▒r─▒ odaklanma ve irade sonucu olabilece─či gibi, e─čer istemsiz dikkat kaymas─▒ varsa distraktibilite olarak de─čerlendirilir. n ├ľnemli ├žal─▒┼čmalar Lokus Sereleusun dikkat fonksiyonundaki rol├╝n├╝n yeni eklenen uyaran─▒ devam eden uyarandan ay─▒rmada ├Ânemli oldu─čunu bildirilmektedir. Lokus Sereleus ile birlikte, uyan─▒kl─▒k ve dikkati s├╝rd├╝rebilmek i├žin ilave sistemler g├Ârev almaktad─▒r. Belirli bir uyarana odaklanma becerisi i├žin superior temporal ve inferior pariyetal korteksler yan─▒nda striatumdan girdi gerekir. Rostral orta beyin yap─▒lar─▒ (pontus RAS ve talamus nukleuslar─▒) belirli bir uyarana dikkati odaklama fonksiyonunda kritiktir. Prefrontal korteks dikkatte de─či┼čiklik yapabilme ve onu kontrol edebilme kapasitesine arac─▒l─▒k etmektedir. Luria (1973) onun ÔÇťtetikte olma durumunun seviyesini art─▒rmak ├Ârne─činde oldu─ču gibi dikkatin y├╝ksek formlar─▒nda olaya kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ÔÇŁ g├Âzlemi┼čtir. Se├žici dikkat aktivitesi s├╝resince belirgin frontal aktivasyon ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu nedenlerle frontal lob lezyonlar─▒nda dikkat fonksiyonlar─▒ s─▒kl─▒kla etkilenmektedir. Bu hastalar bir uyarana yan─▒t vermekte a─č─▒r kalabilmekte, dikkati odaklamay─▒ sa─člayamamakta veya dikkati da─č─▒tan etkenlerden kolayca etkilenebilmektedirler. Frontal lobun ├Ân k─▒sm─▒ (prefrontal) motor davran─▒┼č i├žin b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r. Santral sulkusun ├Ân k─▒sm─▒nda yer alan par├žas─▒ primer motor korteksi olu┼čturmaktad─▒r. Genel olarak frontal lob motivasyona y├Ânelik fakt├Ârlere dayanan ard─▒┼č─▒k motor planlar ├╝retmektedir. Bu gibi zincirleme gidi┼č baz─▒ planlar─▒n inhibe edilirken di─čerlerinin kolayla┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ sa─člar. n ├ľrnek olarak; ┼či┼čeleme servisinde ├žal─▒┼čan bir insan oldu─čunuzu varsay─▒n. S─▒v─▒ miktarlar─▒n─▒n ┼či┼čelerde e┼čit olmas─▒n─▒ h─▒zl─▒ bir ┼čekilde denetliyorsunuz. Makine, s─▒v─▒ s─▒n─▒rdan azsa k─▒rm─▒z─▒, miktar uygunsa ye┼čil ─▒┼č─▒k yakmaktad─▒r. G├Âreviniz k─▒rm─▒z─▒ ─▒┼č─▒k yand─▒─č─▒nda iptal tu┼čuna basarak o ┼či┼čeyi ay─▒rmak. Bu g├Ârevi ba┼čarabilmek i├žin dikkatinizi uyaran serilerinden bir tanesine odaklaman─▒z gerekmektedir.

Bu size di─čer uyana yan─▒t vermenizi engelleyecektir, bunu ba┼čaramazsan─▒z hata yapars─▒n─▒z.Uyaranlar─▒n bu ┼čekilde ayr─▒lmas─▒ paryetal ve temporal loblar ile olur. Daha sonra bu alg─▒lara dayanan bir motor karar olu┼čturmal─▒s─▒n─▒z. Bunun i├žin bir ┼čekilde paryetal ve temporal loblar─▒n sonu├žlar─▒n─▒ frontal loba ula┼čt─▒rmas─▒ gerekir. Bu g├Ârev de assosiasyon b├Âlgeleri taraf─▒ndan ger├žekle┼čtirilir. Bu bilgiler frontal loba ula┼čt─▒─č─▒nda k─▒rm─▒z─▒ ve ye┼čil ─▒┼č─▒klar─▒n davran─▒┼čsal anlamlar─▒ en uygun motor yan─▒t i├žin kullan─▒lmal─▒d─▒r. Burada belle─čin analizine ihtiya├ž duyar─▒z. Bu noktada frontal lob paralimbik ve limbik alanlar─▒n bilgilerini motor plan─▒n─▒ ba┼člatmak i├žin kullan─▒r. Zaman ge├žtik├že mesle─čimizde neden daha iyi oluruz? Bunun nedeni frontal lobun karma┼č─▒k motor i┼čleyi┼č sistemlerinin tekrarlayan d├Âng├╝leri sonucunda ÔÇťkomuta sistemleriÔÇŁ olarak adland─▒r─▒lan kortikal ard─▒┼č─▒k i┼čleyi┼čten daha h─▒zl─▒ olan bir subkortikal motor yan─▒t program─▒ geli┼čir. ─░┼čte bu program, pratik sonucu i┼čimizi daha az eforla yapmam─▒z─▒ sa─člamaktad─▒r. Asl─▒nda daha sonras─▒nda ayn─▒ i┼če ├žok fazla konsantre olmak subkortikal yan─▒t─▒ zay─▒flataca─č─▒ i├žin i┼činizde k├Ât├╝le┼čmeye neden olabilir. Y├╝r├╝t├╝c├╝ i┼člev; beyin i┼člevlerinin insan i├žin e┼čsiz bir d├╝zene─či olup; kendini ayarlama, davran─▒┼č─▒ s─▒ralama, esneklik, yan─▒t inhibisyonu, planlama ve davran─▒┼č─▒n organizasyonunu sa─člar. K─▒sacas─▒; beynin y├╝r├╝t├╝c├╝ kontrol merkezi olup, kendimiz hakk─▒nda d├╝┼č├╝nmemizi sa─člar. Bu durum bize gelecekte neler olabilece─čini ve bizi nas─▒l etkileyece─čini d├╝┼č├╝nmemizi sa─člar. Frontal korteks, ├Âzellikle prefrontal korteks ve onun striatal ba─člant─▒lar─▒ y├╝r├╝t├╝c├╝ i┼člevler i├žin ├žok ├Ânemli n├Âroanatomik b├Âlgelerdir. Prefrontal korteks geli┼čim s─▒ras─▒nda en uzun geli┼čimi s├╝ren k─▒s─▒md─▒r. Ergenli─če kadar miyelinizasyonu devam eder. n Prefrontal Korteks Fonksiyonlar─▒├╝ Dikkatin s├╝rd├╝r├╝lmesi ├╝ Planlama ├╝ Muhakeme etme ve ahlaki yarg─▒ ├╝ D├╝rt├╝ kontrol├╝ ├╝ Organizasyon ├╝ Ki┼činin kendini izlemesi ve ├Âzele┼čtiri ├╝ Etkin problem ├ž├Âzme yetene─či ├╝ Ele┼čtirel analitik d├╝┼č├╝nme yetene─či ├╝ ─░leriye y├Ânelik d├╝┼č├╝nme yetene─či ├╝ Deneyim ve hatalardan ├Â─črenme ├╝ Duygular─▒ tan─▒ma ve ya┼čayabilme ├╝ Limbik sistemin kontrol├╝ ├╝ Empati ├╝ ─░┼čleyen- k─▒sa s├╝reli bellek n Prefrontal Korteks Fonksiyon Bozukluklar─▒ ├╝ Dikkati s├╝rd├╝rmede yetersizlik ( ├ľrn:Dikkat Eksikli─či Sendromu ) ├╝ Kolay dikkat da─č─▒lmas─▒ ├╝ D├╝rt├╝ kontrol sorunlar─▒ ( Hiperaktivite Boz. ) ├╝ Hiperaktivite ├╝ Zaman planlayamama, gecikme ├╝ Organizasyon ve planlama eksikli─či ├╝ Duygusal donukluk ( ┼×izofreni ve Duygu Durum Bozukluklar─▒ ) ├╝ Uygunsuz d├╝rt├╝ ve yanl─▒┼č anlama e─čilimi ├╝ Azalan muhakeme yetene─či ├╝ ├ľ─črenme g├╝├žl├╝kleri ├╝ K─▒sa s├╝reli bellekte sorun ├╝ Sosyal uyumsuzluk n Motor Korteks Frontal loblar─▒n yakla┼č─▒k olarak ├╝├žte birini i┼čgal eden ve merkezi yar─▒─č─▒n ├Ân├╝nde yer alan b├Âlge motor kortekstir. Merkezde yer alan yar─▒─č─▒n arka taraf─▒ndaki alan, motor aktivitelerin kontrol├╝ i├žin bir├žok siniri motor kortekse ileten somatik duyu korteksidir. Somatik korteks parietal loptad─▒r. Motor korteksin en d─▒┼č k─▒sm─▒ uyar─▒ld─▒─č─▒ zaman yutma, ├ži─čneme y├╝z hareketleri ile ilgili kaslar kas─▒l─▒r. Motor korteksin en alt k─▒sm─▒nda g─▒rtlak, yutak, dil yukar─▒ do─čru s─▒ra ile y├╝z, ba┼čparmak, el, ├Ân kol, g├Â─č├╝s kar─▒n uyluk, bald─▒r, ayak ve perine kaslar─▒ temsil edilir. T├╝m primer motor korteksin yar─▒ns─▒ndan fazlas─▒ el ve konu┼čma kaslar─▒n─▒n kontrol├╝ndedir. ├ç├╝nk├╝ en ├žok kullan─▒lan organlar bunlard─▒r ve ince hareketlere gereksinimleri vard─▒r. Bu nedenle geni┼č beyin korteksine yay─▒l─▒rlar. Buradaki el ve konu┼čma motor alanlar─▒na uygulanan nokta uyaranlar s─▒kl─▒kla tek bir kas─▒n kas─▒lmas─▒na neden olur. Fakat g├Âvde gibi temsil derecesi daha az olan alanlardaki elektriksel uyaranlara tek kas yerine bir kas grubunu kasar. n Santral sinir sisteminde hareketten sorumlu ├╝├ž b├Âlge bulunmaktad─▒r:n Motor korteks birincil kontrol alan─▒: Hareketin ba┼člang─▒c─▒d─▒r. n Bazal gangliyonlar: Hareketi programlamakta g├Ârevlidirler. Bu i┼člem en ├žok 10ÔÇô15 mili saniye s├╝rmektedir, aksi halde ├žok gecikmi┼č olabilir. ├ľrne─čin;tehlikenden ka├žmamal─▒ gibi.n Beyincik: Denge ve hareketi sa─člayacak kaslar─▒n tonus zamanlamas─▒ ile ilgilidir.├ľ Bazal gangliyonlar aktive olmas─▒ ile ard─▒ndan beyincik ve motor hareket alan─▒ devreye girer. Motor korteks, kendi i├žinde her biri v├╝cudun ├Âzel motor fonksiyonlar─▒ ve kas gruplar─▒n─▒n temsilini i├žeren ├╝├ž alt alana ayr─▒l─▒r:

├ś PR─░MER MOTOR KORTEKS├ś PREMOTOR ALAN├ś S├ťPLEMENTER MOTOR ALAN├ś PR─░MER MOTOR KORTEKS Piramidal sistemin esas motor n├Âronlar─▒, beyinde frontal lobun posterior k─▒sm─▒na yerle┼čtirilmi┼čtir. Piramidal yollar frontal lopta presantral girusun 5. tabakas─▒nda yer alan Bets h├╝creleri ad─▒ verilen dev motor h├╝crelerinden ba┼člar. Bets bug├╝n do─črulu─ču ├že┼čitli kaynaklarca tart─▒┼č─▒lan piramidal h├╝crelerde denilmektedir. Bets h├╝crelerinin bulundu─ču alana korteksin primer motor alan─▒ da denir. Bu lifleri %55ÔÇÖi frontal loptan, %35ÔÇÖI parietal loptan, ortalama %10ÔÇÖu ise di─čer alanlardan ├ž─▒karlar. Piramidal yol liflerinin %94 miyelidir. Burada ├Âteki taraftaki beden yar─▒s─▒n─▒n ┼čemas─▒ ters olarak durur. Korteksten a┼ča─č─▒ inen yollar beyin sap─▒ndan ├Âteki tarafa ge├žer. ─░stemli olarak ger├žekle┼čtirilen hareketleri olanakl─▒ k─▒lan sistemdir. Bu sistemli hareketi sa─člamak ├╝zere 1. motor n├Âron olarak da bilinen kortikospinal yol ile spinal korda da yer alan 2. motor n├Ârona kadar uzan─▒r,bu noktadan itibaren 2. motor n├Âron ve uzant─▒lar─▒ olan sinirler ve kaslar ile hareketler sa─člar. Yeni do─čan d├Ânemki bebeklerde piramidal sistemin korteksten a┼ča─č─▒ do─čru inen lifleri k├╝├ž├╝kt├╝r ve miyelin k─▒l─▒f─▒ yoktur. Anne karn─▒ndaki hayatta ba┼člayan miyelizasyon po├žesi do─čumdan sonra h─▒zlanarak devam eder ve genellikle b├╝y├╝k oranla iki ya┼č─▒na kadar tamamlan─▒r. Y├╝r├╝me ve di─čer beceri gerektiren hareketler miyelinizasyon ilerlemesi ile ger├žekle┼čir. ├ś PREMOTOR ALAN n Premotor alan, primer motor kortesin ├Ân├╝nde ┼čakaklar─▒n biraz ├╝st├╝nde yer al─▒r. Premotor kortekste beden ┼čemas─▒n─▒n g├Âsterimi kabaca primer motor korteks gibidir.n A┼ča─č─▒dan ba┼član─▒rsa a─č─▒z ve y├╝z alanlar─▒, sonra yukar─▒ya do─čru el, kol, g├Âvde ve bacak alanlar─▒ bulunur. Premotor alan BromanÔÇÖ─▒n beyin s─▒n─▒fland─▒r─▒lmas─▒ndaki alan─▒n─▒n b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝n├╝ i┼čgal etmektedir.n Premotor alanda do─čan ├žok say─▒da sinir sinyali ├Âzel g├Ârevleri yapacak olan kas gruplar─▒n─▒n hareketine neden olur. ├ľrne─čin yap─▒lacak i┼č, omuz ve kollara ┼čekil verdirerek ellerin ├Âzellikli bir g├Ârevi yapacak ┼čekilde olabilir. Premotor alan bu sonu├žlar─▒ elde etmek ├╝zere sinyallerini ya ├žok say─▒da kas gurubunu uyar─▒lmak ├╝zer do─črudan do─čruya premotor kortekse yada daha b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla bazal gangliyonlar yoluyla talamus ├╝zerinden geriye primer motor korteks g├Ânderir. B├Âylece primer korteks bazal gangliyonlar, talamus ve primer motor korteks v├╝cutta koordineli kas aktivitesini d├╝zenleyen karma┼č─▒k bir genel sistem olu┼čturur. ├ś

S├ťPLEMENTER MOTOR ALAN n S├╝plementer motor alan, motor fonksiyonun kontrol├╝nde ayr─▒ bir organizasyona sahiptir. Premotor alan─▒n hemen ├╝zerinde, primer motor korteksin hemen ├╝zerinde er al─▒r.n Kas kas─▒lmas─▒n─▒n sa─člamak i├žin s├╝plementer motor alana di─čer motor alanlardakinden daha g├╝├žl├╝ elektriksel uyaranlar vermek gerekir. Elde edilen kas─▒lmalar s─▒kl─▒kla tek tarafl─▒, de─čil ├žift tarafl─▒d─▒r ve uyar─▒lma s─▒kl─▒kla her iki elin e┼č zamanl─▒ hareketine yol a├žar. Bu hareketler t─▒rmanma i├žin gerekli olan el fonksiyonlar─▒n─▒n kal─▒nt─▒lar─▒d─▒r. G├Âvdenin d├Ând├╝r├╝lmesi, elerin uyumu, g├Âz hareketleri veya omuzlar─▒n sabitle┼čtirilmesi de g├Âr├╝lebilir. Genel olarak bu alan el ve kollar─▒n daha ince motor kontrol├╝ne temel te┼čkil eden hareketlerine, v├╝cudun hareketlerine, ba┼č ve g├Âzlerin pozisyonel hareketlerine ortam sa─člamada premotor korteks ve premotor alan─▒ ile g├Ârev al─▒r. n ─░nsan Motor Korteksinde Motor Kontrol├╝n Baz─▒ ├ľzelle┼čmi┼č Alanlar─▒ (S├╝plementer Motor Korteks Alan─▒n─▒n ├ľzelle┼čmesi)

─░STEML─░ G├ľZ HAREKET─░ ALANI Broca alan─▒n─▒n hemen ├╝st├╝, g├Âz hareketlerini kontrol etmekle g├Ârevli bir yerdir. Bu alandaki hasar ki┼čini g├Âzlerini farkl─▒ cisimlere do─čru istemli olarak ├ževirmesini ├Ânler. Bunun yerine, g├Âzle oksibital loptaki g├Ârme merkezinden gelen sinyallerin etkisiyle ├Âzellikli cisimlere kilitlenmeye meyillenir. Bu frontal alan g├Âz kapaklar─▒n─▒n g├Âz k─▒rpma hareketlerin de kontrol eder. Geli┼čimsel gecikmesi ve geli┼čimsel gecikmesi olan baz─▒ ├žocuklarda okuma ya da hareket eden cisimlerin takibindeki sorunun bu b├Âlgede de ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ gerekir.n

