N├Âroplastisite Esnek Beyin Geli┼čen Beyin

155 okundu

Beyin de─čerlendirmesi i├žin klinik egzersizlere eri┼č.
N├Âroplastisiteni ve h├╝cre do─čumunu canland─▒r
Hasarl─▒ beyin fonksiyonlar─▒n─▒n iyile┼čmesini ve yenilenmesini destekle. ├ťcretsiz dene!
“Beyin esnekli─či, sinir sisteminin, ya┼čam s├╝resi boyunca, ├ževresel farkl─▒l─▒ra tepki olarak yap─▒s─▒n─▒ ve i┼člevini de─či┼čtirme kapasitesini tan─▒mlar. ┼×imdilerde bu terim yayg─▒n olarak psikoloji ve n├Ârobilimde kullan─▒lsa da, tan─▒mlanmas─▒ kolay de─čildir ve sinir siteminde, gen ekspresyonu gibi molek├╝ler olaylardan davran─▒┼ča kadar pek ├žok farkl─▒ seviyedeki de─či┼čikleri tan─▒mlamak i├žin kullan─▒l─▒r.”


N├Âroplastisite ya da n├Âral esneklik n├Âranlar─▒n hem anatomik hem de i┼člevsel olarak yenilenmesine ve yeni sinaptik ba─člant─▒lar─▒n olu┼čmas─▒na olanak tan─▒r. Beyin esnekli─či ya da n├Âroplastisite beynin kendini iyile┼čtirme ve yeniden yap─▒land─▒rma becerisidir. Sinir sisteminin bu uyum potansiyeli, beynin bozulma ya da yaralanmalardan iyile┼čmesine imkan verir ve ├çoklu Skleroz, Parkinson hastal─▒─č─▒, bili┼čsel bozulma, Alzheimer, disleksi, dikkat eksikli─či hiperaktivite bozuklu─ču, insomni,vs. gibi patalojilerde dolay─▒ bozulan yap─▒lar─▒n etkilerini azalt─▒r.
Sinaptik esneklik ve n├Ârojenez ├╝zerine ├žal─▒┼čan farkl─▒ n├Ârolog ve bili┼čsel psikolog ekipleri CogniFit taraf─▒ndan tasarlanan beyin stim├╝lasyon i├žin klinik egzersizler dizisinin hasarl─▒ alan─▒n fonksiyonunu tan─▒y─▒p tamir edebilen yeni sinapsisler ve n├Âral devreler ve destekleyici iletim kabilyetlerinin olu┼čturulmas─▒n─▒ destekledi─čini g├Âstermi┼člerdir. Ara┼čt─▒rmac─▒lar bu klinik m├╝dahale egzersiz program─▒n─▒ uygulaman─▒n beyin esnekli─činin aktive etti─čini ve g├╝├žlendirdi─čini g├Âstermi┼čtir. A┼ča─č─▒da s├╝rekli beyin antrenman─▒n─▒n bir n├Âral a─č─▒ nas─▒l b├╝y├╝tebildi─činin sanatsal bir sunumunu g├Ârebilirsin.
