Category: Otizm

Otizm ve Spor

 

y├╝zme
y├╝zme

http://algigelisim.net/
Spor etkinliklerinin do─čas─▒n─▒ m├╝cadele ve savunmaya dayan─▒r. Bu da insan─▒n ya┼čam bi├žimi ile ilgilidir. Egzersiz bu m├╝cadelede bedenin sa─čl─▒kl─▒, g├╝├žl├╝ ve korunakl─▒ bir yap─▒ya kavu┼čmas─▒n─▒ sa─člar. B├Âylece insan uygun olmayan ya┼čam ortamlar─▒yla ba┼ča ├ž─▒kmay─▒, ba┼ča ├ž─▒kamad─▒─č─▒ durumlarda da uyum sa─člamay─▒ ├Â─črenir. Bu konudaki g├╝ncel ├žal─▒┼čmalar, sporun insan─▒n korunma sistemleri taraf─▒ndan nas─▒l alg─▒land─▒─č─▒n─▒ ortaya koymaktad─▒r.

http://algigelisim.net/

K├Âln ├ťniversitesi Imm├╝nobioloji enstit├╝s├╝nden G.Uhlenbruck spor, beyin ve ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi ili┼čkilerinin modern bir yakla┼č─▒m─▒n─▒ yans─▒tm─▒┼čt─▒r.

Ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi ara┼čt─▒rmalar─▒, sporun sadece merkezi sinir sistemi ile de─čil, psikomatik sa─čl─▒k, ya┼članma, i├ž salg─▒ sistemi gibi bir├žok alanla ili┼čkili oldu─čunu ortaya koymu┼čtur. Ayn─▒ ┼čekilde koruyucu ve rehabilite edici ama├žla olu┼čturulan spor programlar─▒da bu ba─člant─▒y─▒ desteklemektedir. ├ľrne─čin ara┼čt─▒rmalara g├Âre ba┼člang─▒├žta sporla ili┼čkisi yokmu┼č gibi g├Âz├╝ken arteriosikleroz ve kanser sonras─▒ koruyucu spor gruplar─▒nda, hastal─▒─č─▒n tekrarlanmas─▒n─▒ ├Ânleyici bir y├Ântem oldu─ču bulunmu┼čtur.

Oksidatif stres ve beslenmenin ba─č─▒┼č─▒kl─▒k parametrelerini etkiledi─či bildirilmektedir. Di─čer taraftan d├╝zenli al─▒┼čt─▒rmalar ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi ├╝zerinde s├╝rekli bir uyar─▒c─▒ etki olu┼čturmaktad─▒r. Sistem, direnci geli┼čtiren olumlu etkiyi tan─▒yarak hastal─▒k riskini azaltan dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒ kazanabilemektedir.

Savunma sistemlerinde geli┼čimi uyaran etki olarak sporun┬á├╝├ž ├Ânemli etkisinden bahsedilmektedir;

 

– Spor ve Fiziksel Uygunluk ├žal─▒┼čmlar─▒ egzersizler arac─▒l─▒─č─▒ ile sevgi, m├╝zik, sanat, do─čadan ho┼članma, d├╝┼č├╝nme ve sorun

├ž├Âzme gibi insan─▒n kendini iyi hissetme duygular─▒n─▒ y├╝kseltmektedir

– Al─▒┼čt─▒rmalarla beyne kan ve oksijen sa─članmas─▒, hormonlar─▒n ( adrenalin, cortizol, n├Ârotransmiterler, endorfin grubu)

sal─▒n─▒m─▒n─▒ y├╝kseltir

– Spor; alkol, uyu┼čturucu, veya sigara gibi aldat─▒c─▒ stres gidericilerinin yerini alabilir. Rehabilitasyon da

uyu┼čturucu┬ába─č─▒ml─▒l─▒─č─▒nda┬áve depresyon tedavilerinde ba┼čar─▒l─▒ olabilir. B├Âylece ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi savunma stratejilerini

tekrar d├╝zenleyerek toparlayabilir.

 

Otizmde erken te┼čhis ├žok ├Ânemlidir.

otizm te┼čhis

otizm te┼čhis

Otistik Spektrum Bozuklu─ču konusunda yap─▒lan ara┼čt─▒rma ve ├žal─▒┼čmalarda baz─▒ davran─▒┼člar─▒n alt─▒ ├žizilir ve bu davran─▒┼člar─▒n g├Âzlenmesi halinde ÔÇťformel de─čerlendirmeÔÇŁnin ┼čart oldu─ču konusu ├Ânemle vurgulan─▒r. ÔÇŁBekle-g├ÂrÔÇŁy├Ântemi ise kesinlikle kullan─▒lmamal─▒d─▒r.

A┼ča─č─▒da say─▒lacak noktalar─▒n varl─▒─č─▒ ili┼čki ve konu┼čma bozuklu─čuna,├Âzellikle de OSB(otistik spektrum bozuklu─ču) ye i┼čaret edebilir. Ancak ├žocu─čunuz a┼ča─č─▒daki noktalar─▒n 1 veya 2 tanesini g├Âsteriyorsa bu OSB veya benzer bir durum oldu─čunu g├Âstermez, bu sadece geli┼čimdeki bu farkl─▒l─▒─č─▒n ÔÇťuzman g├Âz├╝ÔÇŁ ile de─čerlendirilmesinin gerekti─čine i┼čaret eder.

ÔÇó G├╝l├╝msemiyorsa, s─▒cak mutlu bir ifadesi yoksa(6 ay ve sonras─▒nda)
ÔÇó Sese ses, g├╝l├╝msemeye g├╝l├╝mseme ya da di─čer y├╝z ifadelerine y├╝z ifadesi ile kar┼č─▒l─▒k vermiyorsa(9 ay ve
sonras─▒nda)
ÔÇó 12.ayda hen├╝z bab─▒ldama yoksa
ÔÇó 12.ayda g├Âsterme, dokunma, i┼čaret etme ya da el sallamay─▒ taklit/tekrar etmiyorsa
ÔÇó 16.ayda kelime yoksa
ÔÇó 24.ayda tekrar ve taklit olmadan anlaml─▒ 2 kelimelik c├╝mle kuram─▒yorsa
ÔÇó Hangi ya┼čta/ayda olursa olsun konu┼čma/bab─▒ldama kaybolmu┼čsa.

otizm te┼čhis

otizm te┼čhis

Whetherby/Woods ise 2 ya┼čta g├Âr├╝lebilecek ve OSB (Otistik Spektrum Bozuklu─ču) konusunda ÔÇťuyar─▒ sinyaliÔÇŁsay─▒labilecek noktalara dikkat ├žekiyorlar.

ÔÇó Objelerle yap─▒lan tekrar hareketleri(─▒┼č─▒klar─▒ a├ž─▒p/kapama, ayn─▒ oyuncak ile ayn─▒ bi├žimde oynama gibi…)
ÔÇó G├Âz ile takip eksikli─či(├žocuk zay─▒f derecede g├Âz konta─č─▒na sahiptir ve di─čer ki┼čilerin bakt─▒─č─▒┼čeylerle ilgilenmez, bak─▒┼člar─▒ takip etmez)
ÔÇó Ad─▒na cevap vermez(ad─▒ s├Âylendi─činde/├ža─č─▒r─▒ld─▒─č─▒nda reaksiyon g├Âstermez).

├ľnemli not: Yukar─▒da say─▒lan belirtiler ├žocu─čunuzda geli┼čim bozuklu─ču yada OSB oldu─čunu g├Âstermez, sadece profesyonel bir yakla┼č─▒m ve de─čerlendirmenin gerekli oldu─čunu g├Âsterir.

Pedagog ├ťlker Ya┼čin

Yayg─▒n Geli┼čimsel Bozukluklar

yayg─▒n geli┼čimsel bozukluk

yayg─▒n geli┼čimsel bozukluk

Yayg─▒n geli┼čimsel bozukluklar; erken ├žocukluk d├Âneminde ba┼člayan sosyal beceri, dil geli┼čimi ve davran─▒┼č alan─▒nda uygun geli┼čmeme veya kayb─▒n oldu─ču bir grup psikiyatrik bozukluktur. genel olarak bu bozukluklar geli┼čimin bir ├žok alan─▒n─▒ etkilerler ve s├╝re─čen i┼člev bozukluklar─▒na yol a├žarlar.

Bu bozukluklar─▒n en iyi bilineni otistik bozukluk (infantil otizm olarak da bilinir) olup; kar┼č─▒l─▒kl─▒ sosyal etkile┼čimde, s├Âzel ileti┼čimde bozukluklar ve basmakal─▒p stereotipik davran─▒┼č ├Âr├╝nt├╝s├╝ ile karakterizedir. infantil otizm kavram─▒n─▒ ilk kez leo kanner taraf─▒ndan 1943 y─▒l─▒nda t─▒p literat├╝r├╝ne kazand─▒r─▒lm─▒┼č ve 1980’e kadar bu terim kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. 1980 ├Âncesinde amerikan psikiyatri birli─činin s─▒n─▒fland─▒rmas─▒nda yayg─▒n geli┼čimsel bozukluklar ├žocukluk ┼čizofrenisinin bir alt tipi olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒lmaktayd─▒. Amerikan Psikiyatri Birli─či, 1994 y─▒l─▒nda yayg─▒n geli┼čimsel bozukluklar─▒ 5 bozukluktan olu┼čan bir grup olarak s─▒n─▒fland─▒rm─▒┼čt─▒r. bunlar:1. otistik bozukluk
2. rett sendromu
3. ├žocuklu─čun dezintegratif bozuklu─ču
4. asperger sendromu
5. ba┼čka t├╝rl├╝ adland─▒r─▒lmayan yayg─▒n geli┼čimsel bozuklukÔÇÖdur ( atipik otizm )

Yayg─▒n geli┼čimsel bozukluk kendi ba┼č─▒na bir tan─▒ ├Âl├ž├╝t├╝ ta┼č─▒rken di─čer taraftan alt ba┼čl─▒klara ayr─▒lmaktad─▒r. yayg─▒n geli┼čimsel bozuklu─čun alt gruplar─▒: otistik bozukluk, rett bozuklu─ču, asperger bozuklu─ču, atipikotizm ve ├žocuklu─čun dezintegratif bozuklu─čuÔÇÖdur. bunlar─▒n her biri ayr─▒ bir tan─▒ grubudur ve kendi ba┼č─▒na de─čerlendirilir. s─▒n─▒flama yap─▒l─▒rken dsm 4 tan─▒ kriterlerine g├Âre yayg─▒n geli┼čimsel bozukluk ana ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda toplanmaktad─▒rlar. yayg─▒n geli┼čimsel bozukluk grubundaki tan─▒lar ancak ├žocuk psikiyatrisi ve geli┼čim n├Ârolojisi servislerinde konulabilir.
├╝lkemizde genellikle hafif derecede otizm belirtileri g├Âsteren ├žocuklara ygb ( yayg─▒n geli┼čimsel bozukluk ) tan─▒s─▒ verilmektedir.