EL BECER─░LER─░ ALANIn Primer motor korteksin el ve motor alanlarla ilgili b├Âlgesinin hemen ├Ân├╝ndeki premotor alanda, beyin cerrahlar─▒n─▒n el becerileri alan─▒ dedikleri bir b├Âlge bulunur. T├╝m├Ârler ya da di─čer lezyonlar bu alanda tahribata yol a├ž─▒nca, el hareketleri koordinasyonsuz ve ama├žs─▒z hale gelir. Bu duruma ÔÇťmotor apraksiÔÇŁ denir. Bazen ÔÇťel kaslar─▒ zay─▒fÔÇŁ tan─▒s─▒ konulur. El kaslar─▒ zay─▒f demek el ÔÇô parmak kaslar─▒n─▒n ince, atrofik vb. olmas─▒ anlam─▒na gelir oysa motor apraksi ( el becerisi yetersizli─či ) denilirse;n El becerisi ile ilgili frontal b├Âlgede sorun var.n Beyincikte sorun var.n Zihinsel sorunlar var vb. gibi ├ža─čr─▒┼č─▒mlar ile e─čitimci ve hekimin do─čru ├Ânlendirilmesi sa─član─▒r. n BROCA ALANI Premier motor korteksin ├Ân├╝nde uzanan ve kelime olu┼čumu diye belirtilen bir premotor alan─▒ g├Âstermektedir. Bu b├Âlgeye Broca Alan─▒ denir. Bu b├Âlgenin hasara u─čramas─▒, ki┼činin ses ├ž─▒karmas─▒n─▒ ├Ânlemez, fakat uyumsuz s├Âzler veya aras─▒ra ÔÇťevetÔÇŁ, ÔÇťhay─▒rÔÇŁ gibi kelimeler d─▒┼č─▒ndaki kelimeleri tam olarak s├Âylenmesi olanaks─▒z hale gelir. Bununla yak─▒n ili┼čkili premotor alan, uygun solunum fonksiyonu sa─člayarak konu┼čma s─▒ras─▒nda a─č─▒z ve dil hareketleri ile ses tellerinin solunumla ayn─▒ zamana rastlamas─▒n─▒ sa─člar. Bu y├╝zden Broca alan─▒yla ilgili premotor aktiviteleri olduk├ža komplesiftir. n MULT─░PL SKLEROZ NED─░R? n Beyin ve omurili─čin (merkezi sinir sisteminin) bir hastal─▒─č─▒d─▒r. n MS beynin g├Ârme, konu┼čma, y├╝r├╝me gibi fonksiyonlar ├╝zerindeki kontrol kabiliyetini bozar. n ÔÇťMultiplÔÇŁ denmesinin nedeni:n ÔÇó Beyin ve omurili─čin bir ├žok farkl─▒ alan─▒ etkilenir.
n ÔÇó Belirtileri hafif ya da a─č─▒r olabilir. Aniden ortaya ├ž─▒kabilir ya da kaybolabilir. n ÔÇťSklerozÔÇŁ denmesinin nedeni:n ÔÇó Hastal─▒k beyin ve omurili─čin hasarl─▒ alanlar─▒nda sklerozan plaklar, yani sertle┼čmi┼č dokular olu┼čturur. n ÔÇó Bir ak─▒l hastal─▒─č─▒ de─čildir. n ÔÇó Bula┼č─▒c─▒ de─čildir. n ÔÇó Hen├╝z ├Ânlenebilir ya da tamamen tedavi edilebilir de─čildir. Multipl Skleroz hakk─▒nda bilinmesi gereken en ├Ânemli ┼čey nedir? Merkezi sinir sisteminin gen├žler aras─▒nda g├Âr├╝len yayg─▒n bir hastal─▒─č─▒d─▒r. MSÔÇÖlilerin aileleri ve yak─▒nlar─▒ndan olu┼čan ├žok daha fazla say─▒da ki┼či ise duygusal, maddi ve fiziksel zorluklarla kar┼č─▒ kar┼č─▒yad─▒r. Gen├ž eri┼čkinler MSÔÇÖe yakalanma olas─▒l─▒─č─▒ en y├╝ksek olanlard─▒r; hem de hayatlar─▒n─▒n en verimli y─▒llar─▒nda… Her y─▒l ara┼čt─▒rma i├žin d├╝nyada milyonlarca dolar harcanmaktad─▒r. En az bir o kadar─▒ da yard─▒m ve destek i├žin harcanmaktad─▒r. Hastal─▒k nedeniyle kaybolan i┼čg├╝c├╝ de─čeri ise faturay─▒ ayr─▒ca kabartmaktad─▒r. MSÔÇÖi daha yak─▒ndan tan─▒makla MSÔÇÖlilerin hayattan daha ├žok tat almalar─▒n─▒ ve MSÔÇÖten daha az etkilenmelerini sa─člayabilirsiniz. MS merkezi sinir sistemini nas─▒l etkiler? Merkezi sinir sistemi sinirler boyunca v├╝cudun ├že┼čitli b├Âlgelerine elektriksel mesajlar g├Ânderen bir telefon santral─▒na benzer. n MS merkezi sinir sistemini nas─▒l etkiler?

Merkezi sinir sistemi sinirler boyunca v├╝cudun ├že┼čitli b├Âlgelerine elektriksel mesajlar g├Ânderen bir telefon santral─▒na benzer.

Beynimizin S─▒rlar─▒

Asl─▒nda b├╝t├╝n sistemi ├žal─▒┼čt─▒ran ruh. Bunlar ruhu d─▒┼čar─▒da b─▒rakt─▒klar─▒ m├╝ddet├že ├ž├Âzebildikleri ├ž├Âzemediklerinin yan─▒nda devede kulak bile olmazÔÇŽ┬á─░┼čte Beynin 10 s─▒rr─▒Kafam─▒zda ta┼č─▒d─▒─č─▒m─▒z 1 kilo 350 graml─▒k koca bir labirent. Her g├╝n tepemizde ve bizi o y├Ânetiyor. Bazen duygusal, bazen sinirli; kimi zaman manik, kimi zaman depresif. En g├╝zel duygular─▒n da, ┼čeytani emellerin de planlay─▒c─▒s─▒ o… S─▒rlarla dolu, kapal─▒ ve karanl─▒k bir kutu gibidir beynimiz.
{loadposition header}
─░┼čte beynin ├ž├Âz├╝lemeyen┬á10 s─▒rr─▒!

1. Bilgi n├Âronlarda nas─▒l kodlan─▒yor?

Beynin en kar─▒┼č─▒k i┼člemlerinden bir tanesi, bilginin kodlanmas─▒. Bu s├╝re├žte beyindeki n├Âronlar, yani sinir h├╝creleri, zarlar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda elektrik ak─▒m─▒ olu┼čturuyor. Bu elektrik ak─▒mlar─▒, ÔÇśaksonÔÇÖ ad─▒ verilen uzant─▒lara ula┼čarak, onlar vas─▒tas─▒yla gerekli olan kimyasal sinyallerin a├ž─▒─ča ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─čl─▒yor. Bu ak─▒mlar sayesinde d├╝nyayla, ├ževremizde olup bitenle ilgili bilgiler beynimize aktar─▒l─▒yor. ÔÇťNe g├Âr├╝yorum?ÔÇŁ, ÔÇťA├ž m─▒y─▒m?ÔÇŁ, ÔÇťHangi soka─ča sapay─▒m?ÔÇŁ gibi sorulara yan─▒t i┼čte b├Âyle bulunuyor.

2. An─▒lar beyinde nas─▒l saklan─▒yor ve nas─▒l tekrar hat─▒rlan─▒yor?

Bir ki┼činin ismi gibi, yeni bir ┼čey ├Â─črendi─činizde beynin yap─▒s─▒nda birtak─▒m fiziksel de─či┼čiklikler meydana geliyor. Ancak bu de─či┼čikliklerin h├ól├ó ne t├╝r de─či┼čiklikler oldu─čunu, nerelerde meydana geldi─čini, bilginin nas─▒l depoland─▒─č─▒n─▒ ya da y─▒llar sonra tekrar hat─▒rlanarak tekrar nas─▒l g├╝ndeme getirildi─čini anlayam─▒yoruz.Beyinde ├že┼čit ├že┼čit hat─▒ralar var. Ancak beyin, ÔÇśk─▒sa d├Ânem an─▒larlaÔÇÖ (yeni ├Â─črenilen bir telefon numaras─▒n─▒ hat─▒rlamak gibi), ÔÇśuzun d├Ânem an─▒lar─▒ÔÇÖ (ge├žen y─▒l okulda yapt─▒klar─▒n─▒z gibi) birbirinden bir ┼čekilde ay─▒r─▒yor. Beyin travmas─▒ ya da beynin zarar g├Ârmesi ise bu yetenekleri bozabiliyor.

3. Beyin, gelece─či nas─▒l ├Âng├Âr├╝yor?┬á

├ço─ču zaman gelecekle ilgili birtak─▒m planlar─▒m─▒z ve ├Âng├Âr├╝lerimiz olur. Gelece─čin nas─▒l ┼čekillenece─čini d├╝┼č├╝n├╝r├╝z. Beynimizde, gelecekle ilgili bir ┼čekil vard─▒r. Ancak beynin bu ÔÇśgelecek sim├╝lasyonunuÔÇÖ nas─▒l yapt─▒─č─▒ hen├╝z anla┼č─▒lm─▒┼č de─čil. Beyin, d├╝nyayla ilgili ├Âng├Âr├╝lerde nas─▒l bulunabiliyor? Bilim adamlar─▒ h├ól├ó bunun yan─▒t─▒n─▒ ar─▒yor.

4. ÔÇśDuyguÔÇÖ ne demek?

Beyin, sadece bilgi biriktiren bir organ de─čil; ayn─▒ zamanda duygu, motivasyon, korku ve umutlar─▒ bar─▒nd─▒ran bir organ. B├╝t├╝n bunlar bilin├žalt─▒nda olan ┼čeyler asl─▒nda…├ľrne─čin beynin duygularla ilgili b├Âl├╝m├╝ sinirli y├╝zlere, o y├╝zleri g├Ârmeden de tepki verebiliyor. K├╝lt├╝rler aras─▒nda da temel duygular─▒n d─▒┼ča vurulmas─▒, asl─▒nda birbirine benziyor.
5. Zekâ nedir?

Zek├ó farkl─▒ ┼čekillerde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒k─▒yor. Ancak ÔÇśbiyolojikÔÇÖ a├ž─▒dan zek├ón─▒n ne anlama geldi─či hen├╝z bilinmiyor. Milyarlarca n├Âron, bilgiyi ÔÇśharekete ge├žirmekÔÇÖ i├žin nas─▒l birlikte ├žal─▒┼č─▒yor? Gereksiz bilgi beyinden nas─▒l siliniyor? ─░ki kavram ÔÇśbirbirine uyuncaÔÇÖ ve b├Âylece bir soruna ├ž├Âz├╝m buldu─čunuzda, beyinde neler oluyor? Zeki insanlar bilgiyi beyinlerinde ÔÇśhat─▒rlamas─▒ kolayÔÇÖ, ayr─▒ bir b├Âlgede mi muhafaza ediyorlar?

