Category: Engelliler Sa─čl─▒k

├ť├žl├╝ test nedir

Her anne baba aday─▒n─▒n hayali sa─čl─▒kl─▒ ve problemsiz bir bebe─če sahip olmakt─▒r. Bu amaca ula┼čabilmek i├žin t├╝m hamilelikleri boyunca doktor kontrol├╝ne girerler ve doktorlar─▒n─▒n ├Ânerilerine harfiyen uyarlar.

Ancak do─ča bazen ├žok ac─▒mas─▒d─▒r. Hamileliklerin ├žok b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ sorunsuz seyredip sa─čl─▒kl─▒ ve sa─člam bir bebe─čin do─čumuyla yani mutlu sonla biterken baz─▒ hamileliklerde ciddi hatta zaman zaman hayat─▒ tehdit eden durumlar ya┼čanabilir. Zaman zaman ise bebekler umuldu─ču gibi sa─čl─▒kl─▒ de─čil ├že┼čitli problemler ile do─čarlar.

Do─čum ile ilgilenen hekimlerin ilk plandaki amac─▒ anne aday─▒n─▒n ve bebe─čin sa─čl─▒─č─▒n─▒ kontrol alt─▒na almak ve olas─▒ problemlerde m├╝dahalede bulunarak hem anne ve bebe─čin sa─čl─▒─č─▒n─▒ korumakt─▒r.

Sa─člam ve sa─čl─▒kl─▒ bir bebe─čin d├╝nyaya gelmesine yard─▒mc─▒ olmak i├žin doktorlar gebelik takipleri s─▒ras─▒nda bilimsel veriler ─▒┼č─▒─č─▒nda baz─▒ incelemeler gerek duyarlar. Bu incelemelerin amac─▒ olas─▒ bir problemi m├╝mk├╝n olan en erken d├Ânemde fark ederek ├Ânlem almak ve e─čer olanakl─▒ ise tedavi etmektir.

Anne karn─▒ndaki bebe─čin durumunu de─čerlendirmede kullan─▒lan modern y├Ântemlerden birisi de ├╝├žl├╝ test ad─▒ verilen incelemedir.

├ť├žl├╝ test nedir?
├ť├žl├╝ test olarak adland─▒r─▒lan inceleme down sendromu (trizomi 21), n├Âral t├╝p defekti ve trizomi 18 ad─▒ verilen genetik hastal─▒─č─▒n bebekte olma olas─▒l─▒─č─▒n─▒ saptayan bir kan incelemesidir.

Ad─▒ndan da anla┼č─▒ld─▒─č─▒ ├╝zere anne aday─▒ndan al─▒nan kan ├Ârne─činde 3 de─či┼čik maddenin incelemesi yap─▒l─▒r. Bunlar

beta-hCG
Alfa-feto protein (AFP)
Estriol (E3)’dir
Human chorionic gonadotropin (hCG) gebeli─čin temel hormonudur. Hamileli─čin erken d├Ânemlerinde y├╝kselmeye ba┼člar 14-16. haftalar aras─▒nda en y├╝ksek de─čerine ula┼čt─▒ktan sonra yava┼č yava┼č azal─▒r

Alfa feto protein bebe─čin karaci─čerinden salg─▒lanan bir protiendir. Bebekten amniyon s─▒v─▒s─▒na oradan da anne aday─▒n─▒ kan─▒na ge├žer. Gebeli─čin seyri s─▒ras─▒nda anne aday─▒n─▒n kan─▒ndaki d├╝zeyi yava┼č ama d├╝zenli bir art─▒┼č g├Âsterir.

Estriol ise yine bebe─če ait bir doku olan plasentadan salg─▒lanan bir ├že┼čit ├Âstrojen hormonudur.

Bu maddelerin anne kan─▒ndaki d├╝zeyleri normal olmayan hamileliklerde sapmalar g├Âsterir.

├ľrne─čin n├Âral t├╝p defektlerinde a├ž─▒k olan sinir siteminden y├╝ksek miktarlarda alfa fetoprotein amniyon s─▒v─▒s─▒na kar─▒┼čt─▒─č─▒ i├žin anne aday─▒n─▒n kan─▒ndaki d├╝zeyi de normalden fazla olur. ├ľte yandan down sendromunda ise de─čer beklenilenden daha d├╝┼č├╝kt├╝r.

Down sendromu varl─▒─č─▒nda beta-hCG de─čerleri normalden y├╝ksek olarak bulunurken E3 ve AFP d├╝zeyi daha d├╝┼č├╝kt├╝r.

Trizomi 18 varl─▒─č─▒nda ise her 3 maddenin d├╝zeyi de beklenilenden daha d├╝┼č├╝k bulunur.

Ne zaman yap─▒l─▒r?
├ť├žl├╝ test hamileli─čin 15 ile 22. haftalar─▒ aras─▒nda yap─▒labilir. Ancak en tatminkar sonu├žlar 16-18. haftalarda yap─▒lan incelemelerde elde edilmetedir. Bu nedenle testin bu haftalar i├žinde yap─▒lmas─▒ idealdir.

├ť├žl├╝ test nas─▒l de─čerlendirilir?
Al─▒nan kan ├Ârne─činde yap─▒lan inceleme ile elde edilen d├╝zeyler daha sonra bil bilgisayar yard─▒m─▒ ile i┼členir. Bu a┼čamada kandaki maddelerin d├╝zeyini direkt olarak etkileyebilecek olan anne aday─▒n─▒n sigara kullan─▒m─▒, kilosu ve boyu gibi de─či┼čkenler de hesaba kat─▒l─▒r.

Kanda ├Âl├ž├╝m├╝ yap─▒lan maddelerin d├╝zeyini etkileyebilecek olan en ├Ânemli de─či┼čken incelemenin yap─▒ld─▒─č─▒ tarihteki gebelik haftas─▒d─▒r. Bu nedenle gebelik ya┼č─▒n─▒ yani son adet tarihini do─čru bilmek son derece ├Ânemlidir. Son adet tarihi yanl─▒┼č verildi─činde ├Ârne─čin gebelik ya┼č─▒ oldu─čundan daha k├╝├ž├╝k olarak hesaplamaya kat─▒ld─▒─č─▒nda ger├žekte bebe─čin i├žinde bulundu─ču hafta i├žin normal olan bir de─čer daha d├╝┼č├╝k ya da y├╝ksek olarak bulunabilir ve testin yorumlanmas─▒nda hatalara yol a├žabilir.

Test de─čerlendirilirken dikkate al─▒nan di─čer noktalar ise hastal─▒klar─▒n g├Âr├╝lme riskini direkt etkileyebilecek olan anne aday─▒n─▒n ya┼č─▒ ve daha ├Ânceden anomalili do─čum ├Âyk├╝s├╝ olup olmad─▒─č─▒d─▒r.

Elde edilen ham d├╝zeyler daha sonra bilgisayar program─▒na girilerek risk hesaplamas─▒ yap─▒l─▒r.

Bu programlar geli┼čtirilirken daha ├Ânceden binlerce anne aday─▒ndan elde edilen verilerin ─▒┼č─▒─č─▒nda normal de─čerlerin alt ve ├╝st s─▒n─▒rlar─▒ belirlenmi┼čtir. Bu s─▒n─▒rlar belirlenirken kolayl─▒k sa─člamas─▒ a├ž─▒s─▒ndan ortalaman─▒n katlar─▒ (multiples of median, MoM) olarak birimlendirilirler. MoM de─čeri inceleme yap─▒lan ki┼čideki de─čerin normal olan pop├╝lasyonun ortalamas─▒ndan ne kadar sapma g├Âsterdi─čini belirler. ├ľrne─čin 1.0 ┼čeklindeki bir MoM de─čeri o ki┼čideki madde d├╝zeyinin normal bebeklerde g├Âr├╝len de─čerin tam ortas─▒na denk geldi─čini g├Âsterirken 2.0 MoM’luk bir de─čer ├Âl├ž├╝m yap─▒lan ki┼čideki madde d├╝zeyinin normal ortalaman─▒n 2 kat─▒ oldu─čunu belirler.

MoM de─čerleri ile birlikte di─čer de─či┼čkenler de dikkate al─▒narak tirozmi 21, n├Âral t├╝p defekti ve trizomi 18 a├ž─▒s─▒ndan risk oranlar─▒ belirlenir.

├ť├žl├╝ testin yorumlanmas─▒
Bilgisayar program─▒ taraf─▒ndan yap─▒lan de─čerlendirme sonucu elde risk oran─▒n─▒n kabul edilebilir s─▒n─▒rlarda olup olmamas─▒na g├Âre ileri tetkike gerek olup olmad─▒─č─▒na karar verilir.

├ť├žl├╝ test ile ilgili olarak ak─▒lda tutulmas─▒ gereken en ├Ânemli nokta bunun tan─▒ koyduran bir test de─čil sadece y├╝ksek risk ta┼č─▒yan ve kesin tan─▒ koyduracak ileri testlerin yap─▒lmas─▒na gerek olan bireyleri belirlemeye yarayan bir tarama testi oldu─čudur.

─░leri test ile kastedilen amniyosentezdir. Amniyosentez her hamile kad─▒nda yap─▒lmas─▒ gerekli olan bir test de─čildir. Kimlerde yap─▒l─▒p kimlerde yap─▒lmayaca─č─▒na karar verirken ├╝├žl├╝test, ikili test, ultrason bulgular─▒, aile ya da t─▒bbi ├Âzge├žmi┼č dikkate al─▒narak karar verilir.