Asperger Sendromu Te┼čhisi

Asperger Sendromu (AS diye k─▒salt─▒lacak) te┼čhisi konmu┼č ├žocuklar arkada┼člar─▒nca eksantrik ve acayip olarak de─čerlendirilir. Sosyal yeteneklerindeki beceriksizlik nedeniyle g├╝nah ke├žisi haline getirilirler. Sakarl─▒klar─▒ ve anla┼č─▒lmas─▒ g├╝├ž konulara tak─▒nt─▒ derecesindeki ilgileri ÔÇťacayipÔÇŁ olarak tan─▒mlanmalar─▒n─▒ art─▒r─▒c─▒ rol oynar. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar insan ili┼čkilerini ve sosyal olaylar─▒n (gelenek g├Ârenek gibi) kurallar─▒n─▒ anlamamalar─▒ nedeniyle naif ve common senseÔÇÖlerinin olmamas─▒ nedeniyle de g├Âze batarlar. Esnek olmamalar─▒ ve de─či┼čikliklerle ba┼ča ├ž─▒kamamalar─▒ onlar─▒ duygusal olarak k─▒r─▒lgan ve strese kolay maruz kalan bir hale sokar. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar (ki bunlar─▒n ├žo─ču erkektir) ortalama ve daha ├╝st├╝ zeka seviyesindedir ve s├╝per haf─▒zalar─▒ vard─▒r. Tek bir konuya e─čilip onun pe┼činden ko┼čmalar─▒ da ilerki ya┼čamlar─▒nda b├╝y├╝k ba┼čar─▒lara neden olabilir.

AS, otizmin ├žok u├ž (higher end) bir bozuklu─ču olarak d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Bu ba─člamdaki ki┼čilerle k─▒yasland─▒─č─▒nda low functioning otistik ├žocuk kendi d├╝nyas─▒nda ya┼čar, higher functioning otistikler bizim d├╝nyam─▒zda ama kendi y├Ântemiyle ya┼čar. (Van Krevelen, 1991)

Do─čal olarak ASÔÇÖl─▒ t├╝m ├žocuklar ayn─▒ de─čildir. Her birinin kendine ├Âzg├╝ ki┼čili─či vard─▒r. Tipik semptomlar ki┼čiye ├Âzg├╝ ┼čekillerde tezah├╝r eder. Sonu├ž olarak di─čer normal ├žocuklar─▒n t├╝m├╝ne birden uygulanabilecek bir e─čitim y├Ântemi olmad─▒─č─▒ gibi ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n t├╝m├╝ i├žin de bir s─▒n─▒f re├žetesi olamaz. A┼ča─č─▒da Asperger Sendromunu belirleyen 7 tan─▒mlay─▒c─▒ ├Âzellik ve bunu takiben ├Âneriler ve s─▒n─▒f i├ži stratejiler vard─▒r. Bu ├Âneriler ├žocu─čun ihtiya├žlar─▒na g├Âre ┼čekillendirilmelidir.

Ayn─▒l─▒kta Israrc─▒l─▒k

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar k├╝├ž├╝k de─či┼čikliklerin hakk─▒ndan gelemez, ├ževresel stres fakt├Ârlerine kar┼č─▒ a┼č─▒r─▒ duyarl─▒d─▒r ve bazen rit├╝ellerle ilgilenirler. Endi┼čelidirler, kendilerini bekleyen ┼čeyin ne oldu─čunu bilmezlerse tak─▒nt─▒ derecesinde endi┼če duyarlar. Stres, a┼č─▒r─▒ yorgunluk ve duygusal y├╝klenmeler kar┼č─▒s─▒nda kolayl─▒kla dengelerini kaybedebilirler.

├ľneriler:

* Tahmin edilebilir ve g├╝venli bir ├ževre sa─člamak

* Ge├ži┼čleri minimize etmek

* Tutarl─▒ g├╝nl├╝k rutin sa─člamak: ASÔÇÖl─▒ ├žocuk her g├╝n├╝n rutinini anlamal─▒ ve elindeki i┼če konsantre olmak i├žin ne beklendi─čini bilmelidir.

* S├╝rprizlerden ka├ž─▒nmak: ├çocu─ču ├Âzel aktivitelere, de─či┼čen programlara veya her t├╝rl├╝ rutin de─či┼čikli─čine kar┼č─▒, ne kadar k├╝├ž├╝k bir de─či┼čiklik oldu─čuna bak─▒lmaks─▒z─▒n, ├Ânceden ve dikkatli bir ┼čekilde haz─▒rlamak gerekir.

* ├çocu─ču yeni bir aktiviteye, ├Â─čretmene, s─▒n─▒fa, okula, kampa vs. ├Ânceden uyararak korkular─▒n─▒ yat─▒┼čt─▒rmal─▒d─▒r. Haberdar edildikten sonra en k─▒sa s├╝rede de tak─▒nt─▒l─▒ endi┼česi yat─▒┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r (├ľrn: ASÔÇÖl─▒ ├žocuk okul de─či┼čtirmek zorunda kal─▒rsa yeni ├Â─čretmeni ile tan─▒┼čt─▒r─▒lmal─▒, okul gezdirilmeli ve bunlar okul ba┼člamadan ├Ânce yap─▒lmal─▒d─▒r. Yeni okulunun rutininin tan─▒d─▒k olmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan okul tayini eski okulu taraf─▒ndan yap─▒lmal─▒d─▒r. Yeni ├Â─čretmen ├žocu─čun ├Âzel ilgi alanlar─▒n─▒ ke┼čfetmeli ve ├žocu─čun ilk g├╝n├╝ i├žin bu konuda kitaplar─▒ ve aktiviteleri haz─▒r etmelidir.)

Sosyal Etkile┼čimin Zarar─▒:

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar sosyal etkile┼čimin karma┼č─▒k kurallar─▒n─▒ anlamada yeteneksizlik g├Âsterirler. Naiftirler. ├çok fazla benmerkezcidirler. Fiziksel temastan ho┼članmayabilirler. ┼×akalar─▒ anlamazlar. Ses tonlar─▒ do─čal de─čildir. Uygun olmayan bak─▒┼člar─▒ ve beden dilleri vard─▒r. Hassas ve zarif de─čillerdir. Sosyal ipu├žlar─▒n─▒ yanl─▒┼č de─čerlendirirler. Sosyal mesafeyi de─čerlendiremezler. Konu┼čmaya ba┼člamada ve s├╝rd├╝rmede yeteneksizdirler. Konu┼čmalar─▒ geli┼čmi┼č ama ileti┼čimleri zay─▒ft─▒r. Konu┼čma stilleri kimi zaman fazla yeti┼čkinvaridir ve ÔÇťk├╝├ž├╝k profes├ÂrÔÇŁ diye nitelendirilebilirler. Kolayl─▒kla kullan─▒labilirler (ba┼čkalar─▒n─▒n yalan s├Âyleyebilece─čini veya aldat─▒labileceklerini alg─▒layamazlar) ve genellikle sosyal d├╝nyan─▒n bir par├žas─▒ olmak i├žin istekleri vard─▒r.

├ľneriler:

* ├çocu─ču kabaday─▒l─▒ktan ve k─▒zd─▒r─▒lmaktan koruyun.

* Daha b├╝y├╝k ya┼č gruplar─▒nda, sosyal beceriksizlik ciddi hale gelince, problemin ger├žek bir ├Âz├╝r oldu─ču konusunda akranlar─▒n─▒ e─čitin. S─▒n─▒f arkada┼člar─▒ ona ┼čefkatle davrand─▒klar─▒nda onlar─▒ ├Âv├╝n. Bu i┼člem di─čer ├žocuklar─▒n sabr─▒n─▒ ve empatisini art─▒r─▒rken g├╝nah ke├žisi durumunu da engeller.

* Akranlar─▒nca hayranl─▒k uyand─▒racak haf─▒za, kelime hazinesi, okuma yetene─či gibi ├Âzelliklerini ortaya ├ž─▒karacak durumlar yaratarak akademik yeterliklerini vurgulay─▒n. Bu durum kabul g├Ârmeyi art─▒racakt─▒r.

* ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n ├žo─ču arkada┼č ister ama nas─▒l davranaca─č─▒n─▒ bilemez. ├çe┼čitli durumlarda nas─▒l reaksiyon g├Âsterece─či ├Â─čretilmeli ve de─či┼čik sosyal durumlarda kullanmas─▒ i├žin repertuar haz─▒rlan─▒p verilmelidir. ├çocu─ča ne s├Âyleyece─čini ve nas─▒l s├Âyleyece─čini ├Â─čretin. ├çift y├Ânl├╝ ileti┼čim i├žin model olun ve role-play yapmas─▒n─▒ isteyin. Bu ├žocuklar─▒n sosyal alandaki de─čerlendirmeleri di─čerlerin kendiliklerinden ├Â─črendikleri kurallar─▒n ├Â─čretilmesinden sonra geli┼čir. ASÔÇÖl─▒ bir profes├Âr insan ili┼čkilerini anlama s├╝recinde kendisini MarsÔÇÖtan gelen bir antropolog gibi hissetti─čini belirtmi┼čtir (Sacks, 1993).

* ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar di─čerlerinin duygular─▒n─▒ anlamamalar─▒na ra─čmen do─čru davranmay─▒ ├Â─črenebilirler. ─░stemeden ve ama├žlamadan hakaret ederlerse, nazik olmazlarsa veya duyars─▒z davran─▒rlarsa bu davran─▒┼člar─▒n─▒n niye do─čru olmad─▒─č─▒ a├ž─▒klanmal─▒ ve do─čru davran─▒┼č─▒n ne oldu─ču anlat─▒lmal─▒d─▒r. ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler sosyal olaylar─▒ entelekt├╝el yetenekleri ile ├Â─črenmelidir, ├ž├╝nk├╝ sosyal i├žg├╝d├╝leri ve sezgileri yoktur.

* Ya┼č├ža daha b├╝y├╝k ASÔÇÖl─▒ ├Â─črenciler ÔÇťbuddy sistemiÔÇŁ bir arkada┼čtan fayda g├Ârebilirler.├ľ─čretmen duyarl─▒ bir s─▒n─▒f arkada┼č─▒n─▒ ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun durumu ile ilgili e─čiterek yan─▒na oturtabilir.Arkada┼č─▒ ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ču her ortamda (serviste ,teneff├╝ste ) izleyerek onu okul aktivitelerine dahil etmek i├žin ├žabalamal─▒d─▒r.

* ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n inzivaya ├žekilme e─čilimi vard─▒r.Bu y├╝zden ├Â─čretmen di─čerlerinin aras─▒na kat─▒lmas─▒ i├žin te┼čvik etmelidir.Aktif sosyalle┼čmeye cesaretlendirmeli ve izole olarak sadece kendi ilgi alan─▒na y├Ânelik ge├žirdi─či zaman─▒ s─▒n─▒rland─▒r─▒lmal─▒d─▒r. ├ľrne─čin ├Â─čle yeme─či s─▒ras─▒nda bir ├Â─čretmen ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun yan─▒na oturarak onu akranlar─▒n─▒n konu┼čmalar─▒na kat─▒lmaya te┼čvik edebilir. Bunu yaparken sadece fikrini s├Âylemesi ve sorular sormas─▒ ile yetinmeyip di─čer ├Â─črencilere de usta manevralarla ayn─▒s─▒n─▒ yapt─▒rtmak gerekir.