Beyin fonksiyonlar─▒n─▒n temel i┼čleyi┼čiyle ve n├Âronlar aras─▒ndaki ba─člant─▒larla ilgili, bilim adamlar─▒n─▒n elinde h├ól├ó ├žok az bilgi var. Ancak zek├ón─▒n, beynin tek bir alan─▒yla de─čil, pek ├žok b├Âlgesiyle ilgili oldu─ču ├╝zerinde duruluyor. ─░nsan beyninin di─čer canl─▒lardan fark─▒ h├ól├ó ara┼čt─▒r─▒l─▒yor.

6. Beyin, ÔÇśzaman─▒ÔÇÖ nas─▒l alg─▒l─▒yor?

Alk─▒┼člad─▒─č─▒n─▒zda ya da parma─č─▒n─▒z─▒ ÔÇś┼č─▒klatt─▒─č─▒n─▒zdaÔÇÖ sesi mi daha ├Ânce duyars─▒n─▒z, hareketi mi daha ├Ânce g├Âr├╝rs├╝n├╝z?

Her ne kadar duyma yetene─či, g├Ârme yetene─činden daha h─▒zl─▒ ├žal─▒┼čsa da, parmaklar─▒n g├Âr├╝nt├╝s├╝yle, ├ž─▒kar─▒lan ses ayn─▒ anda ger├žekle┼čiyormu┼č hissi do─čuyor. Yani beyin pek ├žok olay─▒n ayn─▒ anda ger├žekle┼čti─či ÔÇśhissiÔÇÖ uyand─▒rarak asl─▒nda bizi ÔÇśkand─▒r─▒yorÔÇÖ. Beynin zamanla ÔÇśoynad─▒─č─▒n─▒ÔÇÖ asl─▒nda ├žok kolay anlayabilirsiniz.

Aynan─▒n kar┼č─▒s─▒nda sol g├Âz├╝n├╝ze bak─▒n. Daha sonra bak─▒┼č─▒n─▒z─▒ sa─č g├Âz├╝n├╝ze kayd─▒r─▒n. G├Âzlerinizi di─čer tarafa ├ževirmek bir zaman al─▒yor elbette. Ancak siz g├Âzlerinizin hareket etti─čini g├Ârm├╝yorsunuz. G├Âzlerinizi k─▒rp─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒zda da asl─▒nda g├Âzleriniz ├žok k─▒sa s├╝reli─čine de olsa karanl─▒kta kal─▒yor. Ancak bu karanl─▒─č─▒ da g├Ârm├╝yorsunuz.

7. Nas─▒l uyuyor ve r├╝ya g├Âr├╝yoruz?

Zaman─▒m─▒z─▒n ├╝├žte birini uyuyarak ge├žiriyoruz. Ara┼čt─▒rmalara g├Âre, az uyumak sinir sisteminde bozuklu─ča yol a├ž─▒yor. Canl─▒lar uyuduklar─▒nda beynin bir b├Âl├╝m├╝ de uyuyor, ama uykunun mekanizmas─▒, i┼čleyi┼či h├ól├ó bilinmiyor. Uykuda n├Âronlar─▒n a┼č─▒r─▒ derecede hareket halinde olduklar─▒ biliniyor.

Ayr─▒ca ├Ânemli bir sorunu ├ž├Âzmeden ├Ânce uyuman─▒n, o sorunu ├ž├Âzebilmek a├ž─▒s─▒ndan yararl─▒ oldu─ču da d├╝┼č├╝n├╝l├╝yor. D├╝zenli uykunun, ├Â─črenme kapasitesini de art─▒rd─▒─č─▒ s├Âyleniyor. ├ľzetle, uyku sayesinde beyin bir ┼čekilde gerekli bilgileri depoluyor, gereksizleri ise ekarte edebiliyor.

8. Beynin ayr─▒ ayr─▒ olan sistemleri, birbirleriyle nas─▒l b├╝t├╝nle┼čiyor?

G├Âzle bak─▒ld─▒─č─▒nda, asl─▒nda beynin her b├Âlgesi ayn─▒ g├Âr├╝n├╝yor. Ancak aktivitelerini, i┼člevlerini ├Âl├žt├╝─č├╝m├╝zde, her n├Âron b├Âlgesinde farkl─▒ bilgilerin kay─▒tl─▒ oldu─čunu g├Âr├╝yoruz.

├ľrne─čin g├Ârme yetene─čini ilgilendiren b├Âlgenin i├žindeki alanlarda hareketler, y├╝zler, k├Â┼čeler ve renklerle ilgili ├že┼čit ├že┼čit bilgiler bulunuyor. Yeti┼čkin bir insan─▒n beynini, ├že┼čitli ├╝lkelerin bulundu─ču bir d├╝nya haritas─▒na benzetebiliriz. Beynin i├žinde koku, a├žl─▒k, ac─▒, hedef koyma, s─▒cakl─▒k, ├Âng├Âr├╝ ve daha pek ├žok ┼čeyle ilgili ÔÇśbeyin a─člar─▒ÔÇÖ var. Farkl─▒ i┼člevlerine ra─čmen bu sistemler birbirleriyle bir ┼čekilde b├╝t├╝nle┼čerek ├žok iyi bir i┼čbirli─čine giriyorlar.

9. ÔÇśBilin├žÔÇÖ nedir?

Modern bilimde, ÔÇśbilin├žÔÇÖ ├ž├Âz├╝lememi┼č olan en ├Ânemli s─▒rlardan biri. Bilin├ž, tek bir fenomen de─čil. Peki ne? Bilin├ž, beyindeki hangi sistemlerle ilgili? Bilim adamlar─▒n─▒n bu konuda da hi├žbir fikri yok…

┼×imdiye kadar yap─▒lan ara┼čt─▒rmalara g├Âre, bilin├ž konusunda, b├╝y├╝k bir ihtimalle yine bir grup aktif n├Âron ileti┼čim i├žinde. Bilincin alt─▒nda yatan mekanizman─▒n molek├╝llerle ya da h├╝crelerle ilgili olabilece─či ├╝zerinde de duruluyor. Belki de mekanizma, bu sistemlerin etkile┼čimleriyle olu┼čuyor. Bilim adamlar─▒ bu s─▒ralar bilincin, beynin hangi b├Âlgeleriyle ilgili oldu─čunu ara┼čt─▒r─▒yorlar.

10. Bilgisayara kar┼č─▒ beyin

Beyindeki elektrik ak─▒mlar─▒n─▒n h─▒z─▒n─▒n, bilgisayarlardaki sinyal h─▒z─▒ndan 100 milyon kat daha fazla oldu─čunu biliyor muydunuz?

Bir insan, arkada┼č─▒n─▒ hemen tan─▒rken, bir bilgisayar─▒n bir y├╝z├╝ tan─▒mas─▒ genellikle ├žok zor oluyor. Beynin pek ├žok i┼člemi ayn─▒ anda yapt─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyen bilim adamlar─▒, beynin b├╝t├╝n b├Âlgelerinden gelen bilgilerin tek bir b├Âlgede birle┼čmedi─čini, ancak bu farkl─▒ b├Âlgelerin kendi aralar─▒nda g├╝zel bir ÔÇśi┼čbirli─čineÔÇÖ girdiklerini ve bir a─č, yani ÔÇśnetworkÔÇÖ olu┼čturduklar─▒n─▒ belirtiyorlar. Bizim de d├╝nyaya olan bak─▒┼č a├ž─▒m─▒z i┼čte bu karma┼č─▒k network sayesinde olu┼čuyor

Parkinsonizm

Image┬áParkinsonizm kelimesi belli bir hastal─▒ktan ├žok, de─či┼čik nedenlere ba─čl─▒ olarak ortaya ├ž─▒kan bir dizi belirtiyle tan─▒nan bir durumu ├ža─čr─▒┼čt─▒r─▒r. Bu belirtilerin en ├Ânemlileri uzuvlar─▒n titremesi, kaslar─▒n sertli─či ve v├╝cut hareketlerinin yava┼čl─▒─č─▒d─▒r.

Read More

Bu ├╝├žlemeye eklenebilecek di─čer belirtiler aras─▒nda, ├Âne e─čik duru┼č ┼čekli, k├╝├ž├╝k ad─▒mlarla ve ayaklar─▒n─▒ s├╝r├╝yerek y├╝r├╝me, yumu┼čak, h─▒zl─▒ ve ayn─▒ tonda konu┼čma say─▒labilir. Parkinson hastal─▒─č─▒, ├že┼čitli parkinsonizm tablolar─▒ aras─▒nda kendine ├Âzg├╝ belirtiler ve beyinde olu┼čturdu─ču de─či┼čikliklerle ayr─▒ bir yere sahiptir ve ileride ayr─▒nt─▒lar─▒yla ele al─▒nacakt─▒r.

Parkinsonizmdeki titreme, ├Âzellikle elleri ve ayaklar─▒, bazen dudaklar─▒, dili, ├ženeyi, seyrek olarak da g├Âvdeyi etkileyebilir. El veya ayakta dinlenme halinde ortaya ├ž─▒kan titreme bir hareket s─▒ras─▒nda kaybolur. ├ľrne─čin uzan─▒p bir cismi tutma hareketi s─▒ras─▒nda eldeki titreme kaybolur, dinlenme haline ge├žince tekrar ortaya ├ž─▒kar. Titremenin t─▒bbi kar┼č─▒l─▒─č─▒ ÔÇťtremorÔÇŁdur. Dinlenme s─▒ras─▒nda ortaya ├ž─▒kma ├Âzelli─či di─čer hastal─▒klarda g├Âr├╝lebilen ├že┼čitli titremelerden ay─▒rdedilmesine yard─▒mc─▒d─▒r.