Tekrarlamak gerekir ise ├╝├žl├╝ test sonucunda y├╝ksek risk saptanmas─▒ bebekte kesinlikle problem oldu─čunu g├Âztermedi─či gibi riskin az hatta ├žok d├╝┼č├╝k ├ž─▒kmas─▒ da bebe─čin sa─čl─▒kl─▒ oldu─čunu garanti etmez.

Bir ├Ârnek ile a├ž─▒klamak gerekir ise: Yap─▒lan test sonucu Down sendromu riskinin 1:2048 olarak rapor edildi─čini kabul edelim. Bu sonu├ž bize bebekte Down sendromu olup olmad─▒─č─▒n─▒ belirtmez. Bu raporda ├Ârnekteki anne aday─▒ ile ayn─▒ ├Âzelliklere sahip 2048 kad─▒ndan sedece 1 tanesinin Down sendromlu bebek do─čurdu─ču bu nedenle bu annenin de Down sendromlu bebek do─čurma ihtimalinin 2048 de bir oldu─ču s├Âylenmektedir.

Down sendromu i├žin kabul edilen s─▒n─▒r 1:280’dir. Riskin daha y├╝ksek ├ž─▒kmas─▒ durumunda (├Ârne─čin 1:100 ya da 1:40) ileri tetkik olan amniyosentez ├Ânerilir. Risk 1:40 olarak belirlenmi┼č olsa bile bebe─čin sa─čl─▒kl─▒ olma olas─▒l─▒─č─▒ Down sendromu olma olas─▒l─▒─č─▒ndan yakla┼č─▒k 40 kat fazlad─▒r.

Risk kabul edilen s─▒n─▒rdan daha y├╝ksek oldu─čunda test pozitif olarak de─čerlendirilir.

├ť├žl├╝ testin g├╝venilirli─či
T├╝m t─▒bbi incelemelerde ve tarama testlerinde oldu─ču gibi ├╝├žl├╝ testin de yan─▒lma olas─▒l─▒─č─▒ vard─▒r ve hatal─▒ pozitif ya da hatal─▒ negatif sonu├žlar elde edilebilir.

Hatal─▒ pozitif sonu├ž bebek normal oldu─ču halde testin pozitif ├ž─▒kmas─▒ yani riskin y├╝ksek olarak bulunmas─▒d─▒r.

Hatal─▒ negatif sonu├ž ise risk d├╝┼č├╝k yani test negatif oldu─ču halde bebekte down sendromu, trizomi 18 ya da n├Âral t├╝p defekti anomalilerinden biri ya da daha fazlas─▒n─▒n olmas─▒d─▒r.

├ť├žl├╝ testin Down sendromunu yakalama olas─▒l─▒─č─▒ %60 civar─▒nda olup %5 kadar hatal─▒ pozitif olma olas─▒l─▒─č─▒ vard─▒r.

Bu oranlar anne ya┼č─▒ ile direkt olarak ilgilidir. Otuzbe┼č ya┼č─▒n alt─▒ndaki kad─▒nlarda hatal─▒ pozitif oran─▒ %4 iken Down sendromunu yakalama oran─▒ %50 civar─▒ndad─▒r. Beklenen do─čum tarihinde 35 ya┼č─▒n ├╝zerinde olan anne adaylar─▒nda ise yakalama oran─▒ %80 iken hatal─▒ pozitif oran─▒ %25’lere kadar ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu say─▒lar kesin de─čerler olmay─▒p farkl─▒ ├žal─▒┼čmalarda de─či┼čik sonu├žlar bildirilmi┼čtir.

├ť├žl├╝ test kimlere yap─▒lmal─▒d─▒r?
Down sendromlu yani mongol bebek do─čurma riski anne ya┼č─▒ ile birlikte artmas─▒na ra─čmen bu bebeklerin ├žo─ču 35 ya┼č─▒ndan k├╝├ž├╝k annelerden d├╝nyaya gelmektedir. Bu nedenle her gebe kad─▒nda mutlaka ├╝├žl├╝ test yap─▒lmal─▒d─▒r.

Anomalileri daha erken d├Ânemde ve daha y├╝ksek duyarl─▒l─▒kta saptamak amac─▒yla de─či┼čik tarama testlerinin geli┼čtirilmesi devam etmektedir. Bu testlerden en g├╝ncel olan─▒ 11-14. gebelik haftalar─▒nda yap─▒lan ikili test ve fetal ense kal─▒nl─▒─č─▒ ├Âl├ž├╝mleridir. 11-14 testinin duyarl─▒l─▒─č─▒ ├╝├žl├╝ testten daha y├╝ksektir. Ancak burada yap─▒lan ense kal─▒nl─▒─č─▒ ├Âl├ž├╝m├╝ k─▒smen subjektif bir de─čerlendirme oldu─čundan yan─▒lma ve hatal─▒ risk hesaplamalar─▒ s├Âz konusu olabilir.

Ayr─▒ca ikili testte AFP ├Âl├ž├╝m├╝ yap─▒lmad─▒─č─▒ndan ├╝├žl├╝ testten farkl─▒ olarak n├Âral t├╝p defekti i├žin risk hesaplamas─▒ yap─▒lamaz.

─░kili test yap─▒lan hastada ├╝├žl├╝ testin gerekli olup olmad─▒─č─▒ bilimsel ├ževrelerde tart─▒┼č─▒lan ve ortak bir g├Âr├╝┼če var─▒lamayan konulardan birisidir. N├Âral t├╝p defektlerinin ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒n ultrason ile saptanmas─▒, yine benzer ┼čekilde Down sendromu varl─▒─č─▒nda, duruma e┼člik eden pek├žok ultrason bulgusunun da olmas─▒ nedeni ile ikili test sonucu normal ├ž─▒kan anne adaylar─▒nda ├╝├žl├╝ teste gerek olmad─▒─č─▒n─▒ savunan pek├žok ara┼čt─▒rmac─▒ vard─▒r.

Benim ki┼čisel g├Âr├╝┼č├╝m ise hem ikili test ile elde edilen normal riski teyit etmek, hem ense kal─▒nl─▒─č─▒ ve di─čer ultrason incelemelerinden do─čan subjektiviteyi ortadan kald─▒rmak hem de n├Âral t├╝p defekti riskini belirlemek amac─▒yla hem ikili hem de ├╝├žl├╝ testi yapmakt─▒r.

Pozitif test varl─▒─č─▒nda ne yap─▒lmal─▒d─▒r?
Bir tarama testi olan ├╝├žl├╝ testin pozitif ├ž─▒kmas─▒ yani riskin y├╝ksek olarak saptanmas─▒ durumunda izlenebilecek birka├ž alternatif yol vard─▒r.

Bunlardan ilki anne ya┼č─▒ ve ultrason bulgusu ne olursa olsun amniyosentez yapmak ve Down sendromu olup olmad─▒─č─▒n─▒u kesin olarak saptamakt─▒r. Pozitif test varl─▒─č─▒nda en s─▒k tercih edilen y├Ântem budur.

─░kinci se├ženek ise detayl─▒ ultrason incelemesi yaparak testin pozitif ├ž─▒kmas─▒na yol a├žan durum ile ilgili olabilecek ultrason bulgular─▒n─▒ aramak ve bu bulgular─▒n ─▒┼č─▒─č─▒nda amniyosenteze karar vermektir. Bu y├Ânteme ancak riskin s─▒n─▒rda oldu─ču ya da anne aday─▒n─▒n amniyosenteze s─▒cak bakmad─▒─č─▒ durumlarda ba┼čvurulmal─▒d─▒r.

├ço─čul gebeliklerde durum
├ť├žl├╝ test ikiz gebeliklerde de uygulanmakta ve tekiz gebeliklerde elde edilene benzer oranlarda ba┼čar─▒ sa─člamaktad─▒r. ├ť├ž├╝z ya da daha fazla say─▒da bebek i├žeren gebelikler i├žinse elde yeterli veri olmad─▒─č─▒ndan yap─▒lmaz.

35 ya┼č ├╝zeri kad─▒nlarda ├╝├žl├╝ test
Down Sendromlu bebek do─čurma riski beklenen do─čum tarihindeki anne ya┼č─▒ ile paralel olarak art─▒┼č g├Âstermektedirve bu risk art─▒┼č─▒ndaki en keskin s─▒n─▒r 35 ya┼čt─▒r.

Sosyal ya┼čamdaki de─či┼čiklikler ile birlikte k─▒saca t├╝p bebek olarak adland─▒r─▒lan y├Ântemlerdeki geli┼čmeler ilk anne olma ya┼č─▒n─▒n giderek y├╝kselmesine neden olmaktad─▒r ve g├╝n├╝m├╝zde 35 ya┼č─▒n ├╝zerindeki hamile kad─▒n say─▒s─▒ giderek artmaktad─▒r.

Bu kad─▒nlarda Down sendromu ve di─čer anomalileri saptamak amac─▒yla nas─▒l bir yol izlenmesinin do─čru olaca─č─▒ konusu son zamanlarda en s─▒k tart─▒┼č─▒lan konulardan birisidir.

Bir g├Âr├╝┼č 35 ya┼č ├╝zeri her kad─▒na amniyosentez yap─▒lmas─▒n─▒ savunurken, kar┼č─▒ g├Âr├╝┼č invazif bir giri┼čim olan amniyosentezin bu kadar liberal kullan─▒lmas─▒na s─▒cak bakmamaktad─▒r.