S─▒n─▒rl─▒ ilgi alan─▒:

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n tuhaf ilgileri veya acayip, yo─čun tutkular─▒ (al─▒┼č─▒lmad─▒k ┼čeyleri saplant─▒ halinde biriktirme gibi) vard─▒r. ─░lgi alanlar─▒ konusunda insafs─▒zca konferans verme e─čilimindedirler; bu konularda tekrarlayan sorular sorarlar; fikir ├╝retmekte problemleri vard─▒r; di─čerlerinin isteklerine ald─▒rmaks─▒z─▒n kendi e─čilimlerini takip ederler ve bazen de kendi k─▒s─▒tl─▒ ilgi alanlar─▒ d─▒┼č─▒nda kalan herhangi bir ┼čeyi ├Â─črenmeyi reddedebilirler.

├ľneriler:

* ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun izole ilgi alan─▒ hakk─▒ndaki sorular─▒na ve tart─▒┼čmalar─▒na sebatla izin vermeyin. Bu davran─▒┼člar─▒n─▒ g├╝n├╝n belli bir zaman dilimi ile s─▒n─▒rland─▒r─▒n. ├ľrne─čin hayvan saplant─▒s─▒ olan ve s─▒n─▒ftaki bir evcil kaplumba─ča ile ilgili say─▒s─▒z sorular─▒ olan bir ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun bu sorular─▒n─▒ sadece teneff├╝ste sormas─▒ gerekti─čini ├Â─črettim. Bu onun i├žin g├╝nl├╝k rutin haline geldi ve di─čer zamanlarda b├Âyle sorular sormaya ba┼člad─▒─č─▒ zaman kendini durdurmas─▒ gerekti─čini k─▒sa s├╝rede ├Â─črendi.

* ─░stenen bir davran─▒┼ča do─čru olumlu y├Ândeki zorlama ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ča yard─▒m etmedeki en ├Ânemli stratejidir (Dewey 1991). Bu ├žocuklar ├Âvg├╝ye yan─▒t verir (├ľrne─čin s├╝rekli soru soran bir ├žocu─čun ara verdi─činde ve ba┼čkalar─▒na s├Âz hakk─▒ tan─▒d─▒─č─▒nda ├Â─čretmeni taraf─▒ndan ├Âv├╝lmesi ve kutlanmas─▒ gibi). Bu ├žocuklar ayr─▒ca di─čer ├žocuklara verilmi┼č bir hakk─▒ kulland─▒klar─▒nda , istenen bir sosyal davran─▒┼čta bulunduklar─▒nda da ├Âv├╝lmelidir.

* ASÔÇÖl─▒ baz─▒ ├žocuklar ilgi alanlar─▒ d─▒┼č─▒nda bir ┼čey yapmak istemezler. S─▒n─▒ftaki ├žal─▒┼čman─▒n tamamlanmas─▒ i├žin kesin kurallar konulmal─▒d─▒r. ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ča kontrol d─▒┼č─▒na ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve kurallara uymas─▒ gerekti─či ├žok a├ž─▒k ┼čekilde s├Âylenmelidir. Ancak bununla beraber s─▒n─▒f ona kendi ilgilerine y├Ânelmesi i├žin de f─▒rsat vermeli ve bir orta noktada bulu┼čulmal─▒d─▒r.

* ├ľzellikle inat├ž─▒ ve kafa tutan ├žocuklar i├žin t├╝m ├Âdevlerin ilgi alanlar─▒ etraf─▒nda toplanarak ki┼čiselle┼čtirilmesi gerekebilir. (├ľrn: E─čer ilgi alan─▒ dinozorlar ise gramer c├╝mlelerinden, matematik problemlerine, okumadan hecelemeye kadar her ┼čey dinozorlarla ilgili olmal─▒d─▒r.) ├ľdevlerindeki di─čer konulara yava┼č yava┼č ge├žilir.

* ├ľ─črencilere i┼členen konudan ama kendi ilgi alan─▒ ile ba─člant─▒l─▒ ├Âdevler verilmelidir. ├ľrne─čin trenlere saplant─▒s─▒ olan bir ├žocu─ča, sosyal dersinde bir ├╝lke i┼členiyorsa, o ├╝lkenin ula┼č─▒m sistemini ara┼čt─▒rmas─▒ verilebilir.

* ├çocu─čun tutkular─▒n─▒ onun ilgi alanlar─▒n─▒ geli┼čtirmekte bir yol olarak kullan─▒n. ├ľrne─čin hayvan saplant─▒s─▒ olan bir ├žocuktan ya─čmur ormanlar─▒ konusu i┼členirken, ya─čmur ormanlar─▒ndaki hayvanlar─▒ ve hayvanlar─▒n evi olmas─▒ nedeniyle de ormanlar─▒ ├žal─▒┼čmas─▒ istendi. Bu ├žocu─ču ├Âyle motive etti ki ya┼čamak i├žin hayvanlar─▒n evi olan orman─▒ kesmek zorunda kalan yerli halk─▒ da ara┼čt─▒r─▒p ├Â─črendi.

Zay─▒f Konsantrasyon:

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar s─▒kl─▒kla i├žlerinde gelen uyar─▒larla yapmakta olan i┼člerden uzakla┼č─▒rlar. Deorganizedirler. S─▒n─▒ftaki aktivitelere s├╝rekli odaklanma konusunda zorlan─▒rlar ( bu ├žo─čunlukla dikkat eksikli─činden de─čil, oda─č─▒n acayipli─čindendir; ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler ise ilgili olan─▒n ne oldu─čunu bulup ├ž─▒karamaz, dolay─▒s─▒yla dikkat ilgisiz uyaranlara odaklan─▒r); hayal alemine dalmaktan daha yo─čun bir ┼čekilde kendi karma┼č─▒k i├ž d├╝nyalar─▒na ├žekilme e─čilimindedirler ve grup halinde ├Â─črenmede zorluk ├žekerler

├ľneriler:

* E─čer ASÔÇÖl─▒ ├žocuk s─▒n─▒fta ├╝retken olacaksa ├žok ciddi miktarda s─▒k─▒ ve disiplinli d─▒┼č yap─▒lanma ger├žekle┼čtirilmelidir. ├ľdevler k├╝├ž├╝k par├žalara b├Âl├╝nmeli ve ├Â─čretmen s─▒k s─▒k geri bildirimde bulunmal─▒ ve yeniden y├Ânlendirmelidir.

* Ciddi konsantrasyon problemi olan ├žocuklar belli s├╝relere b├Âl├╝nm├╝┼č ├žal─▒┼čma seanslar─▒ndan fayda g├Âr├╝rler. Bu kendilerine organize etmelerine yard─▒m eder. S├╝resinde tamamlanmam─▒┼č ( ya da dikkatsizce yap─▒lm─▒┼č) s─▒n─▒f ├žal─▒┼čmalar─▒ ├žocu─čun kendisine ait zaman i├žinde (teneff├╝ste veya ├Âzel ilgi alanlar─▒na y├Ânelece─či s├╝rede) tamamlanmal─▒d─▒r. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar bazen inat├ž─▒ olabilir. Kesin beklentiler ve onlara olumlu y├Ânde zorlama yapacak kurallar─▒n uygulanmas─▒na ihtiya├žlar─▒ vard─▒r. (b├Âyle bir program ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒ ├╝retken olmaya motive eder ki bu da kendine olan g├╝venlerini art─▒r─▒r ve stres seviyesini d├╝┼č├╝r├╝r, ├ž├╝nk├╝ ├žocuk kendini yetenekli g├Âr├╝r.)

* ASÔÇÖl─▒ ├Â─črencilerdeki d├╝┼č├╝k konsantrasyon, d├╝┼č├╝k yazma h─▒z─▒ ve ciddi organizasyon bozuklu─ču, ona verilecek ev ├Âdevini azaltmay─▒ ve/veya ayr─▒ bir odada ├Â─čretmen g├Âzetiminde ekstra zaman vererek ├Âdevini tamamlatmay─▒ gerekli k─▒labilir.( ASÔÇÖl─▒ baz─▒ ├Â─črencilerin konsantrasyonlar─▒ o denli zay─▒ft─▒r ki ├žocu─čun anne babas─▒ her gece ├žocukla birlikte saatler harcayarak ├Âdevi tamamlama stresine girerler.).

* ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ču s─▒n─▒f─▒n ├Ân├╝ne oturtun ve dikkatini derse vermek i├žim s─▒k s─▒k sorular y├Âneltin.

* Dikkatini toplamad─▒─č─▒ zamanlarda ├žocukla sessiz ileti┼čim kurmaya ├žal─▒┼č─▒n (omuzuna hafif├že dokunmak gibi.

* Buddy sistemi kullan─▒l─▒yorsa bu arkada┼č─▒n─▒ yan─▒na oturtun ki ├žocu─ču elindeki i┼če veya dersi dinlemeye uyarabilsin. ├ľ─čretmen aktif bir ┼čekilde ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ču kendi i├ž d├╝┼č├╝nceleri ve fantezilerinden ay─▒rarak ger├žek d├╝nyaya yeniden odaklanmaya te┼čvik etmelidir. ─░├ž d├╝nyas─▒ ger├žek hayattan daha cazip oldu─ču i├žin bu ger├žek bir m├╝cadeledir. K├╝├ž├╝k ├žocuklar i├žin serbest oyun saati bile programlanmal─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ yaln─▒zl─▒klar─▒na dalar ve hayaller kurarak oynamaya dal─▒p ger├žekle ili┼čkilerini kaybedebilirler. ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ča bir veya iki arkada┼č─▒ ile yak─▒n g├Âzetim alt─▒nda oynatarak hem oyun zaman─▒n─▒ d├╝zenlemi┼č, hem de sosyal yeteneklerini uygulamas─▒na f─▒rsat vermi┼č olursunuz.

Zay─▒f Motor Koordinasyon

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar fiziksel olarak beceriksiz ve sakard─▒r. Kaskat─▒ ve beceriksizce y├╝r├╝rler. Motor yetenek gerektiren oyunlarda ba┼čar─▒s─▒zd─▒rlar. ─░nce motor bozukluklar─▒ da varsa kalem tutmada problemler ve yaz─▒ yazma h─▒z─▒n─▒n d├╝┼č├╝k olmas─▒ ve ├žizim yeteneklerinin etkilenmesi g├Âr├╝lebilir.

├ľneriler:

* B├╝y├╝k motor problemleri ciddi boyutta ise uyarlay─▒c─▒ fiziksel e─čitim programlar─▒n gitmesi i├žin y├Ânlendirirn.

* ASÔÇÖl─▒ bocu─ču beden e─čitiminde yar─▒┼čmaya dayanan spor programlar─▒ nedeniyle sa─čl─▒k/fitness m├╝fredat─▒na dahil edin.

* ├çocu─ču yar─▒┼čmaya dayanan sporlara girmesi i├žin zorlamay─▒n. ├ç├╝nk├╝ motor koordinasyondaki zay─▒fl─▒k nedeniyle bu sadece korkuya ve tak─▒m arkada┼člar─▒n─▒n alay etmesine davetiye ├ž─▒kar─▒r. ASÔÇÖl─▒ ├žocuk kendi hareketlerinin koordinasyonunu anlamaman─▒n eksikli─čini ├žekerken tak─▒m arkada┼člar─▒n─▒n hareketlerinin anla┼č─▒lmas─▒n─▒ beklemeyin.