N├Âroplastisite Egzersizleri
Antrenmandan ├Ânce N├Âral a─člar Stim├╝slasyondan2 hafta sonra N├Âral a─člarStim├╝slasyondan 2 ay sora N├Âral a─člar
Sinaptik esneklik
Yeni bir ├Â─črenme ve deneyime dahil olundu─čunda beyin, n├Âral yollar kurar. N├Âral yollar ya da devreler kendi aralar─▒nda ileti┼čim kuran n├Âronladan yap─▒lm─▒┼č yollard─▒r. Bu yollar beyinde ├Â─črenme ve uygulama boyunca yarat─▒l─▒r; bir da─č yolunun ├žoban ve s├╝r├╝s├╝n├╝n g├╝nl├╝k olarak ayn─▒ g├╝zergahtan gitmesi sonucu olu┼čmas─▒ gibi. , bir n├Âral yolda birbirleriyle bir bulu┼čma noktas─▒ olan sinapsta ileti┼čim kurarlar. Her yeni bilgi kazan─▒ld─▒─č─▒nda (tekrar edilen uygulamalarla), bahsi ge├žen n├Âronlar aras─▒nda sinaptik ileti┼čim ya da aktarma artar. Daha iyi n├Âronlar aras─▒ ileti┼čim, elektrik sinyallerinin yeni yollar boyunca daha etkili yol ald─▒─č─▒ anlam─▒na gelir. ├ľrne─čin, yeni bir ku┼ču tan─▒maya ├žal─▒┼č─▒rken belli n├Âronlar aras─▒nda yeni ba─člant─▒lar kurulur. G├Ârsel korteks n├Âronlar─▒ onun boynunun rengini farkederken, i┼čitsel korteks n├Âronlar─▒ onun ve di─čerlerinin nas─▒l ├ža─čr─▒ld─▒klar─▒na dikkat ederler. Ku┼čun ad─▒n─▒ ve ├Âzelliklerini tan─▒mak i├žin rengine, ├ž─▒kard─▒─č─▒ sese ve ismine tekrar tekrar bak─▒l─▒r. Her yeni bak─▒┼čta n├Âral devreyi yeniden ziyaret etmek ve bahsedilen n├Âronlar aras─▒ndaki n├Âral aktar─▒mlar─▒ yeniden kurmak sinaptik akrat─▒m─▒n daha etkili olmas─▒n─▒ sa─člar. ─░lgili n├Âronlar aras─▒ndaki ileti┼čim kolayla┼čt─▒r─▒l─▒r, bili┼čsellik daha da h─▒zl─▒ hale getirilir. Sinaptik esnekli─če, belki de, beyninin muhte┼čem i┼členebilirli─činin ├╝zerinde uzand─▒─č─▒ kolon diyebiliriz.
N├Âroplastisite ve Bili┼čsellik
N├Ârojenez
Sinaptik esneklik, mevcut n├Âronlar aras─▒nda, sinaptik alanda ileti┼čimin art─▒r─▒lmas─▒yla kazan─▒l─▒rken, n├Ârojenez, yeni n├Âronlar─▒n do─čmas─▒ndan ve ├žo─čalmas─▒ndan bahseder. Uzunca bir s├╝re, yeti┼čkin beyninde s├╝rekli n├Âron do─čmas─▒ d├╝┼č├╝ncesi sapk─▒n bir fikir olarak alg─▒land─▒. Bilim insanlar─▒ n├Âronlar─▒n ├Âld├╝klerine ve yerlerine asla yenilerinin gelmedi─čine inan─▒yolard─▒. Daha ├žok son y─▒llarda olmakla beraber, 1944’ten bu yana n├Ârojenezin varl─▒─č─▒ bilimsel olarak tesis edilmi┼čtir ve, dentat girusta, beyin ├ž─▒k─▒nt─▒s─▒ ve muhtelemen ├Ân frontal kortekste yer alan ve ├Âzel bir t├╝r h├╝cre olan k├Âk h├╝creler iki ayr─▒ h├╝creye b├Âl├╝nd├╝klerinde ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ biliyoruz: akson ve dentrites ile donat─▒lm─▒┼č tam bir n├Ârona d├Ân├╝┼čecek olan bir k├Âk h├╝cre ve bir h├╝cre. O yeni n├Âronlar, onlara hitiya├ž duyulan beynin en uzak b├Âlgelerine dahi g├Â├ž ederler ve b├Âylece beynin n├Âron tedari─činin tazelemesine m├╝sade etme potansiyeline sahip olurlar. Hayvan ve insan ├žal─▒┼čmalar─▒ndan bilindi─či ├╝zere ani n├Âron ├Âl├╝ml├╝ (├Ârne─čin bir fel├žten sonra) etkili bir n├Ârojenez tetikleyicisidir.