Her iki g├Âr├╝┼č de yanl─▒┼č olmay─▒p, 35 ya┼č ├╝zeri kad─▒nlarda bir genellemeye gerek duymadan hasta baz─▒nda karar vermek kan─▒mca en do─čru yakla┼č─▒md─▒r

Do─čumsal brakial pleksus yaralanmalar─▒

do─čum sorunlar─▒

do─čum sorunlar─▒

do─čum sorunlar─▒

do─čum sorunlar─▒

do─čum sorunlar─▒

do─čum sorunlar─▒

Do─čum s─▒ras─▒nda Brakial Pleksus denilen omuzda koltuk alt─▒ndan ge├žen sinir grubunun zedelenmesine Do─čumsal Brakial Pleksus yaralanmas─▒ denir.
Nedenleri nelerdir?
Brakial Pleksus, makat (ters) geli┼čli do─čumlarda g├Âvdenin ve boynun yana a┼č─▒r─▒ e─čilmesi ile, ba┼čtan gelen do─čumlarda ise d─▒┼čar─▒ ├ž─▒k─▒┼č s─▒ras─▒nda ba┼č─▒n ve boynun a┼č─▒r─▒ yana e─čilmesi ile sinirlere uygulanan germe sonras─▒ olu┼čabildi─či gibi, do─čum a─č─▒rl─▒─č─▒ b├╝y├╝k, annenin kal├žas─▒na g├Âre iri ve kafas─▒ b├╝y├╝k bebeklerde de olu┼čabilir.
Belirtileri nelerdir?
Bebe─čin her iki kolunu e┼čit hareket ettirememesi
Etkilenen kolda renk de─či┼čikli─či ve ┼či┼člik
K─▒yafetlerini giydirirken etkilenen kolun giydirilmesinde zorluk
Y─▒kama s─▒ras─▒nda etkilenen kol kaslar─▒nda hissedilen yumu┼čakl─▒k
Kuca─ča al─▒n─▒rken bebe─čin etkilenen kolunun kaymas─▒, tespit etmede zorluk
Etkilenen elin yumruk yap─▒lamamas─▒, parmak uzat─▒l─▒nca kavranmamas─▒
K├Âpr├╝c├╝k kemi─či ├╝zerinde tek tarafl─▒ ┼či┼člik
Daha b├╝y├╝k bebeklerdeki belirtiler (1 ay ve sonras─▒):
Elin a─čza g├Ât├╝r├╝lememesi
Cisim ve oyuncaklar─▒n hep tek elle kavranmas─▒
Y├╝z├╝koyun yat─▒r─▒ld─▒─č─▒nda etkilenen kolunu d─▒┼čar─▒ya ├ž─▒karamamas─▒
Oturma dengesinin ge├ž geli┼čmesi ve bebe─čin etkilenen kol taraf─▒na d├╝┼čme e─čilimi
Tedavi ve ├ľneriler
Do─čum s─▒ras─▒nda olu┼čan ve kolun fonksiyonlar─▒n─▒ etkileyerek ├žocu─čun ilerde kolunu kullanamamas─▒ ve di─čer hareketlerde bozukluk yaratan brakial pleksus yaralanmas─▒nda erken te┼čhis, uygun cerrahi m├╝dahale, erken rehabilitasyon ve aile e─čitimi ├žok ├Ânemlidir.
Brakial Pleksus Yaralanmas─▒n─▒n tedavisi i├žin bazen sadece fizyoterapi yeterli iken bazen de cerrahi ve fizyoterapi beraber gerekebilir. Ameliyat gerekip gerekmedi─čine ileri tetkiklerle (Elektrofizyolojik inceleme ve Magnetik Rezonans inceleme) karar verilir. Ama cerrahi giri┼čim yap─▒lsa da yap─▒lmasa da fizyoterapi uygulamalar─▒ ├žok ├Ânemlidir. Cerrahi yap─▒lacak vakalarda ekip ├žal─▒┼čmas─▒ ├Ânemlidir .
Brakial Pleksus Yaralanmas─▒nda iyile┼čme en fazla 1-18 ayl─▒k d├Ânemde g├Âr├╝l├╝r, bununla birlikte iyile┼čme; sinir zedelenmesinin tipine, ┼čiddetine, erken ve uygun cerrahi giri┼čime, erken ba┼članan rehabilitasyona, ekip ├žal─▒┼čmas─▒na, ailenin aktif olarak rehabilitasyona kat─▒lmas─▒na ba─čl─▒d─▒r.

 

├ť├žl├╝ Test Nedir Nas─▒l uygulan─▒r

Gebelikte ├╝├žl├╝ test

Gebelikte ├╝├žl├╝ test

Her anne baba aday─▒n─▒n hayali sa─čl─▒kl─▒ ve problemsiz bir bebe─če sahip olmakt─▒r. Bu amaca ula┼čabilmek i├žin t├╝m hamilelikleri boyunca doktor kontrol├╝ne girerler ve doktorlar─▒n─▒n ├Ânerilerine harfiyen uyarlar.

Ancak do─ča bazen ├žok ac─▒mas─▒d─▒r. Hamileliklerin ├žok b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ sorunsuz seyredip sa─čl─▒kl─▒ ve sa─člam bir bebe─čin do─čumuyla yani mutlu sonla biterken baz─▒ hamileliklerde ciddi hatta zaman zaman hayat─▒ tehdit eden durumlar ya┼čanabilir. Zaman zaman ise bebekler umuldu─ču gibi sa─čl─▒kl─▒ de─čil ├že┼čitli problemler ile do─čarlar.

Do─čum ile ilgilenen hekimlerin ilk plandaki amac─▒ anne aday─▒n─▒n ve bebe─čin sa─čl─▒─č─▒n─▒ kontrol alt─▒na almak ve olas─▒ problemlerde m├╝dahalede bulunarak hem anne ve bebe─čin sa─čl─▒─č─▒n─▒ korumakt─▒r.

Sa─člam ve sa─čl─▒kl─▒ bir bebe─čin d├╝nyaya gelmesine yard─▒mc─▒ olmak i├žin doktorlar gebelik takipleri s─▒ras─▒nda bilimsel veriler ─▒┼č─▒─č─▒nda baz─▒ incelemeler gerek duyarlar. Bu incelemelerin amac─▒ olas─▒ bir problemi m├╝mk├╝n olan en erken d├Ânemde fark ederek ├Ânlem almak ve e─čer olanakl─▒ ise tedavi etmektir.

Anne karn─▒ndaki bebe─čin durumunu de─čerlendirmede kullan─▒lan modern y├Ântemlerden birisi de ├╝├žl├╝ test ad─▒ verilen incelemedir.

├ť├žl├╝ test nedir?
├ť├žl├╝ test olarak adland─▒r─▒lan inceleme down sendromu (trizomi 21), n├Âral t├╝p defekti ve trizomi 18 ad─▒ verilen genetik hastal─▒─č─▒n bebekte olma olas─▒l─▒─č─▒n─▒ saptayan bir kan incelemesidir.

Ad─▒ndan da anla┼č─▒ld─▒─č─▒ ├╝zere anne aday─▒ndan al─▒nan kan ├Ârne─činde 3 de─či┼čik maddenin incelemesi yap─▒l─▒r. Bunlar

beta-hCG
Alfa-feto protein (AFP)
Estriol (E3)’dir
Human chorionic gonadotropin (hCG) gebeli─čin temel hormonudur. Hamileli─čin erken d├Ânemlerinde y├╝kselmeye ba┼člar 14-16. haftalar aras─▒nda en y├╝ksek de─čerine ula┼čt─▒ktan sonra yava┼č yava┼č azal─▒r

Alfa feto protein bebe─čin karaci─čerinden salg─▒lanan bir protiendir. Bebekten amniyon s─▒v─▒s─▒na oradan da anne aday─▒n─▒ kan─▒na ge├žer. Gebeli─čin seyri s─▒ras─▒nda anne aday─▒n─▒n kan─▒ndaki d├╝zeyi yava┼č ama d├╝zenli bir art─▒┼č g├Âsterir.

Estriol ise yine bebe─če ait bir doku olan plasentadan salg─▒lanan bir ├že┼čit ├Âstrojen hormonudur.

Bu maddelerin anne kan─▒ndaki d├╝zeyleri normal olmayan hamileliklerde sapmalar g├Âsterir.

├ľrne─čin n├Âral t├╝p defektlerinde a├ž─▒k olan sinir siteminden y├╝ksek miktarlarda alfa fetoprotein amniyon s─▒v─▒s─▒na kar─▒┼čt─▒─č─▒ i├žin anne aday─▒n─▒n kan─▒ndaki d├╝zeyi de normalden fazla olur. ├ľte yandan down sendromunda ise de─čer beklenilenden daha d├╝┼č├╝kt├╝r.

Down sendromu varl─▒─č─▒nda beta-hCG de─čerleri normalden y├╝ksek olarak bulunurken E3 ve AFP d├╝zeyi daha d├╝┼č├╝kt├╝r.

Trizomi 18 varl─▒─č─▒nda ise her 3 maddenin d├╝zeyi de beklenilenden daha d├╝┼č├╝k bulunur.

Ne zaman yap─▒l─▒r?
├ť├žl├╝ test hamileli─čin 15 ile 22. haftalar─▒ aras─▒nda yap─▒labilir. Ancak en tatminkar sonu├žlar 16-18. haftalarda yap─▒lan incelemelerde elde edilmetedir. Bu nedenle testin bu haftalar i├žinde yap─▒lmas─▒ idealdir.

├ť├žl├╝ test nas─▒l de─čerlendirilir?
Al─▒nan kan ├Ârne─činde yap─▒lan inceleme ile elde edilen d├╝zeyler daha sonra bil bilgisayar yard─▒m─▒ ile i┼členir. Bu a┼čamada kandaki maddelerin d├╝zeyini direkt olarak etkileyebilecek olan anne aday─▒n─▒n sigara kullan─▒m─▒, kilosu ve boyu gibi de─či┼čkenler de hesaba kat─▒l─▒r.