* Zamana ve par├žalara b├Âl├╝nm├╝┼č ├Âdev verirken ├žocu─čun yaz─▒ yazma h─▒z─▒n─▒n d├╝┼č├╝k oldu─ču dikkate al─▒nmal─▒d─▒r.

* ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler s─▒navlar─▒n─▒ tamamlamak i├žin akranlar─▒na oranla daha fazla zamana ihtiya├ž duyarlar (s─▒nav─▒ ayr─▒ bir odada yapmak hem daha fazla zaman sa─člar hem de ├Â─čretmenin y├Ânergeleri tekrarlamas─▒ ki┼čiyi elindeki i┼če daha iyi odaklar. )

Akademik Zorluklar

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar genellikle ortalama ile ortalama ├╝st├╝ zekaya sahiptir (├Âzellikle s├Âzel a├ž─▒dan) ama y├╝ksek d├╝zeyde d├╝┼č├╝nme ve anlama yetene─činden yoksundurlar. D├╝z ve yal─▒n olma e─čilimindedirler. Hayalleri somuttur, soyutlamalar─▒ ise zay─▒ft─▒r. Titiz, k─▒l─▒ k─▒rk yaran konu┼čma stilleri ve etkileyici kelime hazineleri hakk─▒nda konu┼čtuklar─▒ ┼čeyi anlad─▒klar─▒ gibi yanl─▒┼č bir izlenim verir. Oysa ki ger├žekte onlar sadece okuduklar─▒n─▒ veya duyduklar─▒n─▒ papa─čan gibi tekrar etmektedirler. ASÔÇÖl─▒ ├žocuk ├žo─čunlukla m├╝kemmel bir haf─▒zaya sahiptir, fakat bu mekaniktir. Bir video gibi kurulma s─▒ras─▒na g├Âre ├žal─▒┼č─▒r. Problem ├ž├Âzme yetenekleri zay─▒ft─▒r.

├ľneriler:

* ─░stikrarl─▒ ba┼čar─▒ sunmas─▒ ama├žlanm─▒┼č, fazlas─▒yla bireyselle┼čtirilmi┼č akademik program sa─člay─▒n. ASÔÇÖl─▒ ├žocuk kendi i├žg├╝d├╝lerini izlememek i├žin fazlas─▒yla motivasyona gerek duyar. ├ľ─črenme korku uyand─▒r─▒c─▒ de─čil, ├Âd├╝llendirici olmal─▒d─▒r.

* ASÔÇÖl─▒ ├žocuk duydu─čunu tekrarlad─▒─č─▒ zaman anlad─▒─č─▒n─▒ varsamay─▒n.

* ─░lave a├ž─▒klamalarda bulunun ve ders i├žeri─či soyut oldu─ču zaman basitle┼čtirmeye ├žal─▒┼č─▒n.

* M├╝kemmel haf─▒zalar─▒n─▒ onlar─▒n yarar─▒na kullan─▒n. Saklad─▒klar─▒ bilgiler genellikle onlar─▒n en kuvvetli taraf─▒d─▒r.

* Romanlarda anlat─▒lan ┼čekliyle ili┼čkiler, bir ┼čeyin de─či┼čik anlamlar─▒ ve n├╝anslar─▒ ├žo─ču zaman anlamazlar.

* ASÔÇÖl─▒ ki┼čilerin yaz─▒l─▒ ├Âdevleri ├žo─ču zaman kendini tekrarlar, bir konudan ├Âb├╝r├╝ne atlar ve yanl─▒┼č kelime ba─člant─▒lar─▒ vard─▒r. Bu ├žocuklar genellikle ki┼čisel g├Âr├╝┼č ile genel bilgi aras─▒ndaki fark─▒ bilmez ve bu nedenle ├Â─čretmenin onlar─▒n anla┼č─▒lmas─▒ g├╝├ž a├ž─▒klamalar─▒ anlayabilece─čini zanneder.

* ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n genellikle okumalar─▒ ├žok iyidir, ama dili idrak etmeleri zordur.

* Akademik ├žal─▒┼čmalar─▒ d├╝┼č├╝k kalitede olabilir. ├ç├╝nk├╝ ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar kendi ilgi alanlar─▒ d─▒┼č─▒ndaki konularda ├žabalamak i├žin motive olmazlar. Yap─▒lan ├žal─▒┼čman─▒n kalitesi a├ž─▒s─▒ndan kesin beklentiler belirlenmelidir. Zaman periyotlar─▒na b├Âl├╝nerek yap─▒lan i┼č sadece tamamlanm─▒┼č olmamal─▒ ayn─▒ zamanda dikkatli yap─▒lm─▒┼č olmal─▒d─▒r. AsÔÇÖl─▒ ├žocuk k├Ât├╝ yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ teneff├╝ste veya kendine ay─▒raca─č─▒ zamanda d├╝zeltmelidir.

Duygusal Yaralanma (─░ncinme):

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar normal e─čitimlerini tamamlayacak zekaya sahiptir. Fakat ├žo─čunlukla s─▒n─▒f─▒n istekleri ile ba┼ča ├ž─▒kacak duygusal g├╝ce sahip de─čildir. Bu ├žocuklar esnek olmamalar─▒ nedeniyle kolayl─▒kla strese girerler. Kendine g├╝venleri d├╝┼č├╝kt├╝r. S─▒kl─▒kla kendilerini ele┼čtirirler ve hata yapmay─▒ tolere edemezler. ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler ├Âzelikle adolesan ├ža─č─▒ndakiler depresyona yatk─▒nd─▒r. (ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler aras─▒nda depresyon oran─▒ y├╝ksektir.) ├ľfke reaksiyonlar─▒/sinirlilik, stres ve a┼č─▒r─▒ endi┼če durumlar─▒nda yayg─▒n bir d─▒┼čavurumdur. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar nadiren rahatt─▒r. ─░┼čler onlar─▒n kat─▒ bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ do─črultusunda gitmedi─či zaman kolayl─▒kla etkilenirler.

├ľneriler:

* Y├╝ksek seviyede istikrar sunarak patlama yaratacak etkileri ├Ânleyin. Streslerini azaltmak i├žin g├╝nl├╝k rutinde olabilecek de─či┼čikliklere kar┼č─▒ haz─▒rlay─▒n. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar beklenmedik de─či┼čikliklerle kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒nda korkarlar, k─▒zarlar ve ├╝z├╝l├╝rler.

* Patlamalardan korumak i├žin strese kar┼č─▒ nas─▒l ba┼č edeceklerini ├Â─čretin. ├ťz├╝ld├╝─č├╝ zaman neler yapmas─▒ gerekti─čini yazmas─▒na yard─▒m edin. ├ľrne─čin: 1- ├ť├ž kere derin nefes al. 2- Sa─č el parmaklar─▒n─▒ 3 kere say. 3- Rehber ├Â─čretmeni g├Ârmek istedi─čini s├Âyle. ├çocu─čun kendini rahat hissetti─či rit├╝ellerden birini listeye ekleyin. Bu maddeleri bir karta yazarak ├žocu─čun cebine koyun ki gerekti─činde eri┼čebilsin.

* ├ľ─čretmenin sesinden yans─▒yan etki minimumda tutulmal─▒d─▒r. H─▒rs─▒ ve sabr─▒ g├Âsterirken ASÔÇÖl─▒ ├žocuk ile olan ileti┼čimimizde sakin olun ve o sizi ├Ânceden tahmin edebilsin. Bu sendroma ismini veren psikiyatrist Hans Asberger (1991) belirtmi┼čtir ki: ÔÇťA├ž─▒k├ža g├Âr├╝len bu ┼čeyleri ASÔÇÖl─▒ ├Â─črencisine ├Â─čretmesi gerekti─čini anlayamayan ├Â─čretmen sab─▒rs─▒zl─▒─č─▒ ve irritasyonu hissedecektir.ÔÇŁ ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun ├╝zg├╝n veya depresif oldu─ču konusunda sizi bilgilendirece─čini beklemeyin. Bu ├žocuklar di─čer insanlar─▒n duygular─▒n─▒ anlamad─▒klar─▒ gibi kendi duygular─▒ndan da haberdar de─čillerdir. ├ço─ču zaman depresyonlar─▒n─▒ ├Ârtbas ederler ve belirtilerini inkar ederler.

* ├ľ─čretmenler; da─č─▒n─▒kl─▒─č─▒n, dikkatsizli─čin, ve yaln─▒zl─▒─č─▒n artmas─▒, stres e┼či─činin azalmas─▒, a┼č─▒r─▒ yorgunluk, a─člama, intihar belirtileri ve benzeri gibi depresyona i┼čaret eden davran─▒┼č de─či┼čiklikleri konusunda uyan─▒k olmal─▒d─▒r. Bu gibi durumlarda ├žocu─čun kendisini iyi hissetti─čini s├Âylemesine inanmay─▒n.

* Bu gibi belirtileri ├žocu─čun terapistine bildirin veya ├žocu─ču depresyon a├ž─▒s─▒ndan incelenmesi ve gerekiyorsa tedavi almas─▒ i├žin terapiste g├Ânderin. ├ç├╝nk├╝ bu ├žocuklar genellikle kendi duygular─▒n─▒ tartamazlar ve depresyonun erken te┼čhisi ├žok ├Ânemlidir.

* ASÔÇÖl─▒ adolesanlar─▒n depresyona ├Âzellikle e─čilimli olduklar─▒ndan haberdar olun. Bu ├ža─čda sosyal yeterli─če ├žok de─čer verilir. ASÔÇÖl─▒ ├Â─črenci di─čerlerinden farkl─▒ oldu─čunun ve normal ili┼čki kurmakta zorluk ├žekti─činin fark─▒na var─▒r. Akademik ├žal─▒┼čma genellikle daha soyut bir hale gelir ve ASÔÇÖl─▒ ├Â─črenci ├Âdevlerini daha zor ve karma┼č─▒k bulur. Vakalar─▒n birinde ├Â─čretmenler ASÔÇÖl─▒ adolesan─▒n art─▒k matematik dersinde a─člamad─▒─č─▒n─▒ ve dolay─▒s─▒yla daha iyi ba┼čedebilmeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝. Oysa ger├žekte daha sonraki matematik derslerinde kat─▒l─▒m─▒n ve verimin azalmas─▒ ile anla┼č─▒ld─▒ ki ├žocuk matematikten kurtulmak i├žin kendi i├ž d├╝nyas─▒na ka├žm─▒┼čt─▒ ve asl─▒nda hi├ž ba┼čedemiyordu.

* ASÔÇÖl─▒ adolesan─▒n g├╝nde en az─▒ndan bir kez kontrol edilebilmesi i├žin bir g├Ârevlinin belirlenmesi kritik ├Âneme sahiptir. Bu ki┼či onunla her g├╝n biraraya gelerek ve di─čer ├Â─čretmenlerin g├Âzlemlerini toplayarak ne kadar iyi ba┼ča ├ž─▒k─▒p ├ž─▒kamad─▒─č─▒n─▒ tayin etmelidir.

* ├ľzel bir alanda zorluklar g├Âr├╝ld├╝─č├╝nde akademik yard─▒m almal─▒d─▒r. Ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča kar┼č─▒ bu ├žocuklar daha ├žabuk etkilenerek reaksiyon g├Âsterebilirler.

* Duygusal olarak ├žok k─▒r─▒lgan ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar ├Âzel e─čitim s─▒n─▒f─▒nda ki┼čiselle┼čtirlmi┼č akademik programa gerek duyabilir. Bu ├žocuklar kendilerini ├╝retken ve yeterli g├Ârebilecekleri bir ├Â─črenme ortam─▒na ihtiya├ž duyar. Bu nedenle ├Âdevlerini tamamlayamad─▒─č─▒ , konseptleri kavrayamad─▒─č─▒ bir yerde tutmak i├že kapanmalar─▒n─▒ art─▒r─▒p depresyonun basamaklar─▒n─▒ haz─▒rlar. Baz─▒ durumlarda ├Âzel e─čitimden ziyade bir ki┼čisel yard─▒mc─▒ belirlenmelidir. Bu yard─▒mc─▒ etkin bir destek, yap─▒lanma ve istikrarl─▒ geri bildirim sa─člar.

Aspergerli ├žocuklar ├ževresel stres fakt├Ârleri alt─▒nda kolayl─▒kla ezilirler ve ki┼čileraras─▒ ili┼čki yetenekleri nedeniyle ├Âylesine derinden etkilenirler ki bu da duygusal yaralanma ve zor bir ├žocukluk izlenimi yarat─▒r. (Wing 1981). EverardÔÇÖa (1976) g├Âre bu gen├žler sorunsuz akranlar─▒ ile k─▒yasland─▒klar─▒nda ├Ânce ├žok farkl─▒ olduklar─▒n─▒ sonra d├╝nyay─▒ tavizsiz ve beklentilere uygun bir hale getirmek i├žin ne b├╝y├╝k ├žaba g├Âsterdiklerini farkederler.

├ľ─čretmenler, ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n etraflar─▒ndaki d├╝nya ile i┼čbirli─či yapmay─▒ ├Â─črenmelerinde can al─▒c─▒ rol├╝ oynarlar. ├ç├╝nk├╝ ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar genellikle endi┼čelerini ve korkular─▒n─▒ ifade edemezler. Onlar─▒n g├╝venli i├ž d├╝nyalar─▒ yerine bilinmez d─▒┼č d├╝nyada ya┼čamalar─▒n─▒ sa─člamak ve buna de─čece─čini g├Âstermek yeti┼čkinlere d├╝┼čer. Okulda bu gen├žlerle ├žal─▒┼čan profesyoneller onlarda eksik olan d─▒┼č yap─▒lanmay─▒, organize olmay─▒ ve tutarl─▒l─▒─č─▒ sa─člamak durumundad─▒r. Sadece akademik ba┼čar─▒lar─▒ i├žin de─čil ayn─▒ zamanda di─čer insanlardan yabanc─▒la┼čma hislerini azaltmak ve g├╝nl├╝k ya┼čam─▒n alelade istekleri kar┼č─▒s─▒nda daha az ezilmelerine yard─▒mc─▒ olmak a├ž─▒lar─▒ndan da Asperger sendromuna sahip ki┼čilere yarat─▒c─▒ ├Â─čretme stratejileri gereklidir.

Asperger Sendromu

Asperger te┼čhisi konmu┼č ├žocuklar e─čitim konusunda ├Âzel bir zorlu─ča sahiptir. Bu makale Asperger Sendromlu ├žocuklar─▒n 7 ana ├Âzelliklerini ve ilaveten s─▒n─▒ftaki belirtilerin anla┼č─▒lmas─▒ i├žin ├Âneri ve y├Ântemleri┬áanlatmaktad─▒r. Yazar─▒n Asperger Sendromlu ├žocuklar─▒n davran─▒┼čsal ve akademik durumlar─▒ kar┼č─▒s─▒ndaki tecr├╝beleri sunulmaktad─▒r.

├ľ─×RETMEN KILAVUZU

Asperger Sendromu (AS diye k─▒salt─▒lacak) te┼čhisi konmu┼č ├žocuklar arkada┼člar─▒nca eksantrik ve acayip olarak de─čerlendirilir. Sosyal yeteneklerindeki beceriksizlik nedeniyle g├╝nah ke├žisi haline getirilirler. Sakarl─▒klar─▒ ve anla┼č─▒lmas─▒ g├╝├ž konulara tak─▒nt─▒ derecesindeki ilgileri ÔÇťacayipÔÇŁ olarak tan─▒mlanmalar─▒n─▒ art─▒r─▒c─▒ rol oynar. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar insan ili┼čkilerini ve sosyal olaylar─▒n (gelenek g├Ârenek gibi) kurallar─▒n─▒ anlamamalar─▒ nedeniyle naif ve common senseÔÇÖlerinin olmamas─▒ nedeniyle de g├Âze batarlar. Esnek olmamalar─▒ ve de─či┼čikliklerle ba┼ča ├ž─▒kamamalar─▒ onlar─▒ duygusal olarak k─▒r─▒lgan ve strese kolay maruz kalan bir hale sokar. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar (ki bunlar─▒n ├žo─ču erkektir) ortalama ve daha ├╝st├╝ zeka seviyesindedir ve s├╝per haf─▒zalar─▒ vard─▒r. Tek bir konuya e─čilip onun pe┼činden ko┼čmalar─▒ da ilerki ya┼čamlar─▒nda b├╝y├╝k ba┼čar─▒lara neden olabilir.

AS, otizmin ├žok u├ž (higher end) bir bozuklu─ču olarak d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Bu ba─člamdaki ki┼čilerle k─▒yasland─▒─č─▒nda low functioning otistik ├žocuk kendi d├╝nyas─▒nda ya┼čar, higher functioning otistikler bizim d├╝nyam─▒zda ama kendi y├Ântemiyle ya┼čar. (Van Krevelen, 1991)
Do─čal olarak ASÔÇÖl─▒ t├╝m ├žocuklar ayn─▒ de─čildir. Her birinin kendine ├Âzg├╝ ki┼čili─či vard─▒r. Tipik semptomlar ki┼čiye ├Âzg├╝ ┼čekillerde tezah├╝r eder. Sonu├ž olarak di─čer normal ├žocuklar─▒n t├╝m├╝ne birden uygulanabilecek bir e─čitim y├Ântemi olmad─▒─č─▒ gibi ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n t├╝m├╝ i├žin de bir s─▒n─▒f re├žetesi olamaz.
A┼ča─č─▒da Asperger Sendromunu belirleyen 7 tan─▒mlay─▒c─▒ ├Âzellik ve bunu takiben ├Âneriler ve s─▒n─▒f i├ži stratejiler vard─▒r. Bu ├Âneriler ├žocu─čun ihtiya├žlar─▒na g├Âre ┼čekillendirilmelidir.

Ayn─▒l─▒kta Israrc─▒l─▒k

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar k├╝├ž├╝k de─či┼čikliklerin hakk─▒ndan gelemez, ├ževresel stres fakt├Ârlerine kar┼č─▒ a┼č─▒r─▒ duyarl─▒d─▒r ve bazen rit├╝ellerle ilgilenirler. Endi┼čelidirler, kendilerini bekleyen ┼čeyin ne oldu─čunu bilmezlerse tak─▒nt─▒ derecesinde endi┼če duyarlar. Stres, a┼č─▒r─▒ yorgunluk ve duygusal y├╝klenmeler kar┼č─▒s─▒nda kolayl─▒kla dengelerini kaybedebilirler.

├ľneriler:
* Tahmin edilebilir ve g├╝venli bir ├ževre sa─člamak
* Ge├ži┼čleri minimize etmek
* Tutarl─▒ g├╝nl├╝k rutin sa─člamak: ASÔÇÖl─▒ ├žocuk her g├╝n├╝n rutinini anlamal─▒ ve elindeki i┼če konsantre olmak i├žin ne beklendi─čini bilmelidir.
* S├╝rprizlerden ka├ž─▒nmak: ├çocu─ču ├Âzel aktivitelere, de─či┼čen programlara veya her t├╝rl├╝ rutin de─či┼čikli─čine kar┼č─▒, ne kadar k├╝├ž├╝k bir de─či┼čiklik oldu─čuna bak─▒lmaks─▒z─▒n, ├Ânceden ve dikkatli bir ┼čekilde haz─▒rlamak gerekir.
* ├çocu─ču yeni bir aktiviteye, ├Â─čretmene, s─▒n─▒fa, okula, kampa vs. ├Ânceden uyararak korkular─▒n─▒ yat─▒┼čt─▒rmal─▒d─▒r. Haberdar edildikten sonra en k─▒sa s├╝rede de tak─▒nt─▒l─▒ endi┼česi yat─▒┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r (├ľrn: ASÔÇÖl─▒ ├žocuk okul de─či┼čtirmek zorunda kal─▒rsa yeni ├Â─čretmeni ile tan─▒┼čt─▒r─▒lmal─▒, okul gezdirilmeli ve bunlar okul ba┼člamadan ├Ânce yap─▒lmal─▒d─▒r. Yeni okulunun rutininin tan─▒d─▒k olmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan okul tayini eski okulu taraf─▒ndan yap─▒lmal─▒d─▒r. Yeni ├Â─čretmen ├žocu─čun ├Âzel ilgi alanlar─▒n─▒ ke┼čfetmeli ve ├žocu─čun ilk g├╝n├╝ i├žin bu konuda kitaplar─▒ ve aktiviteleri haz─▒r etmelidir.)

Sosyal Etkile┼čimin Zarar─▒:

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar sosyal etkile┼čimin karma┼č─▒k kurallar─▒n─▒ anlamada yeteneksizlik g├Âsterirler. Naiftirler. ├çok fazla benmerkezcidirler. Fiziksel temastan ho┼članmayabilirler. ┼×akalar─▒ anlamazlar. Ses tonlar─▒ do─čal de─čildir. Uygun olmayan bak─▒┼člar─▒ ve beden dilleri vard─▒r. Hassas ve zarif de─čillerdir. Sosyal ipu├žlar─▒n─▒ yanl─▒┼č de─čerlendirirler. Sosyal mesafeyi de─čerlendiremezler. Konu┼čmaya ba┼člamada ve s├╝rd├╝rmede yeteneksizdirler. Konu┼čmalar─▒ geli┼čmi┼č ama ileti┼čimleri zay─▒ft─▒r. Konu┼čma stilleri kimi zaman fazla yeti┼čkinvaridir ve ÔÇťk├╝├ž├╝k profes├ÂrÔÇŁ diye nitelendirilebilirler. Kolayl─▒kla kullan─▒labilirler (ba┼čkalar─▒n─▒n yalan s├Âyleyebilece─čini veya aldat─▒labileceklerini alg─▒layamazlar) ve genellikle sosyal d├╝nyan─▒n bir par├žas─▒ olmak i├žin istekleri vard─▒r.