─░┼člevsel Destekleyici Esneklik
Ya┼čla birlikte gelen n├Ârobiyolojik d├╝┼č├╝┼č, ara┼čt─▒rma literat├╝r├╝nde iyi belgelenmi┼čtir ve n├Ârobili┼čsel performans testlerinde daha ya┼čl─▒ yeti┼čkinlerin neden gen├ž yeti┼čkinlerden daha az ba┼čar─▒l─▒ olduklar─▒n─▒ ├žok iyi a├ž─▒klar. ┼×a┼č─▒rt─▒c─▒ bir ┼čekilde, daha d├╝┼č├╝k performans daha ya┼čl─▒ olan yeti┼čkinlerin hepsinde g├Âr├╝lmez. Baz─▒lar─▒ en az daha gen├ž kat─▒l─▒mc─▒lar kadar iyi performans sergiler. Bir ya┼članan bireyler alt grubundan beklenmeyecek bu davran─▒┼čsal avantaj, bilimsel olarak ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ve yeni bilgi i┼člerken y├╝ksek performansl─▒ daha ya┼čl─▒ yeti┼čkinlerin, gen├ž adaylarla ayn─▒ beyin b├Âlgelerini ├žal─▒┼čt─▒rd─▒klar─▒ ve dahas─▒, gen├ž ve d├╝┼č├╝k performansl─▒ daha ya┼čl─▒ yeti┼čkinlerin etkinle┼čtirmedikleri ek beyin b├Âlgelerini de ├žal─▒┼čt─▒rd─▒klar─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Ara┼čt─▒rmac─▒lar, y├╝ksek performansl─▒ ya┼čl─▒larda beyin b├Âlgelerinin a┼č─▒r─▒ takviyesi ├╝zerine d├╝┼č├╝n├╝p ta┼č─▒nd─▒kran sonra genel olarak ek bili┼čsel kaynaklar─▒n ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒, destekleyici bir stratejiyi yans─▒tt─▒─č─▒ sonucuna varm─▒┼člard─▒r. Ya┼čla birlikte gelen ya┼č ba─člant─▒l─▒ yoksunluklar ve d├╝┼č├╝k sinaptik esneklik ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒nda beyin, n├Âro bili┼čsel a─člar─▒n─▒ tekrardan organize ederek ├žoklu kaynak esnekli─čini bir kez daha a├ž─▒─ča ├ž─▒kar─▒r. ├çal─▒┼čmalar g├Âstermi┼čtir ki, beyin bu i┼člevsel ├ž├Âz├╝me alternatif n├Âral yollar─▒ etkinle┼čtirmek suretiyle ula┼č─▒r ve ├žo─čunlukla beynin her iki yar─▒s─▒ndaki b├Âlgeler de etkinle┼čtirilir (daha gen├ž yeti┼čkinlerde sadece bir yar─▒s─▒ etkinle┼čtirilir).