Kanda ├Âl├ž├╝m├╝ yap─▒lan maddelerin d├╝zeyini etkileyebilecek olan en ├Ânemli de─či┼čken incelemenin yap─▒ld─▒─č─▒ tarihteki gebelik haftas─▒d─▒r. Bu nedenle gebelik ya┼č─▒n─▒ yani son adet tarihini do─čru bilmek son derece ├Ânemlidir. Son adet tarihi yanl─▒┼č verildi─činde ├Ârne─čin gebelik ya┼č─▒ oldu─čundan daha k├╝├ž├╝k olarak hesaplamaya kat─▒ld─▒─č─▒nda ger├žekte bebe─čin i├žinde bulundu─ču hafta i├žin normal olan bir de─čer daha d├╝┼č├╝k ya da y├╝ksek olarak bulunabilir ve testin yorumlanmas─▒nda hatalara yol a├žabilir.

Test de─čerlendirilirken dikkate al─▒nan di─čer noktalar ise hastal─▒klar─▒n g├Âr├╝lme riskini direkt etkileyebilecek olan anne aday─▒n─▒n ya┼č─▒ ve daha ├Ânceden anomalili do─čum ├Âyk├╝s├╝ olup olmad─▒─č─▒d─▒r.

Elde edilen ham d├╝zeyler daha sonra bilgisayar program─▒na girilerek risk hesaplamas─▒ yap─▒l─▒r.

Bu programlar geli┼čtirilirken daha ├Ânceden binlerce anne aday─▒ndan elde edilen verilerin ─▒┼č─▒─č─▒nda normal de─čerlerin alt ve ├╝st s─▒n─▒rlar─▒ belirlenmi┼čtir. Bu s─▒n─▒rlar belirlenirken kolayl─▒k sa─člamas─▒ a├ž─▒s─▒ndan ortalaman─▒n katlar─▒ (multiples of median, MoM) olarak birimlendirilirler. MoM de─čeri inceleme yap─▒lan ki┼čideki de─čerin normal olan pop├╝lasyonun ortalamas─▒ndan ne kadar sapma g├Âsterdi─čini belirler. ├ľrne─čin 1.0 ┼čeklindeki bir MoM de─čeri o ki┼čideki madde d├╝zeyinin normal bebeklerde g├Âr├╝len de─čerin tam ortas─▒na denk geldi─čini g├Âsterirken 2.0 MoM’luk bir de─čer ├Âl├ž├╝m yap─▒lan ki┼čideki madde d├╝zeyinin normal ortalaman─▒n 2 kat─▒ oldu─čunu belirler.

MoM de─čerleri ile birlikte di─čer de─či┼čkenler de dikkate al─▒narak tirozmi 21, n├Âral t├╝p defekti ve trizomi 18 a├ž─▒s─▒ndan risk oranlar─▒ belirlenir.

├ť├žl├╝ testin yorumlanmas─▒
Bilgisayar program─▒ taraf─▒ndan yap─▒lan de─čerlendirme sonucu elde risk oran─▒n─▒n kabul edilebilir s─▒n─▒rlarda olup olmamas─▒na g├Âre ileri tetkike gerek olup olmad─▒─č─▒na karar verilir.

├ť├žl├╝ test ile ilgili olarak ak─▒lda tutulmas─▒ gereken en ├Ânemli nokta bunun tan─▒ koyduran bir test de─čil sadece y├╝ksek risk ta┼č─▒yan ve kesin tan─▒ koyduracak ileri testlerin yap─▒lmas─▒na gerek olan bireyleri belirlemeye yarayan bir tarama testi oldu─čudur.

─░leri test ile kastedilen amniyosentezdir. Amniyosentez her hamile kad─▒nda yap─▒lmas─▒ gerekli olan bir test de─čildir. Kimlerde yap─▒l─▒p kimlerde yap─▒lmayaca─č─▒na karar verirken ├╝├žl├╝test, ikili test, ultrason bulgular─▒, aile ya da t─▒bbi ├Âzge├žmi┼č dikkate al─▒narak karar verilir.

Tekrarlamak gerekir ise ├╝├žl├╝ test sonucunda y├╝ksek risk saptanmas─▒ bebekte kesinlikle problem oldu─čunu g├Âztermedi─či gibi riskin az hatta ├žok d├╝┼č├╝k ├ž─▒kmas─▒ da bebe─čin sa─čl─▒kl─▒ oldu─čunu garanti etmez.

Bir ├Ârnek ile a├ž─▒klamak gerekir ise: Yap─▒lan test sonucu Down sendromu riskinin 1:2048 olarak rapor edildi─čini kabul edelim. Bu sonu├ž bize bebekte Down sendromu olup olmad─▒─č─▒n─▒ belirtmez. Bu raporda ├Ârnekteki anne aday─▒ ile ayn─▒ ├Âzelliklere sahip 2048 kad─▒ndan sedece 1 tanesinin Down sendromlu bebek do─čurdu─ču bu nedenle bu annenin de Down sendromlu bebek do─čurma ihtimalinin 2048 de bir oldu─ču s├Âylenmektedir.

Down sendromu i├žin kabul edilen s─▒n─▒r 1:280’dir. Riskin daha y├╝ksek ├ž─▒kmas─▒ durumunda (├Ârne─čin 1:100 ya da 1:40) ileri tetkik olan amniyosentez ├Ânerilir. Risk 1:40 olarak belirlenmi┼č olsa bile bebe─čin sa─čl─▒kl─▒ olma olas─▒l─▒─č─▒ Down sendromu olma olas─▒l─▒─č─▒ndan yakla┼č─▒k 40 kat fazlad─▒r.

Risk kabul edilen s─▒n─▒rdan daha y├╝ksek oldu─čunda test pozitif olarak de─čerlendirilir.

├ť├žl├╝ testin g├╝venilirli─či
T├╝m t─▒bbi incelemelerde ve tarama testlerinde oldu─ču gibi ├╝├žl├╝ testin de yan─▒lma olas─▒l─▒─č─▒ vard─▒r ve hatal─▒ pozitif ya da hatal─▒ negatif sonu├žlar elde edilebilir.

Hatal─▒ pozitif sonu├ž bebek normal oldu─ču halde testin pozitif ├ž─▒kmas─▒ yani riskin y├╝ksek olarak bulunmas─▒d─▒r.

Hatal─▒ negatif sonu├ž ise risk d├╝┼č├╝k yani test negatif oldu─ču halde bebekte down sendromu, trizomi 18 ya da n├Âral t├╝p defekti anomalilerinden biri ya da daha fazlas─▒n─▒n olmas─▒d─▒r.

├ť├žl├╝ testin Down sendromunu yakalama olas─▒l─▒─č─▒ %60 civar─▒nda olup %5 kadar hatal─▒ pozitif olma olas─▒l─▒─č─▒ vard─▒r.

Bu oranlar anne ya┼č─▒ ile direkt olarak ilgilidir. Otuzbe┼č ya┼č─▒n alt─▒ndaki kad─▒nlarda hatal─▒ pozitif oran─▒ %4 iken Down sendromunu yakalama oran─▒ %50 civar─▒ndad─▒r. Beklenen do─čum tarihinde 35 ya┼č─▒n ├╝zerinde olan anne adaylar─▒nda ise yakalama oran─▒ %80 iken hatal─▒ pozitif oran─▒ %25’lere kadar ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu say─▒lar kesin de─čerler olmay─▒p farkl─▒ ├žal─▒┼čmalarda de─či┼čik sonu├žlar bildirilmi┼čtir.

├ť├žl├╝ test kimlere yap─▒lmal─▒d─▒r?
Down sendromlu yani mongol bebek do─čurma riski anne ya┼č─▒ ile birlikte artmas─▒na ra─čmen bu bebeklerin ├žo─ču 35 ya┼č─▒ndan k├╝├ž├╝k annelerden d├╝nyaya gelmektedir. Bu nedenle her gebe kad─▒nda mutlaka ├╝├žl├╝ test yap─▒lmal─▒d─▒r.

Anomalileri daha erken d├Ânemde ve daha y├╝ksek duyarl─▒l─▒kta saptamak amac─▒yla de─či┼čik tarama testlerinin geli┼čtirilmesi devam etmektedir. Bu testlerden en g├╝ncel olan─▒ 11-14. gebelik haftalar─▒nda yap─▒lan ikili test ve fetal ense kal─▒nl─▒─č─▒ ├Âl├ž├╝mleridir. 11-14 testinin duyarl─▒l─▒─č─▒ ├╝├žl├╝ testten daha y├╝ksektir. Ancak burada yap─▒lan ense kal─▒nl─▒─č─▒ ├Âl├ž├╝m├╝ k─▒smen subjektif bir de─čerlendirme oldu─čundan yan─▒lma ve hatal─▒ risk hesaplamalar─▒ s├Âz konusu olabilir.

Ayr─▒ca ikili testte AFP ├Âl├ž├╝m├╝ yap─▒lmad─▒─č─▒ndan ├╝├žl├╝ testten farkl─▒ olarak n├Âral t├╝p defekti i├žin risk hesaplamas─▒ yap─▒lamaz.

─░kili test yap─▒lan hastada ├╝├žl├╝ testin gerekli olup olmad─▒─č─▒ bilimsel ├ževrelerde tart─▒┼č─▒lan ve ortak bir g├Âr├╝┼če var─▒lamayan konulardan birisidir. N├Âral t├╝p defektlerinin ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒n ultrason ile saptanmas─▒, yine benzer ┼čekilde Down sendromu varl─▒─č─▒nda, duruma e┼člik eden pek├žok ultrason bulgusunun da olmas─▒ nedeni ile ikili test sonucu normal ├ž─▒kan anne adaylar─▒nda ├╝├žl├╝ teste gerek olmad─▒─č─▒n─▒ savunan pek├žok ara┼čt─▒rmac─▒ vard─▒r.