├ľneriler:

* ├çocu─ču kabaday─▒l─▒ktan ve k─▒zd─▒r─▒lmaktan koruyun.
* Daha b├╝y├╝k ya┼č gruplar─▒nda, sosyal beceriksizlik ciddi hale gelince, problemin ger├žek bir ├Âz├╝r oldu─ču konusunda akranlar─▒n─▒ e─čitin. S─▒n─▒f arkada┼člar─▒ ona ┼čefkatle davrand─▒klar─▒nda onlar─▒ ├Âv├╝n. Bu i┼člem di─čer ├žocuklar─▒n sabr─▒n─▒ ve empatisini art─▒r─▒rken g├╝nah ke├žisi durumunu da engeller.
* Akranlar─▒nca hayranl─▒k uyand─▒racak haf─▒za, kelime hazinesi, okuma yetene─či gibi ├Âzelliklerini ortaya ├ž─▒karacak durumlar yaratarak akademik yeterliklerini vurgulay─▒n. Bu durum kabul g├Ârmeyi art─▒racakt─▒r.
* ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n ├žo─ču arkada┼č ister ama nas─▒l davranaca─č─▒n─▒ bilemez. ├çe┼čitli durumlarda nas─▒l reaksiyon g├Âsterece─či ├Â─čretilmeli ve de─či┼čik sosyal durumlarda kullanmas─▒ i├žin repertuar haz─▒rlan─▒p verilmelidir. ├çocu─ča ne s├Âyleyece─čini ve nas─▒l s├Âyleyece─čini ├Â─čretin. ├çift y├Ânl├╝ ileti┼čim i├žin model olun ve role-play yapmas─▒n─▒ isteyin. Bu ├žocuklar─▒n sosyal alandaki de─čerlendirmeleri di─čerlerin kendiliklerinden ├Â─črendikleri kurallar─▒n ├Â─čretilmesinden sonra geli┼čir. ASÔÇÖl─▒ bir profes├Âr insan ili┼čkilerini anlama s├╝recinde kendisini MarsÔÇÖtan gelen bir antropolog gibi hissetti─čini belirtmi┼čtir (Sacks, 1993).
* ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar di─čerlerinin duygular─▒n─▒ anlamamalar─▒na ra─čmen do─čru davranmay─▒ ├Â─črenebilirler. ─░stemeden ve ama├žlamadan hakaret ederlerse, nazik olmazlarsa veya duyars─▒z davran─▒rlarsa bu davran─▒┼člar─▒n─▒n niye do─čru olmad─▒─č─▒ a├ž─▒klanmal─▒ ve do─čru davran─▒┼č─▒n ne oldu─ču anlat─▒lmal─▒d─▒r. ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler sosyal olaylar─▒ entelekt├╝el yetenekleri ile ├Â─črenmelidir, ├ž├╝nk├╝ sosyal i├žg├╝d├╝leri ve sezgileri yoktur.
* Ya┼č├ža daha b├╝y├╝k ASÔÇÖl─▒ ├Â─črenciler ÔÇťbuddy sistemiÔÇŁ bir arkada┼čtan fayda g├Ârebilirler.├ľ─čretmen duyarl─▒ bir s─▒n─▒f arkada┼č─▒n─▒ ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun durumu ile ilgili e─čiterek yan─▒na oturtabilir.Arkada┼č─▒ ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ču her ortamda (serviste ,teneff├╝ste ) izleyerek onu okul aktivitelerine dahil etmek i├žin ├žabalamal─▒d─▒r.
* ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n inzivaya ├žekilme e─čilimi vard─▒r.Bu y├╝zden ├Â─čretmen di─čerlerinin aras─▒na kat─▒lmas─▒ i├žin te┼čvik etmelidir.Aktif sosyalle┼čmeye cesaretlendirmeli ve izole olarak sadece kendi ilgi alan─▒na y├Ânelik ge├žirdi─či zaman─▒ s─▒n─▒rland─▒r─▒lmal─▒d─▒r. ├ľrne─čin ├Â─čle yeme─či s─▒ras─▒nda bir ├Â─čretmen ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun yan─▒na oturarak onu akranlar─▒n─▒n konu┼čmalar─▒na kat─▒lmaya te┼čvik edebilir. Bunu yaparken sadece fikrini s├Âylemesi ve sorular sormas─▒ ile yetinmeyip di─čer ├Â─črencilere de usta manevralarla ayn─▒s─▒n─▒ yapt─▒rtmak gerekir.
S─▒n─▒rl─▒ ilgi alan─▒:

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n tuhaf ilgileri veya acayip, yo─čun tutkular─▒ (al─▒┼č─▒lmad─▒k ┼čeyleri saplant─▒ halinde biriktirme gibi) vard─▒r. ─░lgi alanlar─▒ konusunda insafs─▒zca konferans verme e─čilimindedirler; bu konularda tekrarlayan sorular sorarlar; fikir ├╝retmekte problemleri vard─▒r; di─čerlerinin isteklerine ald─▒rmaks─▒z─▒n kendi e─čilimlerini takip ederler ve bazen de kendi k─▒s─▒tl─▒ ilgi alanlar─▒ d─▒┼č─▒nda kalan herhangi bir ┼čeyi ├Â─črenmeyi reddedebilirler.
├ľneriler:
* ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun izole ilgi alan─▒ hakk─▒ndaki sorular─▒na ve tart─▒┼čmalar─▒na sebatla izin vermeyin. Bu davran─▒┼člar─▒n─▒ g├╝n├╝n belli bir zaman dilimi ile s─▒n─▒rland─▒r─▒n. ├ľrne─čin hayvan saplant─▒s─▒ olan ve s─▒n─▒ftaki bir evcil kaplumba─ča ile ilgili say─▒s─▒z sorular─▒ olan bir ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun bu sorular─▒n─▒ sadece teneff├╝ste sormas─▒ gerekti─čini ├Â─črettim. Bu onun i├žin g├╝nl├╝k rutin haline geldi ve di─čer zamanlarda b├Âyle sorular sormaya ba┼člad─▒─č─▒ zaman kendini durdurmas─▒ gerekti─čini k─▒sa s├╝rede ├Â─črendi.
* ─░stenen bir davran─▒┼ča do─čru olumlu y├Ândeki zorlama ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ča yard─▒m etmedeki en ├Ânemli stratejidir (Dewey 1991). Bu ├žocuklar ├Âvg├╝ye yan─▒t verir (├ľrne─čin s├╝rekli soru soran bir ├žocu─čun ara verdi─činde ve ba┼čkalar─▒na s├Âz hakk─▒ tan─▒d─▒─č─▒nda ├Â─čretmeni taraf─▒ndan ├Âv├╝lmesi ve kutlanmas─▒ gibi). Bu ├žocuklar ayr─▒ca di─čer ├žocuklara verilmi┼č bir hakk─▒ kulland─▒klar─▒nda , istenen bir sosyal davran─▒┼čta bulunduklar─▒nda da ├Âv├╝lmelidir.
* ASÔÇÖl─▒ baz─▒ ├žocuklar ilgi alanlar─▒ d─▒┼č─▒nda bir ┼čey yapmak istemezler. S─▒n─▒ftaki ├žal─▒┼čman─▒n tamamlanmas─▒ i├žin kesin kurallar konulmal─▒d─▒r. ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ča kontrol d─▒┼č─▒na ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve kurallara uymas─▒ gerekti─či ├žok a├ž─▒k ┼čekilde s├Âylenmelidir. Ancak bununla beraber s─▒n─▒f ona kendi ilgilerine y├Ânelmesi i├žin de f─▒rsat vermeli ve bir orta noktada bulu┼čulmal─▒d─▒r.
* ├ľzellikle inat├ž─▒ ve kafa tutan ├žocuklar i├žin t├╝m ├Âdevlerin ilgi alanlar─▒ etraf─▒nda toplanarak ki┼čiselle┼čtirilmesi gerekebilir. (├ľrn: E─čer ilgi alan─▒ dinozorlar ise gramer c├╝mlelerinden, matematik problemlerine, okumadan hecelemeye kadar her ┼čey dinozorlarla ilgili olmal─▒d─▒r.) ├ľdevlerindeki di─čer konulara yava┼č yava┼č ge├žilir.
* ├ľ─črencilere i┼členen konudan ama kendi ilgi alan─▒ ile ba─člant─▒l─▒ ├Âdevler verilmelidir. ├ľrne─čin trenlere saplant─▒s─▒ olan bir ├žocu─ča, sosyal dersinde bir ├╝lke i┼členiyorsa, o ├╝lkenin ula┼č─▒m sistemini ara┼čt─▒rmas─▒ verilebilir.
* ├çocu─čun tutkular─▒n─▒ onun ilgi alanlar─▒n─▒ geli┼čtirmekte bir yol olarak kullan─▒n. ├ľrne─čin hayvan saplant─▒s─▒ olan bir ├žocuktan ya─čmur ormanlar─▒ konusu i┼členirken, ya─čmur ormanlar─▒ndaki hayvanlar─▒ ve hayvanlar─▒n evi olmas─▒ nedeniyle de ormanlar─▒ ├žal─▒┼čmas─▒ istendi. Bu ├žocu─ču ├Âyle motive etti ki ya┼čamak i├žin hayvanlar─▒n evi olan orman─▒ kesmek zorunda kalan yerli halk─▒ da ara┼čt─▒r─▒p ├Â─črendi.
Zay─▒f Konsantrasyon:

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar s─▒kl─▒kla i├žlerinde gelen uyar─▒larla yapmakta olan i┼člerden uzakla┼č─▒rlar. Deorganizedirler. S─▒n─▒ftaki aktivitelere s├╝rekli odaklanma konusunda zorlan─▒rlar ( bu ├žo─čunlukla dikkat eksikli─činden de─čil, oda─č─▒n acayipli─čindendir; ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler ise ilgili olan─▒n ne oldu─čunu bulup ├ž─▒karamaz, dolay─▒s─▒yla dikkat ilgisiz uyaranlara odaklan─▒r); hayal alemine dalmaktan daha yo─čun bir ┼čekilde kendi karma┼č─▒k i├ž d├╝nyalar─▒na ├žekilme e─čilimindedirler ve grup halinde ├Â─črenmede zorluk ├žekerler

├ľneriler:

* E─čer ASÔÇÖl─▒ ├žocuk s─▒n─▒fta ├╝retken olacaksa ├žok ciddi miktarda s─▒k─▒ ve disiplinli d─▒┼č yap─▒lanma ger├žekle┼čtirilmelidir. ├ľdevler k├╝├ž├╝k par├žalara b├Âl├╝nmeli ve ├Â─čretmen s─▒k s─▒k geri bildirimde bulunmal─▒ ve yeniden y├Ânlendirmelidir.
* Ciddi konsantrasyon problemi olan ├žocuklar belli s├╝relere b├Âl├╝nm├╝┼č ├žal─▒┼čma seanslar─▒ndan fayda g├Âr├╝rler. Bu kendilerine organize etmelerine yard─▒m eder. S├╝resinde tamamlanmam─▒┼č ( ya da dikkatsizce yap─▒lm─▒┼č) s─▒n─▒f ├žal─▒┼čmalar─▒ ├žocu─čun kendisine ait zaman i├žinde (teneff├╝ste veya ├Âzel ilgi alanlar─▒na y├Ânelece─či s├╝rede) tamamlanmal─▒d─▒r. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar bazen inat├ž─▒ olabilir. Kesin beklentiler ve onlara olumlu y├Ânde zorlama yapacak kurallar─▒n uygulanmas─▒na ihtiya├žlar─▒ vard─▒r. (b├Âyle bir program ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒ ├╝retken olmaya motive eder ki bu da kendine olan g├╝venlerini art─▒r─▒r ve stres seviyesini d├╝┼č├╝r├╝r, ├ž├╝nk├╝ ├žocuk kendini yetenekli g├Âr├╝r.)
* ASÔÇÖl─▒ ├Â─črencilerdeki d├╝┼č├╝k konsantrasyon, d├╝┼č├╝k yazma h─▒z─▒ ve ciddi organizasyon bozuklu─ču, ona verilecek ev ├Âdevini azaltmay─▒ ve/veya ayr─▒ bir odada ├Â─čretmen g├Âzetiminde ekstra zaman vererek ├Âdevini tamamlatmay─▒ gerekli k─▒labilir.( ASÔÇÖl─▒ baz─▒ ├Â─črencilerin konsantrasyonlar─▒ o denli zay─▒ft─▒r ki ├žocu─čun anne babas─▒ her gece ├žocukla birlikte saatler harcayarak ├Âdevi tamamlama stresine girerler.).
* ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ču s─▒n─▒f─▒n ├Ân├╝ne oturtun ve dikkatini derse vermek i├žim s─▒k s─▒k sorular y├Âneltin.
* Dikkatini toplamad─▒─č─▒ zamanlarda ├žocukla sessiz ileti┼čim kurmaya ├žal─▒┼č─▒n (omuzuna hafif├že dokunmak gibi.
* Buddy sistemi kullan─▒l─▒yorsa bu arkada┼č─▒n─▒ yan─▒na oturtun ki ├žocu─ču elindeki i┼če veya dersi dinlemeye uyarabilsin.
├ľ─čretmen aktif bir ┼čekilde ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ču kendi i├ž d├╝┼č├╝nceleri ve fantezilerinden ay─▒rarak ger├žek d├╝nyaya yeniden odaklanmaya te┼čvik etmelidir. ─░├ž d├╝nyas─▒ ger├žek hayattan daha cazip oldu─ču i├žin bu ger├žek bir m├╝cadeledir. K├╝├ž├╝k ├žocuklar i├žin serbest oyun saati bile programlanmal─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ yaln─▒zl─▒klar─▒na dalar ve hayaller kurarak oynamaya dal─▒p ger├žekle ili┼čkilerini kaybedebilirler. ASÔÇÖl─▒ ├žocu─ča bir veya iki arkada┼č─▒ ile yak─▒n g├Âzetim alt─▒nda oynatarak hem oyun zaman─▒n─▒ d├╝zenlemi┼č, hem de sosyal yeteneklerini uygulamas─▒na f─▒rsat vermi┼č olursunuz.
Zay─▒f Motor Koordinasyon
ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar fiziksel olarak beceriksiz ve sakard─▒r. Kaskat─▒ ve beceriksizce y├╝r├╝rler. Motor yetenek gerektiren oyunlarda ba┼čar─▒s─▒zd─▒rlar. ─░nce motor bozukluklar─▒ da varsa kalem tutmada problemler ve yaz─▒ yazma h─▒z─▒n─▒n d├╝┼č├╝k olmas─▒ ve ├žizim yeteneklerinin etkilenmesi g├Âr├╝lebilir.
├ľneriler:
* B├╝y├╝k motor problemleri ciddi boyutta ise uyarlay─▒c─▒ fiziksel e─čitim programlar─▒n gitmesi i├žin y├Ânlendirirn.
* ASÔÇÖl─▒ bocu─ču beden e─čitiminde yar─▒┼čmaya dayanan spor programlar─▒ nedeniyle sa─čl─▒k/fitness m├╝fredat─▒na dahil edin.
* ├çocu─ču yar─▒┼čmaya dayanan sporlara girmesi i├žin zorlamay─▒n. ├ç├╝nk├╝ motor koordinasyondaki zay─▒fl─▒k nedeniyle bu sadece korkuya ve tak─▒m arkada┼člar─▒n─▒n alay etmesine davetiye ├ž─▒kar─▒r. ASÔÇÖl─▒ ├žocuk kendi hareketlerinin koordinasyonunu anlamaman─▒n eksikli─čini ├žekerken tak─▒m arkada┼člar─▒n─▒n hareketlerinin anla┼č─▒lmas─▒n─▒ beklemeyin.
* Zamana ve par├žalara b├Âl├╝nm├╝┼č ├Âdev verirken ├žocu─čun yaz─▒ yazma h─▒z─▒n─▒n d├╝┼č├╝k oldu─ču dikkate al─▒nmal─▒d─▒r.
* ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler s─▒navlar─▒n─▒ tamamlamak i├žin akranlar─▒na oranla daha fazla zamana ihtiya├ž duyarlar (s─▒nav─▒ ayr─▒ bir odada yapmak hem daha fazla zaman sa─člar hem de ├Â─čretmenin y├Ânergeleri tekrarlamas─▒ ki┼čiyi elindeki i┼če daha iyi odaklar. )
Akademik Zorluklar
ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar genellikle ortalama ile ortalama ├╝st├╝ zekaya sahiptir (├Âzellikle s├Âzel a├ž─▒dan) ama y├╝ksek d├╝zeyde d├╝┼č├╝nme ve anlama yetene─činden yoksundurlar. D├╝z ve yal─▒n olma e─čilimindedirler. Hayalleri somuttur, soyutlamalar─▒ ise zay─▒ft─▒r. Titiz, k─▒l─▒ k─▒rk yaran konu┼čma stilleri ve etkileyici kelime hazineleri hakk─▒nda konu┼čtuklar─▒ ┼čeyi anlad─▒klar─▒ gibi yanl─▒┼č bir izlenim verir. Oysa ki ger├žekte onlar sadece okuduklar─▒n─▒ veya duyduklar─▒n─▒ papa─čan gibi tekrar etmektedirler. ASÔÇÖl─▒ ├žocuk ├žo─čunlukla m├╝kemmel bir haf─▒zaya sahiptir, fakat bu mekaniktir. Bir video gibi kurulma s─▒ras─▒na g├Âre ├žal─▒┼č─▒r. Problem ├ž├Âzme yetenekleri zay─▒ft─▒r.
├ľneriler:
* ─░stikrarl─▒ ba┼čar─▒ sunmas─▒ ama├žlanm─▒┼č, fazlas─▒yla bireyselle┼čtirilmi┼č akademik program sa─člay─▒n. ASÔÇÖl─▒ ├žocuk kendi i├žg├╝d├╝lerini izlememek i├žin fazlas─▒yla motivasyona gerek duyar. ├ľ─črenme korku uyand─▒r─▒c─▒ de─čil, ├Âd├╝llendirici olmal─▒d─▒r.
* ASÔÇÖl─▒ ├žocuk duydu─čunu tekrarlad─▒─č─▒ zaman anlad─▒─č─▒n─▒ varsamay─▒n.
* ─░lave a├ž─▒klamalarda bulunun ve ders i├žeri─či soyut oldu─ču zaman basitle┼čtirmeye ├žal─▒┼č─▒n.
* M├╝kemmel haf─▒zalar─▒n─▒ onlar─▒n yarar─▒na kullan─▒n. Saklad─▒klar─▒ bilgiler genellikle onlar─▒n en kuvvetli taraf─▒d─▒r.
* Romanlarda anlat─▒lan ┼čekliyle ili┼čkiler, bir ┼čeyin de─či┼čik anlamlar─▒ ve n├╝anslar─▒ ├žo─ču zaman anlamazlar.
* ASÔÇÖl─▒ ki┼čilerin yaz─▒l─▒ ├Âdevleri ├žo─ču zaman kendini tekrarlar, bir konudan ├Âb├╝r├╝ne atlar ve yanl─▒┼č kelime ba─člant─▒lar─▒ vard─▒r. Bu ├žocuklar genellikle ki┼čisel g├Âr├╝┼č ile genel bilgi aras─▒ndaki fark─▒ bilmez ve bu nedenle ├Â─čretmenin onlar─▒n anla┼č─▒lmas─▒ g├╝├ž a├ž─▒klamalar─▒ anlayabilece─čini zanneder.
* ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n genellikle okumalar─▒ ├žok iyidir, ama dili idrak etmeleri zordur.
* Akademik ├žal─▒┼čmalar─▒ d├╝┼č├╝k kalitede olabilir. ├ç├╝nk├╝ ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar kendi ilgi alanlar─▒ d─▒┼č─▒ndaki konularda ├žabalamak i├žin motive olmazlar. Yap─▒lan ├žal─▒┼čman─▒n kalitesi a├ž─▒s─▒ndan kesin beklentiler belirlenmelidir. Zaman periyotlar─▒na b├Âl├╝nerek yap─▒lan i┼č sadece tamamlanm─▒┼č olmamal─▒ ayn─▒ zamanda dikkatli yap─▒lm─▒┼č olmal─▒d─▒r. AsÔÇÖl─▒ ├žocuk k├Ât├╝ yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmas─▒n─▒ teneff├╝ste veya kendine ay─▒raca─č─▒ zamanda d├╝zeltmelidir.
Duygusal Yaralanma (─░ncinme):

ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar normal e─čitimlerini tamamlayacak zekaya sahiptir. Fakat ├žo─čunlukla s─▒n─▒f─▒n istekleri ile ba┼ča ├ž─▒kacak duygusal g├╝ce sahip de─čildir. Bu ├žocuklar esnek olmamalar─▒ nedeniyle kolayl─▒kla strese girerler. Kendine g├╝venleri d├╝┼č├╝kt├╝r. S─▒kl─▒kla kendilerini ele┼čtirirler ve hata yapmay─▒ tolere edemezler. ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler ├Âzelikle adolesan ├ža─č─▒ndakiler depresyona yatk─▒nd─▒r. (ASÔÇÖl─▒ yeti┼čkinler aras─▒nda depresyon oran─▒ y├╝ksektir.) ├ľfke reaksiyonlar─▒/sinirlilik, stres ve a┼č─▒r─▒ endi┼če durumlar─▒nda yayg─▒n bir d─▒┼čavurumdur. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar nadiren rahatt─▒r. ─░┼čler onlar─▒n kat─▒ bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ do─črultusunda gitmedi─či zaman kolayl─▒kla etkilenirler.
├ľneriler:
* Y├╝ksek seviyede istikrar sunarak patlama yaratacak etkileri ├Ânleyin. Streslerini azaltmak i├žin g├╝nl├╝k rutinde olabilecek de─či┼čikliklere kar┼č─▒ haz─▒rlay─▒n. ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar beklenmedik de─či┼čikliklerle kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒nda korkarlar, k─▒zarlar ve ├╝z├╝l├╝rler.
* Patlamalardan korumak i├žin strese kar┼č─▒ nas─▒l ba┼č edeceklerini ├Â─čretin. ├ťz├╝ld├╝─č├╝ zaman neler yapmas─▒ gerekti─čini yazmas─▒na yard─▒m edin. ├ľrne─čin: 1- ├ť├ž kere derin nefes al. 2- Sa─č el parmaklar─▒n─▒ 3 kere say. 3- Rehber ├Â─čretmeni g├Ârmek istedi─čini s├Âyle. ├çocu─čun kendini rahat hissetti─či rit├╝ellerden birini listeye ekleyin. Bu maddeleri bir karta yazarak ├žocu─čun cebine koyun ki gerekti─činde eri┼čebilsin.
* ├ľ─čretmenin sesinden yans─▒yan etki minimumda tutulmal─▒d─▒r. H─▒rs─▒ ve sabr─▒ g├Âsterirken ASÔÇÖl─▒ ├žocuk ile olan ileti┼čimimizde sakin olun ve o sizi ├Ânceden tahmin edebilsin. Bu sendroma ismini veren psikiyatrist Hans Asberger (1991) belirtmi┼čtir ki: ÔÇťA├ž─▒k├ža g├Âr├╝len bu ┼čeyleri ASÔÇÖl─▒ ├Â─črencisine ├Â─čretmesi gerekti─čini anlayamayan ├Â─čretmen sab─▒rs─▒zl─▒─č─▒ ve irritasyonu hissedecektir.ÔÇŁ ASÔÇÖl─▒ ├žocu─čun ├╝zg├╝n veya depresif oldu─ču konusunda sizi bilgilendirece─čini beklemeyin. Bu ├žocuklar di─čer insanlar─▒n duygular─▒n─▒ anlamad─▒klar─▒ gibi kendi duygular─▒ndan da haberdar de─čillerdir. ├ço─ču zaman depresyonlar─▒n─▒ ├Ârtbas ederler ve belirtilerini inkar ederler.
* ├ľ─čretmenler; da─č─▒n─▒kl─▒─č─▒n, dikkatsizli─čin, ve yaln─▒zl─▒─č─▒n artmas─▒, stres e┼či─činin azalmas─▒, a┼č─▒r─▒ yorgunluk, a─člama, intihar belirtileri ve benzeri gibi depresyona i┼čaret eden davran─▒┼č de─či┼čiklikleri konusunda uyan─▒k olmal─▒d─▒r. Bu gibi durumlarda ├žocu─čun kendisini iyi hissetti─čini s├Âylemesine inanmay─▒n.
* Bu gibi belirtileri ├žocu─čun terapistine bildirin veya ├žocu─ču depresyon a├ž─▒s─▒ndan incelenmesi ve gerekiyorsa tedavi almas─▒ i├žin terapiste g├Ânderin. ├ç├╝nk├╝ bu ├žocuklar genellikle kendi duygular─▒n─▒ tartamazlar ve depresyonun erken te┼čhisi ├žok ├Ânemlidir.
* ASÔÇÖl─▒ adolesanlar─▒n depresyona ├Âzellikle e─čilimli olduklar─▒ndan haberdar olun. Bu ├ža─čda sosyal yeterli─če ├žok de─čer verilir. ASÔÇÖl─▒ ├Â─črenci di─čerlerinden farkl─▒ oldu─čunun ve normal ili┼čki kurmakta zorluk ├žekti─činin fark─▒na var─▒r. Akademik ├žal─▒┼čma genellikle daha soyut bir hale gelir ve ASÔÇÖl─▒ ├Â─črenci ├Âdevlerini daha zor ve karma┼č─▒k bulur. Vakalar─▒n birinde ├Â─čretmenler ASÔÇÖl─▒ adolesan─▒n art─▒k matematik dersinde a─člamad─▒─č─▒n─▒ ve dolay─▒s─▒yla daha iyi ba┼čedebilmeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝. Oysa ger├žekte daha sonraki matematik derslerinde kat─▒l─▒m─▒n ve verimin azalmas─▒ ile anla┼č─▒ld─▒ ki ├žocuk matematikten kurtulmak i├žin kendi i├ž d├╝nyas─▒na ka├žm─▒┼čt─▒ ve asl─▒nda hi├ž ba┼čedemiyordu.
* ASÔÇÖl─▒ adolesan─▒n g├╝nde en az─▒ndan bir kez kontrol edilebilmesi i├žin bir g├Ârevlinin belirlenmesi kritik ├Âneme sahiptir. Bu ki┼či onunla her g├╝n biraraya gelerek ve di─čer ├Â─čretmenlerin g├Âzlemlerini toplayarak ne kadar iyi ba┼ča ├ž─▒k─▒p ├ž─▒kamad─▒─č─▒n─▒ tayin etmelidir.
* ├ľzel bir alanda zorluklar g├Âr├╝ld├╝─č├╝nde akademik yard─▒m almal─▒d─▒r. Ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča kar┼č─▒ bu ├žocuklar daha ├žabuk etkilenerek reaksiyon g├Âsterebilirler.
* Duygusal olarak ├žok k─▒r─▒lgan ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar ├Âzel e─čitim s─▒n─▒f─▒nda ki┼čiselle┼čtirlmi┼č akademik programa gerek duyabilir. Bu ├žocuklar kendilerini ├╝retken ve yeterli g├Ârebilecekleri bir ├Â─črenme ortam─▒na ihtiya├ž duyar. Bu nedenle ├Âdevlerini tamamlayamad─▒─č─▒ , konseptleri kavrayamad─▒─č─▒ bir yerde tutmak i├že kapanmalar─▒n─▒ art─▒r─▒p depresyonun basamaklar─▒n─▒ haz─▒rlar. Baz─▒ durumlarda ├Âzel e─čitimden ziyade bir ki┼čisel yard─▒mc─▒ belirlenmelidir. Bu yard─▒mc─▒ etkin bir destek, yap─▒lanma ve istikrarl─▒ geri bildirim sa─člar.
Aspergerli ├žocuklar ├ževresel stres fakt├Ârleri alt─▒nda kolayl─▒kla ezilirler ve ki┼čileraras─▒ ili┼čki yetenekleri nedeniyle ├Âylesine derinden etkilenirler ki bu da duygusal yaralanma ve zor bir ├žocukluk izlenimi yarat─▒r. (Wing 1981). EverardÔÇÖa (1976) g├Âre bu gen├žler sorunsuz akranlar─▒ ile k─▒yasland─▒klar─▒nda ├Ânce ├žok farkl─▒ olduklar─▒n─▒ sonra d├╝nyay─▒ tavizsiz ve beklentilere uygun bir hale getirmek i├žin ne b├╝y├╝k ├žaba g├Âsterdiklerini farkederler.
├ľ─čretmenler, ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar─▒n etraflar─▒ndaki d├╝nya ile i┼čbirli─či yapmay─▒ ├Â─črenmelerinde can al─▒c─▒ rol├╝ oynarlar. ├ç├╝nk├╝ ASÔÇÖl─▒ ├žocuklar genellikle endi┼čelerini ve korkular─▒n─▒ ifade edemezler. Onlar─▒n g├╝venli i├ž d├╝nyalar─▒ yerine bilinmez d─▒┼č d├╝nyada ya┼čamalar─▒n─▒ sa─člamak ve buna de─čece─čini g├Âstermek yeti┼čkinlere d├╝┼čer. Okulda bu gen├žlerle ├žal─▒┼čan profesyoneller onlarda eksik olan d─▒┼č yap─▒lanmay─▒, organize olmay─▒ ve tutarl─▒l─▒─č─▒ sa─člamak durumundad─▒r. Sadece akademik ba┼čar─▒lar─▒ i├žin de─čil ayn─▒ zamanda di─čer insanlardan yabanc─▒la┼čma hislerini azaltmak ve g├╝nl├╝k ya┼čam─▒n alelade istekleri kar┼č─▒s─▒nda daha az ezilmelerine yard─▒mc─▒ olmak a├ž─▒lar─▒ndan da Asperger sendromuna sahip ki┼čilere yarat─▒c─▒ ├Â─čretme stratejileri gereklidir.

Karen Williams
Michigan ├ťniversitesi
T─▒p Merkezi
Çocuk ve Adolesan Psikiyatri Hastanesi

Otizmle ilgili gen bulundu

Otizmle ba─člant─▒l─▒ gen beyni nas─▒l etkiliyor?
Otizmin nedenleri ile ilgili esrar─▒ ├ž├Âzmede bir ad─▒m daha atan bilim adamlar─▒, otizmle ili┼čkili bir genin beyindeki ba─člant─▒lar─▒ nas─▒l etkiledi─čini buldu.ANKARA – ─░ngiliz bas─▒n─▒nda ├ž─▒kan habere g├Âre, California ├ťniversitesi bilim adamlar─▒n─▒n ara┼čt─▒rmas─▒, ilk kez otizmle ilgili bir gen mutasyonunun (CNTNAP2) beyindeki ba─člant─▒lar─▒ nas─▒l etkiledi─čini g├Âsterdi.

Science Translational Medicine dergisinde yay─▒nlanan ara┼čt─▒rmada, bu gen mutasyonunun bulundu─ču ├žocuklar─▒n beyinlerinin, ├Â─črenmede ├Ânemli rol oynayan ├Ân lobunun, beynin di─čer kesimleriyle ba─člant─▒s─▒n─▒n zay─▒f oldu─ču belirlendi.

Ara┼čt─▒rmac─▒ Ashley Scott-Van Zeeland, ”Bu geni ta┼č─▒yan ├žocuklarda beynin ├Ân taraf─▒n─▒n kendi kendine ileti┼čim kurdu─ču g├Âr├╝l├╝yor. Beynin ├Ân taraf─▒ di─čer taraflar─▒yla ileti┼čime ge├žmiyor ve beynin arka taraf─▒yla uzun d├Ânemli ba─člant─▒da zay─▒fl─▒k bulunuyor” dedi.

Bu geni ta┼č─▒yanlar─▒n beyin ├Ân lobu ile konu┼čma ve dili anlamada ├Ânemli rol oynayan sol taraf─▒ aras─▒nda da ba─člant─▒ zay─▒fl─▒─č─▒n─▒n s├Âz konusu oldu─ču belirtildi. Otizmin geneti─činde uzman Dr. Daniel Geschwind, “Bu, yap-bozun tam da arad─▒─č─▒m─▒z par├žas─▒” dedi.

{loadposition header}

BEY─░N LOBLARINDAK─░ BA─×LANTILARDA FARKLILIK G├ľR├ťLD├ť
Bilim adamlar─▒, beynin ├že┼čitli b├Âl├╝mleri aras─▒ndaki ileti┼čim ve bu ileti┼čimin g├╝c├╝ne bakmak i├žin fMRI g├Âr├╝nt├╝leme y├Ântemi kulland─▒. Ara┼čt─▒rmada, ├Â─črenme faaliyeti i├žindeyken, yar─▒s─▒ otistik 32 ├žocu─čun beyinlerinin g├Âr├╝nt├╝s├╝ al─▒nd─▒. Mutasyona u─čram─▒┼č CNTNAP2 geni bulunan ├žocuklarda beynin ├Ân lobundaki i├ž ba─člant─▒larda ve ├Ân lob ile beynin di─čer b├Âl├╝mleri aras─▒ndaki ba─člant─▒larda farkl─▒l─▒k oldu─ču g├Âr├╝ld├╝.

Otizm ve Asperger’s sendromu gibi rahats─▒zl─▒klar ─░ngiltere’de her 100 ├žocuktan birini etkiliyor. Bu rakam─▒n 30 y─▒l ├Âncesine g├Âre on kattan fazla artt─▒─č─▒na dikkat ├žekiliyor. Ancak otizmdeki bu b├╝y├╝k art─▒┼ča kar┼č─▒n, hastal─▒─č─▒n sebepleri hen├╝z anla┼č─▒lamad─▒. Semptomlar─▒ azaltmak i├žin ila├ž tedavisi uygulansa da otizmin tedavisi bulunmuyor.

Otizme 30’dan fazla genin yol a├žt─▒─č─▒ tahmin ediliyor.

www.ntvmsnbc.com