─░┼člev ve davran─▒┼č: ├ľ─črenme, tecr├╝be ve ├ževre
Beynin biyolojik, kimyasal ve fiziksel ├Âzelliklerini de─či┼čtirmesine izin veren ├Âzelli─čin esneklik oldu─čunu g├Ârd├╝k. Ancak, beyin de─či┼čirken, i┼člev ve davran─▒┼č da buna paralel olarak yeniden ┼čekillenir. Ge├žti─čimiz y─▒llarda ├Â─črendik ki, genetik ve sinaptik seviyelerdeki beyinsel de─či┼čimler bir ├žok ├ževresel ve deneyimsel fakt├Ârle birlikte a├ž─▒─ča ├ž─▒kar─▒l─▒r. Yeni ├Â─črenme, esnekli─čin tam merkezindedir ve de─či┼čtirilmi┼č bir beyin, ├ževre taraf─▒ndan m├╝mk├╝n k─▒l─▒nan yeni bir ├Â─črenmenin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒n en somut g├Âstergesidir. Yeni ├Â─črenmeler ya┼čam─▒m─▒z boyunca bir ├žok fakl─▒ formda, de─či┼čik sebeplerden ve her hangi bir zamanda olu┼čurular. ├ľrne─čin, ├žocuklar ├žok geni┼č mikatarlarda yeni bilgiler edinirler ve beyinleri, bu yo─čun yeni ├Â─črenme zamanlar─▒nda ├žok belirgin de─či┼čime u─črar. Yeni ├Â─črenmeye, lezyonlar veya inmenin sebep oldu─ču n├Ârobiyolojik hasar durumunda, beynin hasarl─▒ bir b├Âlgesi taraf─▒ndan desteklenen fonksiyonlar bozuldu─čunda ve tekrardan ├Â─črenilmesi zorunlu oldu─čunda, da gereksinim duyulabilir. Yeni ├Â─črenme bireyin i├žinden gelebilir ve bilgi a├žl─▒─č─▒ taraf─▒ndan y├Ânelendirilebilir. Yeni ├Â─črenme f─▒rsat─▒ i├žin durumlar─▒n ├žok olmas─▒, beynin her bir┼čey ├Â─črendi─činde de─či┼čip de─či┼čmeyece─či sorusunu ortaya ├ž─▒kar─▒yor. Ara┼čt─▒rmalar durumun b├Âyle olmad─▒─č─▒ ├Âne s├╝r├╝yor. E─čer yeni ├Â─črenme davran─▒┼čsal olarak uygunsa, beynin yeni bilgiyi ald─▒─č─▒ ve orada esneklik potansiyelini etkinle┼čtirdi─či g├Âr├╝l├╝yor. ├ľ─črenmenin psikolojik olarak beyinde iz b─▒rakmas─▒ i├žin o ├Â─črenmenin davran─▒┼čta de─či┼čkli─če sebep olmas─▒ gerekir. Ba┼čka bir deyi┼čle, yeni ├Â─črenme davran─▒┼čsal olarak alakal─▒ ve l├╝zumlu olmal─▒d─▒r. ├ľrne─čin, hayatta kalmay─▒ garanti eden yeni ├Â─črenme, organizma taraf─▒ndan bir davran─▒┼č olarak dahil edilir ve benimsenir, ve sonu├ž olarak beyin de─či┼čmi┼č olur. Belki de ├Ânemli olan ├Â─črenme deneyiminin ne derece ├Âd├╝llendirici oldu─čudur. ├ľrne─čin, interaktif oyun formundaki yeni ├Â─črenme, ├Âzellikle beyin esnekli─čine yard─▒mc─▒ olur ve prefrontal korteks aktivitelerini art─▒rd─▒─č─▒ ke┼čfedilmi┼čtir. Ayr─▒ca bu te┼čvik sa─članmas─▒ ba─člam─▒nda, ├žocuklar ├Â─črenmeye ba┼člarken onlara destek ve ├Âd├╝l verme eski zaman gelene─čini de not d├╝┼čece─čiz.