Benim ki┼čisel g├Âr├╝┼č├╝m ise hem ikili test ile elde edilen normal riski teyit etmek, hem ense kal─▒nl─▒─č─▒ ve di─čer ultrason incelemelerinden do─čan subjektiviteyi ortadan kald─▒rmak hem de n├Âral t├╝p defekti riskini belirlemek amac─▒yla hem ikili hem de ├╝├žl├╝ testi yapmakt─▒r.

Pozitif test varl─▒─č─▒nda ne yap─▒lmal─▒d─▒r?
Bir tarama testi olan ├╝├žl├╝ testin pozitif ├ž─▒kmas─▒ yani riskin y├╝ksek olarak saptanmas─▒ durumunda izlenebilecek birka├ž alternatif yol vard─▒r.

Bunlardan ilki anne ya┼č─▒ ve ultrason bulgusu ne olursa olsun amniyosentez yapmak ve Down sendromu olup olmad─▒─č─▒n─▒u kesin olarak saptamakt─▒r. Pozitif test varl─▒─č─▒nda en s─▒k tercih edilen y├Ântem budur.

─░kinci se├ženek ise detayl─▒ ultrason incelemesi yaparak testin pozitif ├ž─▒kmas─▒na yol a├žan durum ile ilgili olabilecek ultrason bulgular─▒n─▒ aramak ve bu bulgular─▒n ─▒┼č─▒─č─▒nda amniyosenteze karar vermektir. Bu y├Ânteme ancak riskin s─▒n─▒rda oldu─ču ya da anne aday─▒n─▒n amniyosenteze s─▒cak bakmad─▒─č─▒ durumlarda ba┼čvurulmal─▒d─▒r.

├ço─čul gebeliklerde durum
├ť├žl├╝ test ikiz gebeliklerde de uygulanmakta ve tekiz gebeliklerde elde edilene benzer oranlarda ba┼čar─▒ sa─člamaktad─▒r. ├ť├ž├╝z ya da daha fazla say─▒da bebek i├žeren gebelikler i├žinse elde yeterli veri olmad─▒─č─▒ndan yap─▒lmaz.

35 ya┼č ├╝zeri kad─▒nlarda ├╝├žl├╝ test
Down Sendromlu bebek do─čurma riski beklenen do─čum tarihindeki anne ya┼č─▒ ile paralel olarak art─▒┼č g├Âstermektedirve bu risk art─▒┼č─▒ndaki en keskin s─▒n─▒r 35 ya┼čt─▒r.

Sosyal ya┼čamdaki de─či┼čiklikler ile birlikte k─▒saca t├╝p bebek olarak adland─▒r─▒lan y├Ântemlerdeki geli┼čmeler ilk anne olma ya┼č─▒n─▒n giderek y├╝kselmesine neden olmaktad─▒r ve g├╝n├╝m├╝zde 35 ya┼č─▒n ├╝zerindeki hamile kad─▒n say─▒s─▒ giderek artmaktad─▒r.

Bu kad─▒nlarda Down sendromu ve di─čer anomalileri saptamak amac─▒yla nas─▒l bir yol izlenmesinin do─čru olaca─č─▒ konusu son zamanlarda en s─▒k tart─▒┼č─▒lan konulardan birisidir.

Bir g├Âr├╝┼č 35 ya┼č ├╝zeri her kad─▒na amniyosentez yap─▒lmas─▒n─▒ savunurken, kar┼č─▒ g├Âr├╝┼č invazif bir giri┼čim olan amniyosentezin bu kadar liberal kullan─▒lmas─▒na s─▒cak bakmamaktad─▒r.

Her iki g├Âr├╝┼č de yanl─▒┼č olmay─▒p, 35 ya┼č ├╝zeri kad─▒nlarda bir genellemeye gerek duymadan hasta baz─▒nda karar vermek kan─▒mca en do─čru yakla┼č─▒md─▒r

Ergenlik ve Dikkak eksikli─či

”Ergenlik d├Âneminde DEHB’nun hiperaktivite belirtilerinde genellikle azalma g├Âzlenirken, dikkat eksikli─či belirtileri daha ├Ân plana ├ž─▒kar” diyen ├ľzt├╝rk, ergenlik d├Âneminin etkileri ve DEHB’ye ba─čl─▒ sorunlar nedeniyle ergenlerin aileleriyle de s─▒k s─▒k sorunlar ya┼čad─▒klar─▒n─▒ kaydetti.

├ľzt├╝rk, ”DEHB olan ergenlerde, ders dinleyememeleri, ├Âdev yapma sorunlar─▒ ve sorumluluk almamalar─▒ nedeniyle akademik ba┼čar─▒lar─▒nda belirgin d├╝┼č├╝┼č g├Âzleniyor” diyerek, dikkat eksikli─či bozuklu─ču olan ergenlerde sabah uyanmakta g├╝├žl├╝k, ders dinlerken ve ders ├žal─▒┼č─▒rken uykulu olma halinin de g├Âzlemlendi─čini bildirdi.

Derslerine ilgisiz, ya┼č─▒na uygun sorumluluk almayan, da─č─▒n─▒k, unutkan ve ya┼č─▒ndan daha k├╝├ž├╝k davranan bir ergenin ailesiyle de s├╝rekli ├žat─▒┼čma halinde oldu─čunu anlatan ├ľzt├╝rk, bu durumdaki ergenlerin arkada┼člar─▒yla da sorunlar ya┼čayabildi─čini, kendisini sosyal ├ževreden izole ederek i├žine kapanabildi─čini, farkl─▒ sosyal ├ževrelere kayarak da kendini var etmeye ├žal─▒┼čabildi─čini anlatt─▒.

Dikkat eksikli─či bozuklu─čunun zeka seviyesiyle ilgisinin bulunmad─▒─č─▒na da i┼čaret eden ├ľzt├╝rk, ancak dikkat eksikli─či nedeniyle ├Â─črenmede g├╝├žl├╝kler ya┼čanabildi─čini s├Âyledi.

DEHB’nun te┼čhisinin klinik g├Âr├╝┼čmeyle konuldu─čuna da i┼čaret eden ├ľzt├╝rk, erken tan─▒ ve tedavi sayesinde bu ├žocuk ve ergenlerin akademik altyap─▒lar─▒n─▒n eksik olmas─▒n─▒n engellenebilece─čini ve ├Âzg├╝ven kazanmalar─▒n─▒n sa─članabilece─čini s├Âzlerine ekledi.

Psikiyatrik E─čitim Dan─▒┼čma Ara┼čt─▒rma ve Tedavi Merkezi (PEDAM) ├çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Uzman─▒ Prof. Dr. M├╝cahit ├ľzt├╝rk

Ata Binmenin Faydalar─▒

At Terapi
Alg─▒ Geli┼čim Merkezi
0546 218 6 218

http://www.algigelisim.com/
Sel├žuk ├ťniversitesi Rekt├Âr├╝ Prof. Dr. Abdurrahman Kutlu, ba┼čta bedensel ve zihinsel ├Âz├╝rl├╝ insanlar─▒n rehabilitasyonu olmak ├╝zere bir├žok hastal─▒─č─▒n tedavisinde atlardan yararlan─▒labilece─čini bildirildi.

Rekt├Âr Prof. Dr. Kutlu, 20.y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒ndan itibaren kullan─▒ld─▒─č─▒ bilinen “atla tedavi“y├Ânteminin t─▒bb─▒ bir tedavi ┼čekli olarak kabul edildi─čini ve bu y├Ânteme ba┼čta ─░ngiltere ve Amerika olmak ├╝zere bir├žok ├╝lkede ba┼čvuruldu─čunu belirtti.

Sadece ABD`de 600`├╝n ├╝zerinde “atla tedavi merkezi“ bulundu─čunu belirten Kutlu, T├╝rkiye`de ise resmi bir ├žal─▒┼čman─▒n S├ť Binicilik Tesisleri`nde Prof. Dr. Sefa Kap─▒c─▒o─člu ├Ânderli─čindeki bir ekiple ba┼člat─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve ├Âzel gayretlerin s├╝rd├╝r├╝ld├╝─č├╝n├╝ kaydetti.

Atlar her derde deva
Rekt├Âr Prof. Dr. Kutlu, “atla tedavi“ y├Ântemine, ortopedik hastal─▒klar, otizm (i├že kapan─▒kl─▒k), beyin yaralanmalar─▒, inme, beyin felci, down sendromu, ruhi bozukluklar, i┼čitme-├Â─črenme bozukluklar─▒, bedensel gerilik ve baz─▒ omurilik hastal─▒klar─▒ gibi pek├žok rahats─▒zl─▒─č─▒n giderilmesinde ba┼čvuruldu─čunu anlatt─▒.

Bu y├Ântemlerin bir├žok kazan─▒mlar─▒ oldu─čunu belirten Kutlu, ┼čunlar─▒ s├Âyledi:
“Atla tedavi, ├ževreye ait duyular─▒n geli┼čmesi, g├Âz-el koordinasyonunun sa─članmas─▒ ve ay─▒rdedebilme yetene─činin kazan─▒lmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan en ideal y├Ântemdir. B├╝t├╝n kaslar─▒ dengeli bir ┼čekilde ├žal─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒ i├žin ├Âzellikle bedensel ├Âz├╝rl├╝ insanlar─▒n zay─▒f adalelerinin geli┼čmesine yard─▒mc─▒ olur.

─░nsanlar─▒ psikolojik a├ž─▒dan da rahatlatmaktad─▒r. Bu y├Ânteme ba┼čvuranlar, kendilerini daha iyi hissetmekte, ├Âzg├╝venleri artmakta, d─▒┼č d├╝nyayla sa─čl─▒kl─▒ bir ileti┼čim kurmaktad─▒rlar. Bu tedavinin dikkat ├žeken di─čer bir taraf─▒ da, sabr─▒n geli┼čmesi, duyular─▒n kontrol edilmesi ve ├Âz disiplinin geli┼čtirilmesidir.“

Bu y├Ântemin arkada┼čl─▒klar─▒ art─▒rarak, ki┼činin sosyal ya┼čam─▒na olumlu etkiler yapt─▒─č─▒n─▒ da kaydeden Rekt├Âr Prof. Dr. Kutlu, ├Âz├╝rl├╝ insanlar─▒n tek ba┼č─▒na yapamad─▒klar─▒ pek ├žok ┼čeyi at yard─▒m─▒yla yapabildiklerini kaydetti.

Hastay─▒ hastane ortam─▒ndan ├ž─▒kararak, a├ž─▒k havada tedavi olma ┼čans─▒ tan─▒yan “atla tedavi“ y├Ântemin T├╝rkiye`de ilk kez Sel├žuk ├╝niversitesi b├╝nyesindeki Binicilik Tesislerinde ba┼člat─▒lmas─▒n─▒n ├Ânemine de─činen Kutlu, “Tesislerimize Pony cinsi k├╝├ž├╝k ve sakin atlar getirdik. Uzman ekiplerde bu y├Ândeki ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝yorlar. Halen “atla tedavi“ y├Ântemi uygulanan hastalar tesislerimizde zaman zaman tedavi g├Ârmektedirler“ diye konu┼čtu

Hidrosefali ┼×ant

ÔÇó┬á┬á┬áVentrik├╝loÔÇôPeritoneal (VP) ┼×ant::
Burada, kafa i├žindeki fazla s─▒v─▒, deri alt─▒ndan kar─▒n bo┼člu─čuna y├Ânlendirilir. S─▒v─▒ kar─▒n zar─▒ taraf─▒ndan emilir. Bunu masa ├╝st├╝ndeki suyu emen k├ó─č─▒t pe├žeteye benzetebiliriz. Yan kar─▒nc─▒k i├žine yerle┼čtirilen t├╝p, boyun ve g├Âvdeden deri alt─▒ndan ge├žirilerek kar─▒n bo┼člu─čuna y├Ânlendirilir (Resim 2). Uygulanmas─▒ basittir ve t─▒kanma oldu─čunda d├╝zeltilmesi daha kolayd─▒r. Sisteme kafa i├žindeki s─▒v─▒n─▒n bas─▒nc─▒n─▒n belli d├╝zeyi a┼čt─▒─č─▒nda ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ sa─člayan bir valf eklenir. Cerrah─▒n tercihine g├Âre gerekti─činde BOS almaya yarayan ve pompalama i┼člemini ger├žekle┼čtiren pompa da eklenebilir. ├ľzetle valfler y├╝ksek, orta ve d├╝┼č├╝k bas─▒n├žl─▒d─▒r. B├╝t├╝n d├╝nyada en ├žok tercih edilen ┼čant tipi ventrik├╝lo-peritoneal ┼čantt─▒r. Di─čer ┼čant y├Ântemlerine g├Âre sorunlar─▒ hem daha az g├Âr├╝l├╝r hem de daha az tehlikelidir.

Resim 2: Ventrik├╝lo-peritoneal ┼čant─▒n ┼čematik resmi.

ÔÇó┬á┬á┬áVentrik├╝lo-Atrial (VA) ┼×ant:
Fazla s─▒v─▒ kar─▒n yerine, kalbe giden toplardamardan birine y├Ânlendirilir. Damarlardaki kan─▒n geriye gelmesini ├Ânlemek amac─▒yla, tek y├Ânl├╝ valf (pompa) sistemi gerekli olup, pompadan sonra devam eden ince bir plastik t├╝p kalbe giden bir toplardamar i├žinde kalbin sa─č kulak├ž─▒─č─▒na kadar ilerletilir (Resim 3). Komplikasyonlar─▒n─▒n ventrik├╝lo-peritoneal ┼čanta g├Âre daha ciddi olmas─▒ (ba─člant─▒ yap─▒lan damarda yaralanma, t─▒kanma, kronik enfeksiyon) ve yenilenmesinin olduk├ža zor olmas─▒ nedeniyle daha az tercih edilmektedir. G├╝n├╝m├╝zde e─čer kar─▒n i├žinde bir problem var ise VP ┼čanta bir se├ženek olarak VA ┼čantkullan─▒lmaktad─▒r.

Resim 3: Ventrik├╝lo-atrial ┼čant─▒n ┼čematik ├žizimi

ÔÇó┬á┬á┬áVentrik├╝lo-plevral (VPl) ┼×ant:
Bu y├Ântemde beyin i├žindeki s─▒v─▒, t├╝p ve valf arac─▒l─▒─č─▒ ile akci─čerin etraf─▒nda bulunan zar─▒n (plevra) iki yapra─č─▒ aras─▒na bo┼čalt─▒l─▒r. VP ┼čant─▒n uygulanamad─▒─č─▒ durumlarda ventrik├╝lo-plevral ┼čant uygulamas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lebilecek di─čer bir y├Ântemdir. Ventrik├╝lo-plevral ┼čant 5 ya da 6 ya┼č─▒ndan daha k├╝├ž├╝k ├žocuklarda uygulanmaz. ├ç├╝nk├╝ biriken s─▒v─▒ akci─čerlere bas─▒ yap─▒p solunum s─▒k─▒nt─▒s─▒ yaratabilir. Bu y├Ântemin uygun olmad─▒─č─▒ durumlar ise; g├Â─č├╝s bo┼člu─čunda bir ba┼čka nedene ait s─▒v─▒ birikiminin olmas─▒ ve bu nedenle solunum sorunlar─▒ olanlar, g├Â─č├╝s kafesinin k├╝├ž├╝k ve emilim alan─▒n dar olmas─▒ nedeniyle k├╝├ž├╝k ├žocuklar, b├Âbrek-kalp yetmezli─či olan hastalard─▒r.
ÔÇó
ÔÇó┬á┬á┬áLumbo-Peritoneal (LP) ┼×ant::
Lumbo-peritoneal ┼čantlar, kommunike (ba─člant─▒n─▒n korundu─ču) hidrosefalilerin tedavisinde kullan─▒labilirler. LP ┼čantlar yayg─▒n olarak kabul g├Ârm├╝┼č bir y├Ântem de─čildir ve uzun d├Ânemde ventrik├╝lo-peritoneal ┼čantla aras─▒ndaki ba┼čar─▒ farkl─▒l─▒klar─▒n─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒rmak m├╝mk├╝n de─čildir. Beldeki omurlar aras─▒ndaki omurilik zar─▒ i├žindeki BOS, bu zar i├žine yarle┼čtirilen bir kateter arac─▒l─▒─č─▒ ile kar─▒n bo┼člu─čuna ak─▒t─▒l─▒r (Resim 4). Lumbo-peritoneal ┼čant─▒n bir dezavantaj─▒; ge├ž ortaya ├ž─▒kan, uzun s├╝re devam eden, beyinci─čin alt y├╝z├╝nde bademci─če benzer k├╝├ž├╝k yuvarlak b├Âl├╝mde f─▒t─▒kla┼čma olu┼čma (kronik semptomatik serebellar tonsiller herniasyon) riskidir.

Resim 4: Lumbo-peritoneal ┼čant─▒n ┼čematik ├žizimi.

Endoskopik ├ť├ž├╝nc├╝ Ventrik├╝lostomi(E3V):
1980ÔÇÖlerin sonu ve 1990ÔÇÖlar─▒n ba┼člar─▒nda hidrosefalitedavisinde uygulanmaya ba┼člayan ve giderek yayg─▒nla┼čan bir y├Ântemdir. Ancak t├╝m hidrosefalilerde kullan─▒lamaz. Etkili olabilmesi i├žin BOSyollar─▒nda bir darl─▒k veya engel olmas─▒ gereklidir. Bunlar su kanal─▒nda darl─▒k veya t─▒kan─▒kl─▒k, BOS yollar─▒n─▒ t─▒kayan kistler, t├╝m├Ârler ya da yap─▒┼č─▒kl─▒klar olabilir. Bu y├Ântemde 3. kar─▒nc─▒k taban─▒nda a├ž─▒lan bir pencere ile normal yoldan emilece─či beyin ├ževresine ula┼čamayan BOSÔÇÖun bu engeli kestirme bir yolla a┼č─▒p emilece─či yere ula┼čmas─▒ sa─član─▒r. Bu i┼člem genellikle kafatas─▒n─▒n sa─č ├Ân taraf─▒nda 25 kuru┼čtan daha k├╝├ž├╝k bir delik a├ž─▒l─▒p, bir kalem kal─▒nl─▒─č─▒ndaki endoskopun yan kar─▒nc─▒─ča sokulmas─▒ ve buradan ├╝├ž├╝nc├╝ kar─▒nc─▒─ča ge├žilmesi ve ├╝├ž├╝nc├╝. kar─▒nc─▒ktaban─▒nda bir pencere a├ž─▒lmas─▒ ile yap─▒l─▒r (Resim 5). Endoskop i├žinde bir kamera ve i├žinde aletlerin ge├žmesine izin veren kanallar vard─▒r. Ameliyat televizyon ekran─▒ndaki g├Âr├╝nt├╝ye bakarak ger├žekle┼čtirilir. ├╝├ž├╝nc├╝. kar─▒nc─▒k taban─▒nda a├ž─▒lan bir delik, balon yard─▒m─▒yla geni┼čletilerek yakla┼č─▒k 5 mm ├žap─▒nda bir pencere olu┼čturulur (Resim 6). Yukar─▒da birikmi┼č olan fazla miktar ve bas─▒n├žtaki BOS bu pencereden beynin taban─▒ndaki yollara ve oradan da beyin ├ževresine ula┼č─▒r. Beyin ├ževresindeki BOSkafatas─▒ndaki ana toplardamarlardan kana kar─▒┼č─▒r.

Resim 5: Endoskopik ├╝├ž├╝n ventrik├╝lostomi i┼člemini g├Âsteren ┼čematik resim.

Resim 6:
(a) Endoskop sa─č yan kar─▒nc─▒k i├žinde iken endoskopik g├Âr├╝nt├╝, kp: koroid pleksus, *: sa─č yan kar─▒nc─▒k ile ├╝├ž├╝nc├╝ kar─▒nc─▒k aras─▒ndaki ili┼čkiyi sa─člayan pencere (Foramen Monro),
(b) ├╝├ž├╝nc├╝ kar─▒nc─▒k taban─▒n─▒n endoskopik g├Âr├╝n├╝m├╝ x: ├╝├ž├╝nc├╝ ventrik├╝lostominin yap─▒laca─č─▒ yer,
(c) ├╝├ž├╝nc├╝ kar─▒nc─▒k taban─▒nda ventrik├╝lostomi deli─činin balon ile geni┼čletilmesi,
(d) ├╝├ž├╝nc├╝ kar─▒nc─▒k taban─▒nda a├ž─▒lm─▒┼č olan ventrik├╝lostomi penceresi g├Âr├╝lmektedir.
┼×anta Ba─čl─▒ Olu┼čabilecek Problemler Nelerdir?

B├╝t├╝n mekanik cihazlar gibi ┼čantlar da kusursuz de─čildir. Bir├žok de─či┼čik sebebe ba─čl─▒ olarak zaman i├žinde ├žal─▒┼čmayabilirler. ┼×antproblemlerini ┼ču ba┼čl─▒klar etraf─▒nda s─▒n─▒fland─▒rabiliriz:
Mekanik sorunlar: Cihaz─▒n uygun ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ engelleyen mekanik nedenlerdir. Beyin-omurilik s─▒v─▒s─▒n─▒n i├žindeki kimyasal maddeler ve beyin dokusu ┼čant─▒ t─▒kayabilirler. ┼×antt─▒kanmas─▒ oldu─čunda, kafa i├žindeki fazla s─▒v─▒ bo┼čalamayaca─č─▒ i├ži t─▒pk─▒ hidrosefalideki gibi belirtiler g├Âr├╝lmeye ba┼član─▒r. T─▒kanma ┼čant─▒n kar─▒nc─▒─ča tak─▒lan b├Âlgesinde, pompa k─▒sm─▒nda ya da u├ž kateter dedi─čimiz b├Âl├╝mde olu┼čabilir (Resim 6). T─▒kanma nedeni yaln─▒zca doku art─▒klar─▒ ve p─▒ht─▒la┼čmalar de─čildir; enfeksiyonlara da ba─čl─▒ t─▒kanmalar olu┼čabilir.

Resim 6: (a) BTÔÇÖde ┼čant─▒n beyin kar─▒nc─▒klar─▒ i├žindeki kateterin t─▒kanmas─▒ sonucu yan kar─▒nc─▒klar─▒n geni┼člemesi g├Âr├╝lmektedir, (b) yan kar─▒nc─▒ktaki kateterin deliklerinin beyin dokusu taraf─▒ndan t─▒kand─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir.
├çocuk hastalarda ┼čant─▒n mekanik sorunlar─▒n─▒n ikinci en s─▒k sebebi ┼čant kopmas─▒ ve ayr─▒lmas─▒d─▒r. Bazen dokularda kimyasal tepkiye ba─čl─▒ t├╝p y├╝zeyinde kire├žlenmeler olu┼čur.
Migrasyon ┼čant kateterinin ba─člant─▒ yerinden ayr─▒lmas─▒ ya da herhangi bir yerinde kopma veya k─▒r─▒lma sonucu yer de─či┼čtirmesidir. S─▒kl─▒kla kar─▒n bo┼člu─čuna giden peritoneal kateter kopma veya ayr─▒lma sonucu kar─▒n bo┼člu─ču i├žine g├Â├ž eder.

Resim 7: Kar─▒n r├Ântgen filminde peritoneal kateterin kar─▒n bo┼člu─čuna g├Â├ž etmesi (migrasyon) g├Âr├╝lmekte.
Cilt alt─▒nda ┼čant pompas─▒ etraf─▒nda veya ┼čant t├╝p├╝ etraf─▒nda beyin-omurilik s─▒v─▒s─▒ birikimi, genellikle ┼čant t─▒kanmalar─▒ndan dolay─▒ g├Âr├╝l├╝r (Resim┬áKarizmatik.

Resim 8: ┼×ant t─▒kanmas─▒nda ├Âzellikle kar─▒n u├ž k─▒sm─▒ndaki t─▒kanmalarda ┼čant etraf─▒nda cilt alt─▒nda BOS birikmesi.
Dinamik sorunlar
A┼č─▒r─▒ drenaj (bo┼čalt─▒m) problemi oldu─čunda, hastalar ├Âzellikle ayakta iken ┼čiddetlenen ba┼č a─čr─▒s─▒ndan ┼čik├óyet├židirler. Hasta yatar duruma ge├žince rahatlama g├Âr├╝l├╝r. Ameliyat ├Âncesi beyin kar─▒nc─▒klar─▒ ├žok geni┼člemi┼č olanlarda veya b├╝y├╝k ├žocuklarda ┼čant tak─▒ld─▒ktan sonra fazla ├žal─▒┼čmas─▒ halinde beyin bo┼čluklar─▒ k├╝├ž├╝l├╝r kafatas─▒ fazla k├╝├ž├╝lemedi─činden ve beyin ile beyin zar─▒ aras─▒ndaki bo┼čluk artar. Bu durumda beyin y├╝zeyinden beyin zar─▒na uzanan k├Âpr├╝ toplar damarlar y─▒rt─▒labilir ve sonucunda beyin zar─▒ ile beyin dokusu aras─▒nda kanl─▒ s─▒v─▒ toplanabilir (Resim 9). ┼×ant─▒n fazla ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ engelleyecek ├Ânlemler al─▒nmal─▒ veya direnci daha fazla olan ┼čant ile de─či┼čtirilmelidir.
Yine ┼čant─▒n a┼č─▒r─▒ ├žal─▒┼čmas─▒ sonucu beyin kar─▒nc─▒klar─▒ ├žok k├╝├ž├╝l├╝r. BT ve MRGÔÇÖde kar─▒nc─▒klar normalden ├žok k├╝├ž├╝k g├Âr├╝l├╝r bu g├Âr├╝nt├╝ nedeniyle yak─▒nmalar─▒ olan hastalardaki bu duruma ÔÇťslit ventrik├╝l sendromuÔÇŁ denmektedir (Resim 10).. Bu sendromda hastalar dik durduklar─▒nda di─čer bir de─či┼čle oturduklar─▒nda veya aya─ča kalkt─▒klar─▒nda ┼čiddetli ba┼č a─čr─▒lar─▒ olmaktad─▒r. Bazen de kar─▒nc─▒klar k├╝├ž├╝l├╝p kar─▒nc─▒k i├žindeki ┼čant t├╝p├╝n├╝n deliklerini t─▒kay─▒p s─▒v─▒n─▒n akmas─▒n─▒ engellerler. Bu nedenle beyin i├žinde bas─▒n├ž artmas─▒ meydana gelir ve ba┼č a─čr─▒s─▒ bulant─▒ ve kusmaya neden olabilir. Hi├žbir yak─▒nma yok iken BT ve MRGÔÇÖlerde kar─▒nc─▒klar─▒n ├žok k├╝├ž├╝k, bir ├žizgi halinde g├Âr├╝lmesinin bir ├Ânemi yoktur.
┼×antmekanik problemleri; ameliyattan hemen sonra olabilece─či gibi, y─▒llar sonra da olu┼čabilir. Belirtiler ani ve ciddi olabilece─či gibi, yava┼č ve sinsi de olabilir.
┼×antenfeksiyonu: ├ço─ču ┼čant enfeksiyonu, ┼čant─▒n tak─▒lmas─▒n─▒n ilk iki ay─▒ i├žinde ortaya ├ž─▒kar. Belirtiler enfeksiyonun bulundu─ču yere ba─čl─▒ olarak de─či┼čir. Peritonit (kar─▒n zar─▒n─▒n iltihaplanmas─▒) daha az s─▒kl─▒kla g├Âr├╝l├╝r ve belirgin olarak ate┼č, i┼čtahs─▒zl─▒k ya da kusma ve kar─▒nda gerginlik ile kendini g├Âsterir. VA ┼čantlarda ┼čant sistemi kan dola┼č─▒m─▒ ile do─črudan ili┼čkili oldu─čundan, ate┼č y├╝ksekli─či, mikrobun kana kar─▒┼č─▒p yay─▒lmas─▒ daha s─▒k g├Âr├╝l├╝r. ┼×ant enfeksiyonu tan─▒s─▒ kondu─čunda veya ku┼čkulan─▒ld─▒─č─▒nda ┼čant ├ž─▒kar─▒l─▒r. Kafa i├žindeki bas─▒nc─▒ kontrol etmek ve enfeksiyonun seyrini izlemek amac─▒yla beyin kar─▒nc─▒klar─▒na bir t├╝p yerle┼čtirilir ve bu t├╝p i├žinden fazla miktardaki BOS kapal─▒ bir sistemle d─▒┼čar─▒ya bir torba i├žine ak─▒t─▒l─▒r. Bu sisteme eksternal ventrik├╝ler drenaj denir. Bu sistem arac─▒l─▒─č─▒ ile kar─▒nc─▒klar i├žindeki BOSÔÇÖtan ├Ârnek al─▒n─▒p enfeksiyon durumu h├╝cre say─▒m─▒ ve k├╝lt├╝r ile takip edilir. Hastan─▒n tedavisinde enfeksiyona neden olan mikroplara uygun antibiyotik tedavisi uygulan─▒r. Enfeksiyonun d├╝zelmesinden sonra tekrar yeni bir ┼čant tak─▒l─▒r.

TABLO 2: ┼×ANT ENFEKS─░YONU BEL─░RT─░LER─░
┼×antyolu boyunca k─▒zar─▒kl─▒k-┼či┼čme-ak─▒nt─▒
Ate┼č
Kusma, kar─▒n a─čr─▒s─▒
S├╝rekli huzursuzluk
Uykuya e─čilim
Ba┼ča─čr─▒s─▒
N├Âbet
Dalg─▒nl─▒k, unutkanl─▒k gibi davran─▒┼č de─či┼čiklikleri
┼×antenfeksiyonu olan hastalarda, ┼čant─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒ s├Âz konusudur. Bu d├Ânemde hastaya yeni ┼čant tak─▒lana dek EVD (eksternal ventrik├╝ler drenaj) dedi─čimiz bir alet tak─▒larak, beyin-omurilik s─▒v─▒s─▒n d─▒┼čar─▒ya ak─▒┼č─▒ sa─članabilir ve antibiyotik tedavisi ba┼član─▒r. T├╝m bu i┼člemler i├žin hastan─▒n hastaneye yat─▒┼č─▒ yap─▒lmal─▒d─▒r.
Hidrosefalili bir ├žocu─čun ya┼čam─▒ boyunca ka├ž defa ┼čant ameliyat─▒ ge├žirece─čini s├Âylemek olduk├ža zordur. Bunun belli bir ya┼č da─č─▒l─▒m─▒ da yoktur.
Bu sebepledir ki; bizim amac─▒m─▒z siz aileleri ┼čant problemleri oldu─čunda, belirtilerini fark etmeniz konusunda bilgilendirmek ve ortaya ├ž─▒kabilecek daha b├╝y├╝k sorunlar─▒ engellemektir.
Sonu├ž olarak; ┼čant─▒n mekanik yetmezli─če ve enfeksiyona ba─čl─▒ ├žal─▒┼čmad─▒─č─▒ durumlarda g├Âr├╝len genel belirtiler :

TABLO 3: ┼×ANT KOMPL─░KASYONLARINDAK─░ (SORUNLARINDAK─░) BEL─░RT─░LER
YEN─░DO─×AN┬á┬á┬áOYUN ├çA─×I┬á┬á┬áDAHA ─░LER─░ YA┼×LARDA
B─▒ng─▒ldakta ┼či┼čkinlik┬á┬á┬áKusma┬á┬á┬áBa┼ča─čr─▒s─▒
Kafa venlerinde(damarlar─▒nda) belirginlik┬á┬á┬á┼×ant yolu boyunca k─▒zar─▒kl─▒k/┼či┼čkinlik┬á┬á┬áKusma-bulant─▒
┼×ant yolu boyunca k─▒zar─▒kl─▒k/┼či┼čkinlik┬á┬á┬áGenel halsizlik┬á┬á┬áGenel halsizlik
Kusma   Genel huzursuzluk   Genel huzursuzluk
Genel halsizlik┬á┬á┬áN├Âbet ge├žirme(anormal kas─▒lmalar)┬á┬á┬áBa┼č─▒n geriye do─čru yay ┼čeklinde ├žekilmesi
Genel huzursuzluk┬á┬á┬áBa┼ča─čr─▒s─▒┬á┬á┬áAte┼č
Kafa b├╝y├╝mesi┬á┬á┬áAktivitelerde azalma┬á┬á┬áG├Ârme zorlu─ču
G├Âzlerde batan g├╝ne┼č manzaras─▒┬á┬á┬áKafa b├╝y├╝mesi┬á┬á┬áKi┼čilik de─či┼čiklikleri
Alg─▒lama ve denge sa─člamada azalma
┼×ant yolu boyunca k─▒zar─▒kl─▒k/┼či┼čkinlik
Y├╝r├╝me zorlu─ču
N├Âbet ge├žirme(anormal kas─▒lmalar)
─░┼č/okul ya┼čam─▒nda gerileme

┼×ant Ameliyat─▒ndan Sonra Dikkat Edilecek Noktalar Nelerdir?

Bu ├žocuklar─▒n ciltleri gergin ve hassas oldu─ču i├žin, pozisyonlar─▒ ├žok ├Ânemlidir. ├çocuk ├žarpmalardan, d├╝┼čmelerden korunmal─▒d─▒r.Ba┼č seviyeleri 30┬║ y├╝ksekte olacak ┼čekilde tutulmal─▒d─▒r. ├çok y├╝ksekte olursa beyin-omurilik s─▒v─▒s─▒nda ani d├╝┼čmeler olaca─č─▒ i├žin dikkat edilmelidir.├çocu─čun solunumu (h─▒zl─▒-yava┼č-zorlu) g├Âzlenmelidir.Beslenme ihtiyac─▒ ya┼č─▒na ve mevcut problemlerine g├Âre diyetisyen taraf─▒ndan d├╝zenlenmelidir.Bu ├žocuklarda huzursuzluk ve kusma nedeniyle beslenme g├╝├žl├╝kleri olabilece─činden, az ve s─▒k beslenmeleri gerekir. ├çocu─čun ba┼č─▒ a─č─▒r olaca─č─▒ i├žin, beslenirken kuca─ča al─▒nmal─▒ ve kolla ya da yast─▒kla desteklenmelidir.Kab─▒zl─▒k bu ├žocuklarda ├Ânem ta┼č─▒r. ├ç├╝nk├╝ ─▒k─▒nma hareketleri kafa i├žindeki bas─▒nc─▒ art─▒racakt─▒r ve ├žocu─čun huzursuzlu─čunu s├╝rekli k─▒lacakt─▒r. Bu y├╝zden e─čer yenido─čansa anne s├╝t├╝ ile daha ileri ya┼čta ise bol sulu ve posal─▒ (kay─▒s─▒ gibi) besinler verilmesi ├Ânerilir.
Hidrosefalili ├žocu─ča sahip aileler olarak ├Âzen g├Âsterilmesi gereken konular:
├çocu─čunuzda uyku hali-kusma-ba┼č a─čr─▒s─▒-huzursuzluk-s├╝rekli a─člama gibi belirtiler varsa, bunlar kafa i├ži bas─▒nc─▒n─▒n artt─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir belirtilerdir; zaman kaybetmeden hastaneye getirin. Kusman─▒n s├╝resi, zaman─▒, nas─▒l bir tarzda oldu─ču konusunda bilgi verin.Kontrol edilemeyen ate┼čler-┼čant─▒n izledi─či yol ├╝zerindeki k─▒zar─▒kl─▒k-┼či┼člik-hassasiyet, ┼čantla ilgili problem oldu─čunu g├Âsterir; doktorunuzu aray─▒p durumla ilgili bilgi verin.Gece yatarken ├žocu─čunuzun yata─č─▒n─▒n ba┼č k─▒sm─▒n─▒ hafif├že y├╝kseltin, ba┼č a┼ča─č─▒ya do─čru sark─▒k ┼čekilde uyumas─▒na izin vermeyin.Evde ┼čant pompas─▒n─▒n kontrol├╝n├╝, bu konuda bilginiz olsa bile yapman─▒z tavsiye edilmez. ├ç├╝nk├╝ bu i┼člem ancak ├žok acil durumlarda yap─▒lmal─▒d─▒r.├çocu─čunuzun kab─▒z olmas─▒n─▒ ├Ânleyin. Beslenmesinde meyve, sebze, tah─▒l ve bol miktarda s─▒v─▒ almas─▒na dikkat edin.├çocu─čunuzun ya┼č─▒na uygun t├╝m sosyal aktivitelere kat─▒lmas─▒n─▒ destekleyin, incinme nedeni olabilecek spor aktivitelerinde ├Âncelikle hekiminize dan─▒┼č─▒p bilgi isteyin.Gerekli durumlarda ├žocu─čunuz ve kendiniz i├žin uzman birinden (├žocuk psikiyatristi, psikolog) ruhsal destek almaya ├žekinmeyinizTekrar ├žocuk sahibi olmaya karar verdi─činizde mutlaka genetik dan─▒┼čmanl─▒─ča ba┼čvurunuz├çocu─čunuzun takip ve tedavisini ├╝stlenen hekim-hastane-hem┼čireye ait telefon numaralar─▒n─▒ kolayca ula┼čabilece─činiz bir yere not edin.Acil durumlarda ula┼č─▒m hizmetleri konusundaki olanaklar─▒n─▒z─▒ ├Ânceden belirleyiniz.Size verilen tarihlerdeki kontrollerinize d├╝zenli olarak gelmeye ├žal─▒┼č─▒n, aksakl─▒k s├Âz konusu ise durumla ilgili hekiminize bilgi verin.├çocu─čunuzu b├╝y├╝t├╝rken ├Â─črenmek istedi─činiz sorular─▒n─▒z─▒ ├žekinmeden hekiminizle ve hem┼čirenizle payla┼č─▒n─▒z.