Parkinsonizmde kaslarda dinlenme halinde bile de─či┼čmeyen bir sertlik bulunur. Hastay─▒ muayene eden doktor uzuvlar─▒ pasif olarak hareket ettirdi─činde sabit ve de─či┼čmeyen bir diren├žle kar┼č─▒la┼č─▒r. Ancak etkilenmi┼č kaslar gev┼čeyemez gibi g├Âr├╝n├╝rse de, bu istenilen ┼čekle sokulabilen bir sertliktir. Kaslardaki bu sertlik haline ÔÇťrijiditeÔÇŁ denir.

├ť├ž├╝nc├╝ belirti v├╝cut hareketlerinin yava┼člamas─▒d─▒r ve ÔÇťbradikineziÔÇŁ olarak isimlendirilir (YunancaÔÇÖda ÔÇťbrady ÔÇťyava┼č, ÔÇťkinesisÔÇŁ ise hareket manas─▒ ta┼č─▒r). Yeni bir harekete ba┼člarken teredd├╝t, o eylemi yaparken yava┼čl─▒k ve h─▒zla yorulma ile ┼čekillenen karma┼č─▒k bir olayd─▒r. Bradikinezi, g├Âzleri k─▒rpma, y├╝r├╝rken kollar─▒ sallama, konu┼čurken a├ž─▒klay─▒c─▒ olarak yap─▒lan el ya da beden hareketleri veya y├╝z ifadesini yaratan hareketler gibi fark─▒nda olmadan yapt─▒─č─▒m─▒z otomatik hareketleri yapmaktaki yetersizli─či de i├žerir. Hastalarda t├╝m bu hareketler yava┼člam─▒┼čt─▒r.

PARK─░NSON─░ZM─░N NEDEN─░
Parkinsonizm ad─▒ alt─▒nda toplanan karma┼č─▒k belirtiler beyinde ÔÇťsubstansiya nigraÔÇŁ denilen ├Âzel sinir h├╝crelerinin olu┼čturdu─ču bir ├žekirde─čin iyi i┼člev g├Ârememesinden ileri gelir. LatinceÔÇÖde kelime anlam─▒ ÔÇťkara maddeÔÇŁ olan bu ├žekirde─čin otopsi incelemesinde ├ž─▒plak g├Âzle hemen farkedilebilecek bi├žimde derinlemesine koyu renkte oldu─ču bilinir. Mikroskopla bak─▒ld─▒─č─▒nda bu ├žekirdek i├žinde yer alan sinir h├╝crelerinde yo─čun halde boya (pigment) zerrecikleri g├Âr├╝l├╝r.

Substansiya nigran─▒n sinir h├╝creleri ÔÇťdopaminÔÇŁ denilen kimyasal bir madde yapar ve depolar. Bu h├╝creler beynin derinli─činde bulunan ve kom┼ču konumdaki k├╝├ž├╝k bir gri cevherden olu┼čan ve ÔÇťkorpus striatumÔÇŁ (├žizgili cisim) denilen bir yap─▒n─▒n sinir h├╝creleriyle ba─člant─▒l─▒d─▒r. Substansiya nigra h├╝crelerinin yapt─▒─č─▒ dopamin, sinir lifleriyle korpus striatuma ta┼č─▒n─▒r ve oradaki h├╝creler aras─▒nda kimyasal iletici olarak g├Ârev al─▒r. Substansiya nigra h├╝creleri hasara u─črarsa dopamin yap─▒p depolayamaz ve striatumda dopamin eksilir. Bu eksiklik ciddi boyutta oldu─čunda parkinsonizm belirtileri ortaya ├ž─▒kmaya ba┼člar.

Beyinde dopamin eksikli─čine yol a├žan nedenler:
1- Substansiya nigran─▒n sinir h├╝creleri ├že┼čitli sebeplerden yok olabilir: Bu durumun en s─▒k rastlanan ├Ârne─či Parkinson hastal─▒─č─▒d─▒r. Di─čer nedenler aras─▒nda beyinde ad─▒ ge├žen b├Âl├╝m├╝n damar hastal─▒klar─▒ ve t├╝m├Ârleri, baz─▒ kimyasal maddelerin harabedici etkisi, ansefalitler (beyin dokusu iltihab─▒) say─▒labilir.
2- Baz─▒ ila├žlar dopaminin striatumdaki do─čal etkisini engeller, b├Âylece dopamin kimyasal mesaj─▒n─▒ iletemez ve dopamin eksikli─či varm─▒┼č gibi bir sonu├ž do─čar. Psikiyatri hastalar─▒nda kullan─▒lan baz─▒ ila├žlar (maj├Âr trankilizanlar) ile i├žinde rezerpin bulunan tansiyon d├╝┼č├╝r├╝c├╝ ila├žlar, kusmaya kar┼č─▒ kullan─▒lan bir ├žok ila├ž parkinsonizm tablosuna yol a├žabilir, fakat sorumlu ilac─▒n kesilmesiyle bu durum d├╝zelir.
3- Substansiya nigra h├╝crelerinin yan─▒ s─▒ra, striatumdaki sinir h├╝crelerinin de hasara u─črad─▒─č─▒ durumlarda, dopamin eksikli─činde olu┼čan tablolarla benzerlik ortaya ├ž─▒kar. ÔÇťM├╝ltisistem dejenerasyonlarÔÇŁ ad─▒yla tan─▒nan bu hastal─▒klarda parkinsonizm d─▒┼č─▒nda beynin ba┼čka b├Âlgelerini de ilgilendiren n├Ârolojik belirtiler s├Âz konusudur. Bu hastal─▒klar─▒n k├╝├ž├╝k bir b├Âl├╝m├╝n├╝n kal─▒t─▒mla ge├žti─či bilinir.

Daha fazla ayr─▒nt─▒ya girmeksizin g├Âr├╝lmektedir ki parkinsonizmin bir├žok olas─▒ nedeni vard─▒r ve bunlar─▒n i├žinde en s─▒k rastlanan─▒ Parkinson hastal─▒─č─▒d─▒r.

PARK─░NSON HASTALI─×IÔÇÖNIN ─░LK BEL─░RT─░LER─░
Parkinson hastal─▒─č─▒ belirtileri genellikle ├žok sinsi ve yava┼č bir bi├žimde ba┼člar, ├Âyle ki hastalar ├žo─ču zaman hastal─▒─č─▒n ba┼člang─▒├ž tarihini kesin olarak s├Âyleyemezler. Hastalar ilk belirtinin fark─▒na vard─▒klar─▒ zaman hastal─▒─č─▒n baz─▒ belirtileri uzun zaman ├Ânce ba┼člam─▒┼č olabilir. Bir elinde titreme yak─▒nmas─▒yla ba┼čvuran bir hastan─▒n 5-6 y─▒l ├Âncesine ait ├žekilmi┼č video filmlerinde y├╝r├╝rken bir kolunu sallamad─▒─č─▒ fark edilebilir ya da bazen hastan─▒n eski foto─čraflar─▒nda ├Âne e─čik duru┼č ├Âzelli─či dikkati ├žekebilir. Nitekim Parkinson hastalar─▒n─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunda s─▒kl─▒kla ilk belirti titremedir, kimi hasta ise ├Ârnekte oldu─ču gibi titreme ortaya ├ž─▒k─▒nca hekime getirilir. Bunun gibi baz─▒ hastal─▒k belirtilerinin uzun s├╝re devam etmesine kar┼č─▒n, Parkinson hastal─▒─č─▒na ait bilgi eksikli─či nedeniyle hekime ge├ž ba┼čvuruldu─čuna tan─▒k olmaktay─▒z.

PARK─░NSON HASTALI─×IÔÇÖNIN TEMEL BEL─░RT─░LER─░
Titreme (Tremor)
Parkinson hastal─▒─č─▒n─▒n titreme, kas sertli─či ve hareket azl─▒─č─▒ ile ┼čekillenen ├╝├ž temel belirtisinden en belirgini olan titreme genellikle hastan─▒n doktora en s─▒k ba┼čvurma nedenidir. Parkinson hastalar─▒n─▒n yakla┼č─▒k % 80ÔÇÖinde titreme ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r.

Titreme s─▒kl─▒kla bir taraftaki elde, bazen de bir ayakta ortaya ├ž─▒kar. Titreme tek bir parma─č─▒n titremesine s─▒n─▒rl─▒ kalabildi─či gibi bazen de dili, dudaklar─▒ ve ├ženeyi etkileyebilir ancak ba┼č veya ses titremesine yol a├žmaz.

Titreme ufak sal─▒n─▒ml─▒, yukar─▒-a┼ča─č─▒ basit kol ve/veya bacak hareketi ┼čeklinde olabildi─či gibi daha s─▒kl─▒kla karma┼č─▒k bir hareket halini de alabilir. ├ľn kolun hafif├že d─▒┼ča d├Ânmesi, ba┼č parmak ve i┼čaret parmaklar─▒n ileri-geri hareketleri ve elin bozuk para sayma ya da bir ├žak─▒l ta┼č─▒n─▒ ba┼č parmak ve i┼čaret parmak aras─▒nda yuvarlama hareketi ┼čeklinde olabilir. Titreme ayakta ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ zaman pedala basma hareketini and─▒r─▒r.

D├╝zenli ve belli bir h─▒zda olan titreme saniyede 5 ya da 6 vurumludur. Parkinson hastal─▒─č─▒nda etkilenmi┼č olan el veya ayak, di─čer hastal─▒klarda g├Âr├╝lebilen titremelere benzemeksizin, dinlenme s─▒ras─▒nda titrer. Titreme uyku s─▒ras─▒nda ve o uzvun harekete ba┼člamas─▒yla kaybolur. Sinirlilik, y├╝r├╝me, stres alt─▒nda kalma ya da zihinsel faaliyetle a┼č─▒r─▒ me┼čgul olma titremeyi artt─▒r─▒r. B├Âylece aral─▒kl─▒ olarak ortaya ├ž─▒kabilen titreme hastan─▒n ruh halini yans─▒tabilir. ├ľrne─čin evde gazete okurken titremesi olmayan bir hastan─▒n ziyaret├žisi gelince titremesi tekrar ortaya ├ž─▒kabilir. Titremenin bu y├Ân├╝ hastalar─▒n toplum i├žinde s─▒k─▒nt─▒ya girmelerine yol a├žmaktad─▒r ve bir ├žo─ču bu nedenle arkada┼člar─▒ aras─▒nda olmaktan vazge├žmektedirler.

Hastalar g├Âzle fark edilemeyecek kadar ince titremeyi bile hissedebilirler ve bunu titre┼čim hissi gibi alg─▒larlar. Nadir olarak g├Âr├╝len kar─▒n kaslar─▒n─▒n titremesi, i├žerde titreyen bir ┼čey varm─▒┼č gibi hissedilir. Diyafram veya g├Â─č├╝s kaslar─▒ titremesi ÔÇť├žarp─▒nt─▒ÔÇŁ gibi hissedilir ve hasta kalple ilgili bir sorun oldu─čunu d├╝┼č├╝nerek ilgili hekime ba┼čvurur. Bu ┼čekildeki titreme kalp elektrosunda (EKG ) saptanabilir.

Titremesi olan her ki┼činin Parkinson hastas─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ vurgulamak gerekir. Sa─čl─▒kl─▒ insanlarda korku, heyecan gibi stresli durumlarda ellerde, bacaklarda ge├žici olarak titreme ortaya ├ž─▒kabilir. Bunun d─▒┼č─▒nda her ya┼čta g├Âr├╝lebilen ve ÔÇťesansiyel tremorÔÇŁ ad─▒ verilen iyi huylu, ailevi bir hastal─▒kta, kollar ├Âne do─čru uzat─▒l─▒nca ellerde titreme olur. El titremesinin yan─▒ s─▒ra ├Âzellikle ya┼čl─▒ hastalar─▒n ba┼č─▒nda da titreme g├Âr├╝lebilir. Bu hastal─▒─č─▒n bir ├žok ├Âzelli─či gibi tedavisi de Parkinson hastal─▒─č─▒ndan farkl─▒d─▒r. Bunun d─▒┼č─▒nda titremeye yol a├žan ├že┼čitli nedenler aras─▒nda baz─▒ ila├žlar─▒n kullan─▒m─▒, tiroid bezinin a┼č─▒r─▒ ├žal─▒┼čmas─▒ veya beyincik hastal─▒klar─▒ say─▒labilir.

Kas sertli─či (Rijidite)
Baz─▒ hastalar uzuvlar─▒nda sertlik hissinden yak─▒n─▒rlar. Bununla birlikte kas sertli─či ├žo─ču kez hastan─▒n bir yak─▒nmas─▒ olmay─▒p hekimin fizik muayenede pasif harekete kar┼č─▒ olan bir direncin varl─▒─č─▒n─▒ saptamas─▒ ile tan─▒n─▒r. Hekim hastaya gev┼čemesini s├Âyleyerek, hastan─▒n uzuvlar─▒n─▒ eklem yerlerinden bir ├žok kez nazik├že gerer ve b├╝ker ve bu pasif harekete kar┼č─▒ eklem ├ževresinde diren├ž arar. B├Âyle pasif harekete kar┼č─▒ s├╝rekli bir diren├ž bulunmas─▒na ÔÇťrijiditeÔÇŁ denilir. Normalde kaslar─▒n dinlenme halinde yumu┼čak ve gev┼ček olmas─▒ gerekirken rijidite varl─▒─č─▒nda dinlenme halinde bile sabit bi├žimde gergin ve elle hissedilebilen belli bir sertlikte oldu─ču g├Âr├╝l├╝r. Parkinson hastal─▒─č─▒nda rijidite en s─▒k el, ayak bile─či, dirsek veya diz gibi eklemlerde saptan─▒r.

Bazen kas sertli─či hekim taraf─▒ndan eklemde sanki ÔÇťdi┼čli ├žarkÔÇŁ tak─▒lmas─▒ varm─▒┼č gibi hissedilir. Hastalar kas sertli─čini yorgunluk, batma hissi, a─čr─▒ veya kramp ┼čeklinde hissedebilirler. Omurga ├ževresi kaslar─▒n sertli─či olduk├ža seyrek g├Âr├╝l├╝r, s─▒rt a─čr─▒s─▒ ya da bel a─čr─▒s─▒ yaratabilir ve genellikle ├Âne e─čik durmakla ┼čiddetlenir. Bald─▒r ve ayak kaslar─▒ sertli─či a─čr─▒l─▒ kramplar ┼čeklinde ortaya ├ž─▒kabilir.

Hareketlerde yava┼člama (Bradikinezi)
Parkinson hastal─▒─č─▒n─▒n belki de ├Âz├╝rl├╝l├╝k yaratan en temel belirtisi olan hareketlerdeki yava┼člama yani ÔÇťbradikineziÔÇŁ, her hastada erken veya ge├ž olarak geli┼čir. Hareket yava┼čl─▒─č─▒ g├╝nl├╝k ya┼čamdaki faaliyetlerin t├╝m├╝n├╝n belli bir yava┼čl─▒kta olmas─▒na yol a├žar. Hareketlerin d├╝zenli aralarla tekrar─▒ ve eklemlerin hareket a├ž─▒kl─▒─č─▒ azalm─▒┼čt─▒r. Hastalar─▒n basit g├╝nl├╝k i┼člerini yapma s─▒ras─▒nda, ├Ârne─čin d├╝─čme ilikleme, kravat ve ayakkab─▒ ba─člama, yaz─▒ yazma ve ├žatal-b─▒├žak kullanma gibi incelik isteyen i┼člerde ba┼člang─▒├žta hafif derecede hissettikleri g├╝├žl├╝k giderek artar. Zamanla istemli hareketlerin ├žo─čunun yap─▒lmas─▒nda, ├Ârne─čin yemek yerken ve ├ži─čnerken, al├žak bir koltuktan do─črulurken, otomobile binerken ve inerken, yatakta bir taraftan di─čer tarafa d├Ânerken zorlanmalar dikkati ├žeker. Yukar─▒da s├Âz├╝ edilen istemli hareketlerin yava┼člamas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, g├Âzleri k─▒rpmak ve y├╝r├╝rken kollar─▒ sallamak gibi otomatik olarak yap─▒lan, birbirinin ayn─▒ olan hareketler de azal─▒r ya da kaybolur.

Hareket yava┼čl─▒─č─▒ ne ├žok kadar belirgin olsa da hastalar─▒n kas g├╝c├╝, yani kuvveti normaldir. Hastan─▒n bu y├Ândeki yak─▒nmas─▒ genel bir yorgunluk hali, ├Ârne─čin y├╝r├╝rken ya da di┼č f─▒r├žalarken yap─▒lmas─▒ gereken ard─▒s─▒ra hareketlere kumanda ederken uzuvlarda hissetti─či tutukluktur. Hareketlerdeki bu t├╝r yava┼čl─▒k zamanla hastalar─▒ ba┼čkalar─▒na ba─č─▒ml─▒ hale getirebilir. Yava┼čl─▒─č─▒ a─č─▒r derecede olan bir hastada titreme ya da rijidite bulunmayabilir.

ÔÇťAkineziÔÇŁ ise hareketsizlik anlam─▒ ta┼č─▒r ve genellikle hastal─▒─č─▒n ilerlemi┼č oldu─ču d├Ânemlerde ortaya ├ž─▒kar. Bu durumdaki Parkinson hastalar─▒ uzun s├╝re izlendi─činde, g├Âzle g├Âr├╝l├╝r bir hareket yapma yetene─čini yitirdikleri g├Âr├╝l├╝r: g├Âz k─▒rpma, do─čal y├╝z ifadesini olu┼čturan hareketler (mimikler), oturu┼ču d├╝zeltmek gibi yard─▒mc─▒ hareketler g├Âzlenmez. B├Âyle hastalar sadece k─▒p─▒rdamadan oturur ve sabit bir bak─▒┼čla bakarlar.
Parkinson Hastalar─▒nda Beden E─čitiminin Yeri

Parkinson hastalar─▒nda t─▒bbi tedavinin yan─▒ s─▒ra beden e─čitimi hareketleri de ├žok ├Ânemlidir. Fiziksel olarak zinde olan hastalar─▒n uzun hastal─▒k seyriyle daha iyi ba┼ča ├ž─▒kt─▒klar─▒ bilinen bir ger├žektir.

Beden e─čitiminin, yap─▒labildi─či ├Âl├ž├╝de, ├Âzellikle kas sertli─či ve hareket yava┼čl─▒─č─▒ ├╝zerine olumlu etkisi nedeniyle hastan─▒n kendisini daha iyi hissetmesine katk─▒s─▒ vard─▒r. Bilindi─či gibi kullan─▒lmayan kaslar─▒n zamanla kitlesi azal─▒r ve boyu k─▒sal─▒r (kontrakt├╝r), dolay─▒s─▒yla v├╝cudun kas yap─▒s─▒n─▒n korunmas─▒ i├žin beden hareketleri yapmak zorunludur. Benzer bi├žimde, eklemlerin her g├╝n normal hareket menzilinde hareket ettirilmeleri gereklidir, aksi takdirde kullan─▒lmayan bir eklemi ku┼čatan ba─č dokusu sertle┼čir ve eklem hareket yetene─čini kaybederek kal─▒c─▒ bi├žimde i┼člev kayb─▒na u─črar. B├Âylece d├╝zenli kas faaliyeti kaslar─▒ ve eklemleri korur, ayr─▒ca kalbin ├žal─▒┼čmas─▒na, kan dola┼č─▒m─▒na ve akci─čerlerin havalanmas─▒na da katk─▒da bulunur.

Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda beden hareketleri yapanlarda daha az kab─▒zl─▒k olur, b├Âbrekler, idrar yollar─▒ ve mesane daha iyi ├žal─▒┼č─▒r. ├ľte yandan fiziksel faaliyet zihin i├žin de iyidir. Kaslardaki gev┼čeme ve rahatlama fikirlerin olumlu y├Ânde de─či┼čmesine de yol a├žar. Beden hareketlerinden sonra mutluluk hissi, kendini iyi hissetme duygular─▒ ki┼čiye hakim olur.

Kendi g├Âzlemimize dayanarak hastalar─▒m─▒z aras─▒nda d├╝zenli olarak beden hareketleri yapanlar─▒n, yapmayanlara g├Âre g├╝nl├╝k ya┼čamlar─▒nda daha hareketli olduklar─▒n─▒ s├Âyleyebiliriz. Beden e─čitimi hareketleri ├Âzellikle al─▒┼č─▒k olmayan hastalar i├žin ba┼člang─▒├žta zevksiz ve s─▒k─▒c─▒ g├Âr├╝nse de, bunu g├╝nl├╝k ya┼čam─▒n bir par├žas─▒ olarak kabul etmeleri kendileri i├žin yararl─▒ olacakt─▒r. Aile bireyleri de en az hekim kadar bu konuda destekleyici ve te┼čvik edici bir tutum i├žinde olmal─▒d─▒rlar. Mesle─či gere─či fazla hareket eden hastalar─▒n bu bak─▒mdan daha ┼čansl─▒ olduklar─▒n─▒ belirtmekte yarar vard─▒r.

Hastalar normal hareket a├ž─▒kl─▒─č─▒na kavu┼čmas─▒ amac─▒yla t├╝m eklem ve kaslar─▒n─▒ her g├╝n k─▒sa s├╝relerle ├žal─▒┼čt─▒rmal─▒d─▒rlar. Bu ├žal─▒┼čmalar─▒n hastay─▒ a┼č─▒r─▒ derecede yoracak kadar a─č─▒r olmas─▒ ya da uzun s├╝rmesi ┼čart de─čildir. E─čer hasta tercih ediyorsa sabit duran bisiklet ya da k├╝rek ├žekme aleti gibi baz─▒ aletlerden yararlanabilir, ancak bunlar─▒n aletsiz yap─▒lan hareketlere bir ├╝st├╝nl├╝─č├╝ g├Âr├╝lmemi┼čtir.

Y├╝r├╝me hastalar i├žin m├╝kemmel ve ─▒l─▒ml─▒ bir egzersizdir. Y├╝r├╝menin h─▒z─▒, s├╝resi ve mesafesi hastan─▒n yetenek ve g├╝c├╝ne g├Âre de─či┼čebilmekle birlikte g├╝nde bir bu├žuk-iki kilometre y├╝r├╝y├╝┼č├╝n yorucu olmad─▒─č─▒ gibi gev┼četici ve canland─▒r─▒c─▒ bir etkisi de vard─▒r. Y├╝r├╝me ┼čehirde ya da k─▒rsal kesimde kolayl─▒kla hobi ┼čeklinde yap─▒labilir, veya her sabah k├Â┼čedeki d├╝kkana gidip al─▒┼čveri┼č yapmak, d├Ân├╝┼čte ba┼čka bir yoldan d├Ânmek ┼čeklinde g├╝nl├╝k ya┼čam─▒n bir par├žas─▒ haline getirilebilir. Bunun d─▒┼č─▒nda y├╝zme son derece yararl─▒ bir spordur, ancak denge ve y├╝r├╝me bozuklu─ču olmayan hastalara, e─čer imkanlar─▒ varsa yaz─▒n s─▒─č sularda, g├╝venli ko┼čullarda y├╝zmesi ├Ânerilir. Eskiden beri yapmaktan ho┼čland─▒─č─▒ tenis, futbol gibi faaliyetleri varsa hasta bunlar─▒ s├╝rd├╝rmelidir, zira bu t├╝r sporlarda ├Â─črenilmi┼č hareketler, y├╝r├╝me gibi i├žg├╝d├╝sel olarak yap─▒lan hareketlere k─▒yasla Parkinson hastal─▒─č─▒ndan daha az etkilenir.
{loadposition header}
BEDEN E─×─░T─░M─░ HAREKETLER─░
B├╝y├╝k eklemleri ve onlar─▒ ilgilendiren kaslar─▒ d├╝zenli olarak her g├╝n ├žal─▒┼čt─▒rman─▒z size son derece zindelik kazand─▒racakt─▒r. ├ľzellikle sabah yataktan kalkar kalkmaz yap─▒ld─▒─č─▒nda, g├╝n boyu daha fazla hareketlilik kazanabilirsiniz. Parkinson hastal─▒─č─▒na ait belirtileriniz t─▒bbi tedaviyle kontrol alt─▒na al─▒nm─▒┼č ise ve a─č─▒r kalp yetmezli─či sorunu ta┼č─▒m─▒yorsan─▒z, a┼ča─č─▒da yer verilen baz─▒ basit beden e─čitimi hareketlerini ├žal─▒┼čman─▒z─▒n size yararl─▒ olaca─č─▒na inan─▒yoruz.

Baz─▒ hareketleri bir kez ├Â─črendikten sonra, evde her g├╝n kendi ba┼č─▒n─▒za yapabilirsiniz. Hareketlerinizdeki k─▒s─▒tl─▒l─▒k nedeniyle tek ba┼č─▒n─▒za beden hareketlerini ├žal─▒┼čamayacaksan─▒z, bir fizyoterapistin yard─▒m─▒yla germe egzersizleri ve baz─▒ pasif hareketler yap─▒labilir ve daha sonra aile bireylerinden biri taraf─▒ndan her g├╝n ve d├╝zenli olarak uygulanabilir. Her g├╝n yap─▒lan egzersizlerin g├╝nl├╝k yarar─▒ hafif olsa bile, birikmi┼č yararl─▒ etkisini haftalar sonra fark edeceksiniz. G├╝nde 5-10 kez ya da daha fazla yapman─▒z ├Ânerilen baz─▒ egzersizler a┼ča─č─▒da tarif edilmi┼čtir.

S─▒rt├╝st├╝ Yatarken Yap─▒lacak Egzersizler
1. Her bir baca─č─▒n─▒z─▒, diz b├╝k├╝l├╝ haldeyken, s─▒rayla karn─▒n─▒za do─čru ├žekiniz, di─čer baca─č─▒n─▒z─▒ yataktan kalkmayacak ┼čekilde bast─▒r─▒n─▒z. Bu arada ellerinizden destek alabilirsiniz.
2. Ellerinizden destek alarak, her iki baca─č─▒n─▒z─▒ dizlerinizi b├╝kerek karn─▒n─▒za do─čru ├žekiniz.
3. Her bir baca─č─▒n─▒z─▒ s─▒rayla, dizlerinizi b├╝kmeden havaya kald─▒r─▒n─▒z.
4. Dizlerinizi b├╝kmeden ayaklar─▒n─▒z─▒ bilekten kendinize do─čru b├╝k├╝n├╝z ve 5 sn tutunuz.
5. Kol ve bacaklar─▒n─▒z─▒ yanlara do─čru a├ž─▒p kapat─▒n─▒z.
6. Her iki bacak biti┼čik ve dizler b├╝k├╝l├╝ halde iken kal├ža hareketi ile sa─č ve sol yana d├Ânerek dizlerinizi yata─ča de─čdirmeye ├žal─▒┼č─▒n─▒z.
7. Bir ├Ânceki hareketi yaparken bacaklar─▒n─▒z─▒ bir yana, ba┼č─▒n─▒z─▒ aksi y├Âne ├ževiriniz.
8. Dizleriniz b├╝k├╝l├╝ halde, el ve ayaklar─▒n─▒z─▒ yata─ča bast─▒rarak kal├žan─▒z─▒ yataktan yukar─▒ do─čru kald─▒r─▒p 5 sn. tutunuz.
9. Bir ├Ânceki hareketi, avu├ž i├ži yukar─▒ bakacak ┼čekilde ellerinizden kuvvet almadan tekrarlay─▒n─▒z.
10. Dizleriniz hafif b├╝k├╝l├╝ iken, ba┼č ve omuzlar─▒n─▒z─▒ kald─▒rarak ellerinizi dizlerinize de─čdirmeye ├žal─▒┼č─▒n─▒z.
11. Dizleriniz b├╝k├╝l├╝, elleriniz kenetli iken s─▒rayla sa─ča ve sola do─čru uzanmaya ├žal─▒┼č─▒n─▒z ve 5 sn. kal─▒n─▒z.

Y├╝z├╝st├╝ Yatarken Yap─▒lacak Egzersizler
1. Eller arkada kenetli iken ba┼č tavana bakacak ┼čekilde g├Â─čs├╝n├╝z├╝ yataktan kald─▒r─▒n─▒z. Bu durumdayken ba┼č─▒n─▒z─▒ sa─ča ve sola ├ževiriniz.
2. Ellerinizle yata─ča abanarak, dirsekler d├╝z olacak ┼čekilde ba┼č ve g├Â─čs├╝n├╝z├╝ yataktan kald─▒r─▒n─▒z.
3. Dizlerinizi s─▒ras─▒yla b├╝k├╝n├╝z.

Otururken Yap─▒lacak Egzersizler
1. Kollar─▒n─▒z yanda, g├Âvdeniz ├Âne e─čik pozisyonda iken nefes al─▒n─▒z ve s─▒rt─▒n─▒z dik olacak ┼čekilde do─črulunuz.
2. V├╝cudunuzun a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ s─▒rayla sa─č ve sol yanlara e─čilerek aktar─▒n─▒z.
3. Bir dizinizi kendinize do─čru ├žekerken di─čer tarafa e─čilerek a─č─▒rl─▒k aktar─▒n─▒z.
4. Dizinizi kendinize do─čru ├žekiniz ve ba┼č─▒n─▒z─▒ yava┼č├ža dizinize yakla┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒n─▒z. Ba┼člang─▒├ž konumuna geri d├Ân├╝n├╝z. S─▒rt─▒n─▒z─▒ dik tutmaya ├žal─▒┼č─▒n─▒z.
5. S─▒rayla topuklar─▒n─▒z─▒ ve parmak u├žlar─▒n─▒z─▒ yerden kald─▒r─▒n─▒z.
6. Daha sonra bir aya─č─▒n─▒z─▒n topu─čunu kald─▒r─▒rken di─čer aya─č─▒n─▒z─▒n parmak ucu kalkacak ┼čekilde hareketi tekrarlay─▒n─▒z.
7. Elleriniz dizler ├╝zerinde ├žapraz yapt─▒ktan sonra, kollar─▒n─▒z─▒ yanlardan yukar─▒ya do─čru bir daire ├žizecek ┼čekilde kald─▒r─▒n─▒z ve indiriniz. Kollar─▒n─▒z─▒ kald─▒r─▒rken burundan derin bir nefes al─▒p, kollar─▒n─▒z─▒ indirirken a─č─▒zdan nefes veriniz.
8. Kollar yana a├ž─▒k konumda iken ellerinizi omuzlar─▒n─▒za koyunuz ve sa─ča do─čru d├Ânerek 5sn. durunuz, daha sonra orta pozisyona gelip i┼člemi sola do─čru d├Ânerek tekrarlay─▒n─▒z.
9. Sa─č kol d├╝z bir ┼čekilde ileri uzat─▒l─▒rken, sol baca─č─▒n─▒z─▒ karn─▒n─▒za do─čru ├žekiniz. Daha sonra ayn─▒ i┼člemi sol kol-sa─č baca─č─▒n─▒zla tekrarlay─▒n─▒z.
10. S─▒rayla sa─č ve sol dizinizi d├╝z bir ┼čekilde ileri do─čru uzat─▒n─▒z.
11. Her iki omuzunuzu yukar─▒ kald─▒rarak kulaklar─▒n─▒za de─čdirmeye ├žal─▒┼č─▒n─▒z.
12. Her iki omuzunuza kendi ekseni etraf─▒nda daireler ├žizdiriniz.
13. Ba┼č─▒n─▒z─▒ ├Ânce ├Âne sonra arkaya yat─▒r─▒n─▒z.
14. Ba┼č─▒n─▒z─▒ sa─ča ve sola yat─▒r─▒n─▒z.
15. Ba┼č─▒n─▒z─▒ bir yandan di─čer yana ├ževiriniz.
16. Ba┼č─▒n─▒z─▒ ├Ânce saat yelkovan─▒ y├Ân├╝nde, sonra ters y├Ânde d├Ând├╝r├╝n├╝z.

Not: 13-16. maddelerde belirtilen hareketleri ba┼čd├Ânmesi, boyun eklemlerinde hareket k─▒s─▒tl─▒l─▒─č─▒, boyun f─▒t─▒─č─▒ olan hastalar─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒ sak─▒ncal─▒d─▒r.

Zekan─▒z─▒ geli┼čtirin

10 basit y├Ântemle zekan─▒z─▒ geli┼čtirin !

─░┼čte beyin h├╝crelerini zinde tutman─▒n 10 basit yolu…

Yenilenmeyen beyin h├╝crelerini geli┼čtirmek, zekan─▒z─▒ art─▒rmak asl─▒nda g├╝n i├žerisinde yapaca─č─▒n─▒ ├žok basit baz─▒ al─▒┼čt─▒rmalara ba─čl─▒. ─░┼čte Amerikal─▒ uzmanlar─▒n ┼čiddetle tavsiye ettikleri o basit ama etkili y├Ântemler;

1- Ters el al─▒┼čt─▒rmas─▒

Sa─č eliniz yerine biraz da sol elinizi kullanmaya ba┼člay─▒n. Sa├žlar─▒n─▒z─▒ sol elinizle taray─▒n, kalemi ters elinizle tutun gibi… Sonu├ž olarak, rutin al─▒┼čkanl─▒klar─▒n─▒z─▒ k─▒rar ve beyninizin kullanmad─▒─č─▒n─▒z di─čer yar─▒s─▒n─▒ da harekete ge├žirmi┼č olursunuz.

2-├çocuk oyunu al─▒┼čt─▒rmas─▒

─░┼če veya al─▒┼čveri┼če giderken, t─▒pk─▒ bir ├žocuk gibi merak i├žinde b├╝t├╝n duyular─▒n─▒z─▒ harekete ge├žirin. Bak─▒n, dokunun, dinleyin, koklay─▒n. Bu ┼čekilde ├žok ender yapt─▒─č─▒n─▒z ba─člant─▒lar─▒ canland─▒r─▒r, beyninizin kapasitesini art─▒r─▒rs─▒n─▒z. Duyu organlar─▒n─▒z─▒n ne kadar fazlas─▒n─▒ kullan─▒rsan─▒z, haf─▒zan─▒z her zaman canl─▒ kal─▒r.

3-Harf al─▒┼čt─▒rmas─▒

Elinize bir gazete ve bir fosforlu kalem al─▒n. S─▒ras─▒yla paragraflar─▒ okuyun ve ├žift yaz─▒lm─▒┼č harflerin ├╝zerini ├žizin. Mesela, ├žift ‘t’ ve ‘m’lerin ├╝zerini i┼čaretleyin. B├Âylelikle konsantrasyonunuzun ne kadar uyar─▒ld─▒─č─▒n─▒ hemen hissedecek-siniz. Bu, zihnin canlanmas─▒n─▒ art─▒r─▒r.

4-Polisiye al─▒┼čt─▒rmas─▒

“D├╝n ak┼čam ┼ču saatte ne yapt─▒m, neredeydim, iki saat ├Ânce ne yapt─▒m?” gibi, genellikle polisiye romanlar─▒nda sorulan sorular─▒ kendinize y├Âneltin. Ve tabii cevaplay─▒n. Bu al─▒┼čt─▒rma sonucunda yapt─▒klar─▒n─▒za kar┼č─▒ dikkatinizi geli┼čtirebilirsiniz.

5-Y├╝r├╝y├╝┼č al─▒┼čt─▒rmas─▒

Asker y├╝r├╝y├╝┼č├╝ gibi oldu─čunuz yerde hareket edin. Sol baca─č─▒n─▒z─▒ her kald─▒rd─▒─č─▒n─▒zda, ├Ânce sa─č elinizle, sonra sol elinizle dizinize dokunun. B├Âyle ├žaprazlama hareketlerle beyninizin her iki taraf─▒n─▒ kullanm─▒┼č olursunuz.

6-Ressam al─▒┼čt─▒rmas─▒

Burnunuzun ucunda bir f─▒r├ža oldu─čunu hayal edin. Bununla havaya en sevdi─činiz renkte yatay bir sekiz ├žizin. Bu ├žizim hareketleri, yorgun zihninizi hemen canland─▒r─▒r. Ayn─▒ zamanda beyni bloke eden stresi etkili bi├žimde yok eder.

7-Ajan al─▒┼čt─▒rmas─▒

Bu al─▒┼čt─▒rmay─▒ daha ├žok sokakta yapacaks─▒n─▒z. ├çevrenizde bulunan arabalar─▒n plakalar─▒na bak─▒n ve plakadaki harflerden kelimeler, hatta c├╝mleler t├╝retmeye ├žal─▒┼č─▒n. B├Âylece hem kelime hazinenizi geli┼čtirir hem de beyninizi canland─▒r─▒rs─▒n─▒z.

8-Resim al─▒┼čt─▒rmas─▒

Bu al─▒┼čt─▒rmayla al─▒┼čveri┼č listelerini ├žok kolay ezberleyebilir, haf─▒zan─▒z─▒ g├╝├žlendirebilirsiniz. Bunun i├žin kalem ka─č─▒t al─▒n ve ka─č─▒d─▒n ├╝zerine mum, kakt├╝s, yonca gibi semboller ├žizin. Her resim bir say─▒y─▒ sembolize ediyor. Ard─▒ndan sembolleri say─▒lara g├Âre ezberleyin. Bu al─▒┼čt─▒rmayla, zihninizde listeler olu┼čturmay─▒ kolay ba┼čar─▒rs─▒n─▒z.

9-Otobiyografi al─▒┼čt─▒rmas─▒

D├╝┼č├╝n├╝n ki, hayat hikayenizi yazman─▒z gerekiyor. Burada, i┼če, gitti─činiz ilkokuldan ba┼člayabilirsiniz. Bunun i├žin en yak─▒n arkada┼č─▒n─▒z─▒, tipini, s─▒n─▒f─▒n─▒z─▒n d├╝zenini hat─▒rlaman─▒z gerekiyor. Bu al─▒┼čt─▒rmayla, ki┼čilerle ilgili haf─▒zan─▒z─▒ harekete ge├žirirsiniz.

10-Hipnoz al─▒┼čt─▒rmas─▒

├ľzellikle stresli anlar─▒n─▒zda olumlu kelimelerden destek almaya bak─▒n. Bunlarla olumsuz d├╝┼č├╝ncelerinizi yok edersiniz. Mesela, “Benim i├žin gerekli olan her ┼čeyi biliyorum ve ├žok sakinim” c├╝mlesini tekrarlayabilirsiniz
http://www.ozelegitimsitesi.com
http://www.ozelegitimforumu.com