Beyin Esnekli─či
Esnekli─či ba┼člatmak i├žin ko┼čullar─▒ anlama
Ya┼čam s├╝resince, beynin, ├ževreden bir uyar─▒c─▒ya maruz kald─▒─č─▒nda, de─či┼čmeye en meyilli oldu─ču zaman hangisidir? G├Âr├╝n├╝┼če g├Âre esneklik kal─▒plar─▒ farkl─▒ ya┼člarda de─či┼čik oluyorlar ve esnekli─či tetikleyen aktiviteler ve ya┼č konusu aras─▒ndaki etkile┼čim g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ hen├╝z me├žhul. Yine de, entellekt├╝el ve zihinsel aktiviteler, sa─čl─▒kl─▒ ya┼čl─▒ yeti┼čkinlere veya n├Ârodejeneratif bozuklu─ču olan daha ya┼čl─▒ bireylere uyguland─▒─č─▒nda beyin esnekli─čini te┼čvik etti─čini biliyoruz. Daha da ├Ânemlisi, daha organizma do─čmadan ├Ânce bile beynin hem olumlu hem de olumsuz de─či┼čime yatk─▒n olmas─▒d─▒r.Hayvan ├žal─▒┼čmalar─▒ g├Âstermi┼čtir ki, hamile anneler zenginle┼čtirilmi┼č ve uyar─▒c─▒ ortamlara yerle┼čtirildiklerinde, yavrular─▒n─▒n belli beyin b├Âlgelerindeki sinaps say─▒s─▒nda art─▒┼č g├Âzleniyor. Tam tersi ko┼čullarda, hamile annelere ─▒┼č─▒k stresi uyguland─▒─č─▒nda, yavrular─▒n daha sonras─▒nda ├Ân frontal korteks n├Âron say─▒s─▒nda azalma g├Âr├╝nt├╝lenmi┼čtir. Buna ilaveten, ├Ân frontal korteks beynin di─čer b├Âl├╝mlerine nazaran ├ževresel etkilere daha hassas g├Âr├╝n├╝yor. “E─čitim” n├Âronal gen ifadesinde de─či┼čiklik ba┼člatabilece─činden, bu bulgularda “do─ča” m─▒ “e─čitim” mi tart─▒┼čmas─▒na dair ├Ânemli g├Ândermeler mevcuttur. Beyin esnekli─či nas─▒l evrilir ve uygulanan ├ževresel uyar─▒c─▒n─▒n s├╝resinin etkisi nedir? Bu, sa─čalt─▒c─▒ meseleler i├žin ├žok ├Ânemli bir sorudur ve genetik hayvan ara┼čt─▒rmalar─▒ yeni ufuklar a├žan ┼ču cevaplar─▒ verir; baz─▒ genler en k─▒sa s├╝reli uyar─▒c─▒lardan dahi etkilenirler, ba┼čka genler uzun s├╝reli uyar─▒c─▒lardan etkilenirler, di─čerleri hi├ž bir de─či┼čme u─čramazken,de─či┼čmenin meyilini tersine ├ževiren genler de mevcuttur. Esneklik kelimesinin genel kullan─▒m─▒ olumlu bir ├ža─čr─▒┼č─▒m ta┼č─▒sa da, esneklik beyindeki her t├╝rl├╝ de─či┼čime g├Ânderme yapar ve baz─▒ de─či┼čimler bozulmu┼č i┼člev ve davran─▒┼člarla birlikte ortaya ├ž─▒kar. antrenman beyinsel esneklik ba┼člatmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan ideal g├Âr├╝n├╝yor. Yeni n├Âronal devreler kurmak ve devredeki n├Âronlar aras─▒ndaki sinaptik ba─člant─▒lar─▒ g├╝├žlendirmek i├žin gerekli sistematik uygulamalar─▒ sa─člar. Ancak, daha ├Ânce de g├Ârd├╝─č├╝m├╝z gibi, somut davran─▒┼čsal faydan─▒n olmad─▒─č─▒ durumlarda beyin, etkili bir ┼čekilde ├Â─črenmeyecektir. B├Âylece, antrenmanla y├╝ksek derecede ki┼čiselle┼čtirilmi┼č ve alakal─▒ hedeflerin birle┼čtirilmesinin ├Ânemi abart─▒lm─▒┼č say─▒lmaz.
[1]Definition adopted from: Kolb, B., Muhammad, A., & Gibb, R., Searching for factors underlying cerebral plasticity in the normal and injured brain, Journal of Communication Disorders (2010), doi:10.1016/j.jcomdis.2011.04.007

Comments are closed.

%d blogcu bunu be─čendi: